Hồ Chí Minh trong trái tim trí thức văn nghệ sĩ

Lời Nhà xuất bản

BÁC DẠY: PHẢI BIẾT SỬA CHỮA ĐỂ HÀNH ĐỘNG CHO ĐÚNG

MUỐN VẬN ĐỘNG CÓ KẾT QUẢ, MÌNH PHẢI LÀM GƯƠNG!

BÁC HỒ - NGƯỜI LÀ LÃNH TỤ, LÀ THẦY, LÀ CHA

MỖI LỜI NÓI CỦA BÁC LÀ MỘT BÀI HỌC RẤT MỚI

NHỚ LẠI NHỮNG NGÀY LÀM CÔNG TÁC VĂN HOÁ

ĐIỀU MẤU CHỐT LÀ CHỦ TỊCH HỒ CHÍ MINH ÁP DỤNG CHÍNH SÁCH TÍN NHIỆM ĐỐI VỚI TRÍ THỨC

KỶ NIỆM VỚI CỤ HỒ

ĐẦU XUÔI ĐUÔI LỌT

MỖI LẦN GẶP BÁC

LÊ DUY THƯỚC*

Kỷ niệm sâu sắc nhất trong đời tôi là ngày 25-11-1945, tôi cùng các anh Trần Duy Hưng, Vương Trọng Thành, đại diện cho Hội Hướng đạo Việt Nam được vinh dự đến Bắc Bộ phủ (cũ) yết kiến Cụ Hồ Chí Minh, Chủ tịch nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà. Cũng là lần đầu tiên trong đời, tôi được thấy tận mắt ông Nguyễn Ái Quốc mà từ thiếu thời tôi hằng mong ước!...

Bác ngồi làm việc ở tầng hai Bắc Bộ phủ, trong một căn phòng hẹp, ở đầu cùng phía bắc. Trán cao cao, cặp mắt sáng ngời, mái tóc hoa râm, chòm râu chưa bạc. Da mặt xanh xao, Bác vừa bị sốt rét ở Tân Trào về. Bác nhìn ra cửa thấy anh em chúng tôi đang thập thò chờ. Bác liền đứng dậy, bảo anh em đi theo Bác sang phòng bên cạnh…

Bác ngồi trên ghế, chìa cánh tay trái gầy gò cho bác sĩ tiêm thuốc (có lẽ là thuốc bổ) rồi hướng về anh em chúng tôi Bác nói vắn tắt: “Hoan hô anh em Hướng đạo đến thăm Bác. Anh em về lo diệt giặc đói, diệt giặc dốt, diệt giặc ngoại xâm”…

Khi đó tôi mới biết, năm 1911, Bác Hồ từ bến cảng Nhà Rồng ra đi tìm đường cứu nước, Bác qua Pháp rồi qua Anh. Năm 1917, Bác đã từng đi “cắm trại” với Hướng đạo sinh Anh quốc để tìm hiểu về phương pháp giáo dục thanh thiếu niên thành người công dân tốt… Bác hiểu rất rõ phương pháp giáo dục hướng đạo là một trong những phương pháp “trồng người” rất tốt. Nên, đáp ứng lời mời làm Hội trưởng danh dự của ông Hội trưởng Hội Hướng đạo Việt Nam, Bác đã viết thư trả lời: “… Tôi rất vui lòng nhận và xin chúc anh em trong Hội luôn luôn sẵn sàng “phụng sự Tổ quốc””.

Phong trào hướng đạo thế giới, do Huân tước Baden Powell, người Anh, sáng lập cách nay đúng 90 năm (1907-1997) và đã có mặt tại 182 nước, tập hợp được hơn 300 triệu hướng đạo sinh cũ và mới (hiện có khoảng 30 triệu hướng đạo sinh đang hoạt động). Phương pháp giáo dục hướng đạo do BIPI (cách gọi thân mật đối với Baden Powell) đề xuất, bắt đầu được thực nghiệm ở nước Anh (1907), nhanh chóng được nhiều nước khắp năm châu tiếp thu, vận dụng để giáo dục thanh thiếu niên nước mình thành người công dân tốt. Trải qua 75 năm thử thách, ngày 1-10-1981, Hội Hướng đạo thế giới (World Scout, văn phòng đặt ở Giơnevơ) được nhận giải thưởng đầu tiên của UNESCO tặng cho “Phong trào giáo dục vì hoà bình”…

Từ những năm 1930, ở Việt Nam, anh Hoàng Đạo Thúy (một nhà giáo) đã vận dụng phương pháp giáo dục hướng đạo vào trường tiểu học. Anh dẫn dắt các em thiếu niên “vừa chơi hướng đạo” vừa học. Vận dụng “phép hàng đội tự trị” (système de patrouille) do BIPI đề xuất, anh đã hướng dẫn các em tự quản, chơi vui lành mạnh, vừa chơi vừa học, mỗi ngày làm một “việc thiện” (một B.A.bonne action); tự rèn luyện thành người công dân tốt, yêu nước, luôn sẵn sàng “phụng sự Tổ quốc”. Được dư luận xã hội đồng tình ủng hộ, những huynh trưởng hướng đạo tiên phong như Hoàng Đạo Thúy, Trần Duy Hưng, Tạ Quang Bửu, Phạm Ngọc Thạch, Kha Vạng Cân… đã nhanh chóng thành lập nhiều đoàn hướng đạo khắp Trung, Nam, Bắc. Nhạc sĩ Lưu Hữu Phước, một tráng sinh đoàn Lam Sơn, qua hai cuộc kháng chiến chống Pháp rồi chống Mỹ, cứu nước, đã sáng tác nhiều bài ca hướng đạo nổi tiếng, trong đó có nhiều bài sau này đã được dùng như những bài ca cách mạng. Và ít tháng trước khi qua đời, anh đã nói tại một cuộc hội thảo về hướng đạo ở Thành phố Hồ Chí Minh: “Hướng đạo là một rung động suốt đời tôi”… Tính đến năm 1946, phong trào hướng đạo ở Việt Nam đã tập hợp được hơn 60 nghìn đoàn viên, hoạt động theo quy trình thống nhất được Bộ Nội vụ nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà duyệt ngày 7-2-1946.

Trải qua 30 năm chiến tranh (1945-1975), nhiều thiếu sinh và tráng sinh hướng đạo đã tham gia kháng chiến dưới sự lãnh đạo của Đảng và Bác Hồ. Anh em đã thực hiện lời hứa thứ nhất “Sẵn sàng phụng sự Tổ quốc” . Một số đồng chí đã anh dũng hy sinh. Anh em được các đồng chí lãnh đạo Đảng, Nhà nước tin yêu. Đồng chí Nguyễn Lương Bằng, nguyên Phó Chủ tịch nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà đã đánh giá anh em “xì cút” (scout - hướng đạo): “Họ làm gì cũng được và nhất là không ăn cắp”. “Không ăn cắp” vì hướng đạo sinh được đoàn, đội rèn luyện từ khi nhỏ “chơi thẳng thắn” (scout franc jeu).

Từ năm 1939, tôi là tráng sinh (hướng đạo sinh trên 18 tuổi) thuộc tráng đoàn Lam Sơn. Anh Hoàng Đạo Thúy, đoàn trưởng, chú ý giúp tráng sinh rèn luyện chí khí “Trai nước Nam sẵn sàng xả thân vì Tổ quốc”. Sáng nào, trời rét cũng như trời ấm, từ 4 giờ 30 sáng, tôi đạp xe đến bãi Văn Miếu để đúng 5 giờ cùng các anh trong đoàn như Trần Duy Hưng, Bạch Văn Quế, Lưu Hữu Phước, Tôn Thất Tùng, Dương Đức Hiền, Phạm Biểu Tâm, Lê Văn Trác, v.v. tập thể dục và tập võ dưới sự hướng dẫn của anh Thúy. Anh em “chơi thẳng thắn”, đi tập rất đều và rất đúng giờ…

Cùng năm 1939, tôi học tại Trường Đại học Nông Lâm Hà Nội. Một hôm thi bài thổ nhưỡng, giáo sư người Pháp vắng. Thầy phụ đạo người Việt “thả nổi”. Tất cả anh em làm bài thi giở sách chép, trừ tôi. Làm xong bài viết, bạn H.V.Đ mắng yêu: “Mày là thằng ngốc, cả lớp chép (copy) mà! Tao đặt tên cho mày là thằng “cóc cóp”. Tôi được mang “danh hiệu” đó trong tình thương mến của bạn bè, mãi cho đến ngày nay.

Phải chăng qua hơn 10 năm “chơi hướng đạo” từ tuổi thiếu niên (1933-1945), đoàn và đội hướng đạo đã rèn cho tôi tính tự nguyện “chơi thẳng thắn” và tôi nghĩ rằng giáo dục hướng đạo cũng đã “tạo nền” cho tôi trưởng thành cùng với sự nghiệp cách mạng của dân tộc. Tôi vào Đảng năm 1947. Là hướng đạo sinh đảng viên “chơi thẳng thắn”, tôi cùng hai mươi anh em khác ngành nghề được Bác, Đảng chọn gửi đi học ở Liên Xô.

Năm 1951, tôi lại được vinh dự gặp Bác bên bờ suối Tân Trào. Vừa sáng sớm tinh sương, sau bữa liên hoan cơm muối trên nhà sàn người dân tộc, anh Hoàng Tùng, phụ trách chỉnh huấn cho chúng tôi 10 ngày, vui vẻ báo tin mừng: “Hôm nay các đồng chí sẽ lên đường đi Liên Xô học”, rồi tiễn anh em chúng tôi ra bờ suối Tân Trào. Đồng chí Trường Chinh đến bên bờ suối tươi cười thăm hỏi, ân cần dặn dò những cán bộ từ núi rừng ATK (An toàn khu) Việt Bắc, gầy guộc, xanh xao, sang Liên Xô học tập…

Một lát sau Bác Hồ đến, Bác cưỡi con ngựa thấp, có chú bảo vệ đi theo. Bác đội mũ lá cọ, mặc quần cộc, để lộ hai cẳng chân gầy. Anh em đứng dậy chào Bác, Bác khoát hai tay cho phép ngồi xuống bên bờ suối. Bác gầy quá! Anh em vừa mừng, vừa thương Bác. Bác căn dặn anh em chừng 20 phút. Anh em vừa nhìn Bác vừa ghi lời Bác vào sổ tay, đại ý Bác nói: Các chú được Đảng cử đi học Liên Xô để về phục vụ nhân dân. Dân cần ăn, cần mặc. Học cái thiết thực, không học cái thắt cổ (ý Bác là không học ăn diện). Bác cũng đã ở Liên Xô. Sang đó các bạn Liên Xô quý mến các chú. Nhưng không phải quý cá nhân các chú đâu mà là các bạn Liên Xô quý nhân dân Việt Nam….

Bác nói ít, anh em hiểu nhiều. Bác giáo dục nhẹ nhàng mà thấm thía. Nhìn lên Bác là cả một ý chí quyết tâm giành lại cái “không gì quý hơn độc lập tự do”. Nhìn lên Bác là cả một tấm gương sáng ngời đạo đức “cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư”. Những lời Bác căn dặn anh em chúng tôi ở Bắc Bộ phủ (1945) và bên bờ suối Tân Trào (1951) còn in đậm nét trong trí nhớ, trong tâm can, thấm sâu vào tâm tư tình cảm nhiều anh em chúng tôi. Là một hướng đạo sinh đảng viên Đảng Cộng sản Việt Nam tôi suốt đời cố gắng học tập, tu dưỡng, rèn luyện, noi gương Bác Hồ vĩ đại, vị Hội trưởng Danh dự đầu tiên của Hội Hướng đạo Việt Nam. Tôi đã được vinh dự Nhà nước phong chức danh “Nhà giáo nhân dân”. Tôi nguyện tiếp tục tu dưỡng phấn đấu để xứng đáng là “Cán bộ Cụ Hồ”, “Luôn luôn sẵn sàng phụng sự Tổ quốc” như Bác Hồ đã dạy.

(Lược trích theo sách Mãi mãi đi theo con đường của Bác Hồ , Nxb. Lao động, Hà Nội, 1999).

* Giáo sư Nông học, Nhà giáo nhân dân.

Nxb Chính trị quốc gia

TỪ CÔ NỮ SINH ĐẾN GIÁO SƯ, TIẾN SĨ

HOÀNG XUÂN SÍNH*

Một buổi sáng mùa thu năm 1946, giữa Thủ đô Hà Nội rợp bóng cờ sao, Bác Hồ đến thăm trường tôi, một trường nữ học sinh duy nhất ở Thủ đô.

Tôi quên sao được gương mặt hiền từ và giọng nói ấm áp của Bác. Tôi quên sao được giờ học tiếng Anh của lớp tôi, mà Bác đã vào dự. Tôi được cô giáo gọi lên đọc bài. Không hiểu vì vui sướng, cảm động hay vì quá mất bình tĩnh, tôi đã phát âm sai một vài chỗ. Thế rồi Bác từ từ đi lại phía tôi. Tự nhiên như một bà mẹ hiền âu yếm dạy con tập nói những tiếng nói bập bẹ đầu tiên, Bác đứng sát bên tôi đọc mẫu và nhẹ nhàng uốn nắn cho tôi đọc từng chữ một: "Hao-dơ" (house là cái nhà) cháu chú ý chữ "S", là như chữ d trong tiếng Việt.

Tôi ngoan ngoãn đọc lại "hao-dơ" và Bác động viên ngay: Thế, cháu đọc thế mới đúng. Cháu đọc từ tiếp theo.

- "Mân-th" (month là tháng).

- Chưa thật đúng. Cháu phải chú ý âm cuối của từ, đây là một loại "âm cổ" là chính chứ không phải "âm lưỡi". Nếu phiên âm ra tiếng Việt của ta thì nó nửa là "th" và nửa là "ph". Cháu nghe Bác đọc.

Thế rồi Bác đọc lại để tôi đọc theo cho đến khi tôi phát âm chính xác Bác mới thôi. Sau đó Bác âu yếm xoa đầu tôi và bảo: Bây giờ đã cách mạng rồi thì gái cũng như trai đều phải cố gắng học tập cháu nhé!. Tôi cảm động cúi xuống: "Vâng ạ".

Ôi! Diệu kỳ biết bao buổi đến thăm trường của Bác. Cử chỉ và lời nói giản dị ấy của Bác cũng như những cảm giác mới mẻ về đất nước trong những ngày tháng 8-1945 đã để lại những ấn tượng hết sức sâu sắc trong ký ức tuổi thơ của tôi.

Từ đó về sau, trong từng chặng đường, tôi luôn luôn cố gắng làm theo lời Bác. Và cũng qua từng chặng đường, tôi lại được nghe bạn bè kể thêm những mẩu chuyện về Bác hết sức lý thú...

... Trong những năm sống trên đất Pháp, ngày lễ xúc động nhất hàng năm đến với tôi là ngày 19-5. Thường thường, những ngày đó, Việt kiều ta ở Pháp hướng về Tổ quốc thân yêu, nô nức chuẩn bị thật trang trọng lễ kỷ niệm ngày sinh của Bác. Việt kiều càng phải vượt qua nhiều khó khăn để tổ chức cho kỳ được buổi lễ, tôi càng thấy ngày lễ đượm nhiều ý nghĩa sâu sắc, và càng tưởng nhớ Bác, càng kính yêu tôn trọng Bác, lại càng thấy lòng yêu nước của mình được nhân lên gấp bội.

Nhắc lại lời Bác, tôi nghe trong đó như cả tiếng mẹ thì thầm nhắc nhủ năm xưa, nhưng nó lớn lao hơn, cao cả hơn, lời dạy bảo chân tình ấy của Bác mở ra trước mặt tôi một chân trời mới huy hoàng và xán lạn, góp phần nuôi dưỡng những giấc mơ khoa học đẹp đẽ mà tôi hằng ôm ấp, khơi sâu thêm cho tôi một nguồn sức mạnh mới vượt qua bao nhiêu thử thách trong cuộc sống hằng ngày để vươn lên.

Trong những tháng năm miệt mài học tập trên đất Pháp, tôi đã phải chịu đựng một cuộc sống vật chất khá gay go và gian khổ. Tháng 8-1959, tôi đang băn khoăn nên ở lại Pháp hay về nước, giữa lúc đó, một sự việc khá bất ngờ đến với tôi. Tờ báo Khoa học thường thức xuất bản ở Thủ đô Hà Nội đã đưa tin tôi đậu Thạc sĩ Toán học ở Pari.

Đọc dòng tin nóng hổi trên tờ báo từ Tổ quốc gửi sang, lòng tôi bồi hồi xúc động. Tổ quốc đang từng ngày từng giờ theo dõi những hoạt động và vui mừng với những thành công nhỏ của những đứa con đi xa như bà mẹ hiền chăm chú theo dõi từng bước đi chập chững của đứa con nhỏ thân yêu.

Tự dưng, trước mắt tôi, hình ảnh Tổ quốc thân yêu hiện lên mỗi lúc một rõ nét. Bao nhiêu ý niệm xa xưa lần lượt hiện về trong trí nhớ: Đây Hà Nội, trong những ngày tháng 9 năm 1945 rực rỡ cờ sao, dòng người như thác đổ về quảng trường Ba Đình lịch sử, và rực rỡ hơn hết là hình ảnh Bác Hồ lộng lẫy bên màu đỏ thắm và vàng rực của cờ sao. Bác Hồ, hai tiếng thiêng liêng ấy hiện về như nhắc nhở, như vẫy gọi đàn cháu thân yêu.

Tôi xúc động nhớ lại hôm nào Bác đến thăm trường, lúc đó tôi mới chỉ là cô bé 12 tuổi bé bỏng, ngây thơ. Tôi cùng các bạn ùa ra đón Bác, vây quanh lấy Bác như đàn chim non gặp mẹ. Và rồi từ đó hình ảnh Bác Hồ mãi mãi bên tôi, động viên khuyến khích tôi đi lên, vượt qua hết khó khăn này đến gian khổ khác và trên đất Pháp, tôi lại được ghi thêm lời dạy của Bác đối với anh chị em Việt Kiều: “Mỗi người cố học giỏi lấy một nghề, sau này trở về phục vụ nhân dân”.

Giờ đây, tôi đã có nghề, đất nước đang cần có thêm bàn tay khối óc của những đứa con thân yêu. Và cũng mấy năm nay, từ trên đất Pháp nhiều anh chị em trí thức đã trở về Tổ quốc sát cánh cùng nhân dân xây dựng đất nước... Không đắn đo, suy nghĩ gì khác nữa. "Trở về", tôi dứt khoát quyết định. Ngửng nhìn lên ảnh Bác, tôi có cảm tưởng như Bác đang mỉm cười bằng lòng với quyết định mới của đứa cháu thân yêu.

Thế là ba tháng sau khi nhận bằng thạc sĩ toán học, tôi lên đường trở về đất nước, hành lý mang theo của tôi chỉ là hai chiếc vali đựng đầy sách vở cần thiết và một số quần áo thường dùng của hai mẹ con. Lòng thanh thản, tôi bước chân lên máy bay từ giã nước Pháp cổ kính trở về theo tiếng gọi của Tổ quốc, tiếng gọi của Bác Hồ.

Về nước, sau một tuần nghỉ ngơi và thăm hỏi bà con, tôi xin đến nhận công tác ngay ở Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, đây là một trong những trường lớn của miền Bắc xã hội chủ nghĩa, một trường mà Bác đã trao nhiệm vụ là: "... Phải biến trường này thành một trường mô phạm cho cả nước noi theo".

Giữa một buổi sáng mùa đông, trời hơi lạnh, vẫn trong bộ kaki vàng quen thuộc, Bác đã đến với chúng tôi. Trong buổi đến thăm trường sáng hôm đó, Bác đã nói chuyện với anh chị em cán bộ và học sinh chúng tôi. Hội trường lớn tự nhiên hôm nay trở nên nhỏ bé và chật chội lạ. Như người cha lâu ngày đi xa nay trở về nhà gặp lại những đứa con thân yêu, Bác hỏi han tình hình mấy năm qua kể từ ngày Bác đến thăm trường lần trước (năm 1961). Bác khen chúng tôi đã đạt được hai ưu điểm lớn. Một là "tinh thần khắc phục khó khăn làm tròn nhiệm vụ", hai là "Phong trào thi đua "hai tốt" ở đây làm khá". Tiếp đến, Bác kể cho chúng tôi nghe về thành tích của hai bạn giáo viên miền núi không quản khó khăn gian khổ, đã tận tình đem hết sức mình phục vụ con em các dân tộc ít người. Và Bác kết luận: đây là những cô giáo, thầy giáo anh hùng. Trở lại tình hình nhà trường, Bác cũng phê bình chúng tôi hai điểm về vệ sinh và về công tác trồng cây mà Bác đã nhắc nhở. Nhớ lại ngày Bác đến thăm trường hồi đó, mỗi một anh chị em chúng tôi đều không ai quên được tác phong quen thuộc của Bác.

Bằng câu chuyện về hai giáo viên trẻ vùng rẻo cao và những ý kiến khẳng định về nghề dạy học Bác xác định lại cho anh chị em học sinh chúng tôi quan niệm về nghề nghiệp, về tiền đồ và ước mơ của tuổi trẻ. Từ trên bục cao của hội trường, Bác đưa mắt lướt nhanh trên những gương mặt tươi trẻ đang chăm chú hướng cả về phía Bác, háo hức đợi chờ và Bác đã kết luận là nghề thầy giáo rất quan trọng, rất vẻ vang. Ai có ý kiến không đúng về nghề thầy giáo thì phải sửa chữa. Cả hội trường vang lên một tràng vỗ tay dài nói lên tất cả niềm hân hoan, phấn khởi của anh chị em chúng tôi. Bác cũng vỗ tay và âu yếm mỉm cười nhìn chúng tôi.

Buổi đến thăm trường năm ấy của Bác để lại trong chúng tôi những ấn tượng hết sức sâu sắc về vinh dự và trách nhiệm của mỗi cán bộ, giáo viên, và học sinh trong nhà trường sư phạm. Sau đó, nhà trường đã phát động rầm rộ một phong trào thi đua sôi nổi chưa từng có thực hiện lời dạy của Bác Hồ, và mỗi một chúng tôi đều tự xây dựng kế hoạch phấn đấu của mình với tất cả tấm lòng kính mến và biết ơn sâu sắc đối với Bác.

(Lược trích theo sách Mãi mãi đi theo con đường của Bác Hồ, Nxb Lao động, Hà Nội, 1999).

* Giáo sư, Tiến sĩ.

Nxb Chính trị quốc gia

KỈ NIỆM VỀ NGUYỄN ÁI QUỐC

GẶP BÁC

BÁC ĐÃ DẠY TÔI TÌNH CẢM LỚN LAO ĐÓ

BỐN MƯƠI NGÀY CÙNG VỀ VỚI BÁC

TRẦN ĐẠI NGHĨA*

… Mùa thu năm 1946, tôi và ba đồng chí nữa được vinh dự theo Bác về nước trên chiếc tàu Đumông Đuyếcvin, một chiếc tàu chiến của hải quân Pháp. Bốn mươi ngày lênh đênh trên mặt biển, được sống thân mật, gần gũi Bác, đã để lại trong tâm trí tôi nhiều kỷ niệm sâu sắc. Rất tiếc rằng lúc bấy giờ tôi không ghi nhật ký và đến nay đã hai mươi năm rồi, thời gian và trí nhớ không cho phép cho tôi ôn lại đầy đủ, chi tiết những sự việc cụ thể trong những ngày được sống gần Bác.

Tuy nhiên, đối với tôi, bốn mươi ngày đi theo Bác là cả một giai đoạn quan trọng trong cuộc đời, là một trường đại học lớn của tôi.

Lúc ở bên Pháp, tôi chỉ là một kỹ sư yêu nghề hàng ngày mải mê với học tập, nghiên cứu, hiểu biết rất ít về phong trào cách mạng trong nước (thực ra có một phần bởi chính sách lừa bịp của thực dân đế quốc). Tôi có biết về Bác qua quyển: Bản án chế độ thực dân Pháp (Le procès de la colonisation fran-caise) của Bác và những mẩu chuyện ngắn về Bác do các cụ cùng thời với Bác kể lại, còn cả cuộc đời dài hoạt động của Bác ở nước khác, tôi hầu như không biết mấy. Những ngày đi theo Bác, tôi mới hiểu biết thêm về Bác, người đã dắt dẫn, rèn luyện và đào tạo tôi trở thành người trí thức chân chính, người cán bộ cách mạng.

Trên chuyến xe lửa từ Pari đi Mácxây, chuẩn bị lên tàu. Bác nói với chúng tôi: Nước ta còn nghèo vì tám mươi năm bị đế quốc bóc lột, chiếm đóng. Đồng bào Nam Bộ giờ đây còn đổ máu. Chúng ta còn gian khổ chiến đấu nhiều, chứ chưa được sung sướng ngay đâu. Các chú về nước chính là để phục vụ Tổ quốc, phục vụ đồng bào... Lời nói ngắn ngủi và cảm động đó như mãi mãi khắc ghi trong lòng tôi.

Lên tàu, chúng tôi chung sống với Bác thân mật, ấm cúng như trong một gia đình mà Bác vừa là người cha, vừa là người phụ trách hướng dẫn các buổi sinh hoạt của chúng tôi. Đều đặn mỗi ngày ba buổi: sáng, chiều, tối, chúng tôi hội họp quây quần bên cạnh Bác, nghe Bác kể chuyện về tình hình thế giới, tình hình cách mạng trong nước, nhất là từ năm 1940 đến ngày Cách mạng Tháng Tám thắng lợi.

Chúng tôi chăm chú theo dõi từng lời, từng ý và đề ra những thắc mắc của mình, Bác lại nêu lên để cho chúng tôi trao đổi thảo luận và cuối cùng Bác nhận xét, phân tích, giải đáp. Các buổi sinh hoạt nhẹ nhàng, thoả mái, với lời lẽ đơn giản dễ hiểu của Bác là những buổi giáo dục thật là sinh động và có sức hấp dẫn lạ thường. Bác đi từ sự việc nhỏ đến lớn, từ nhận thức lý luận liên hệ đến thực tiễn, từ tình hình thế giới dắt dẫn chúng tôi về với cách mạng trong nước, về với nhiệm vụ cụ thể của mình.

Trên đường về nước, tàu chúng tôi đi ven theo địa giới các nước châu Âu, châu Phi, châu Á. Cứ mỗi lần qua một nước là Bác vừa chỉ, vừa kể cho chúng tôi biết tình hình cụ thể của mỗi nước đó. Khi tàu ghé lại một vài bến cảng ở châu Phi, Bác bảo chúng tôi chú ý xem xét, quan sát cuộc sống lao động vất vả đầy kham khổ của nhân dân các nước dưới chính sách thực dân hà khắc của đế quốc Pháp, đế quốc Anh. Những lời giáo dục của Bác kết hợp với những hiện tượng cụ thể, những điều tai nghe mắt thấy đã có tác dụng nâng cao nhận thức của chúng tôi về lịch sử phát triển của cách mạng thế giới và trong nước, đã dẫn dắt chúng tôi nhìn thấy rõ ánh sáng của chủ nghĩa Mác - Lênin.

Đặc biệt đối với chúng tôi là những trí thức ở nước ngoài mới về, sắp sửa bước vào cuộc đấu tranh gian khổ, Bác chú ý đi sâu vào tâm tình, khơi gợi lòng yêu nước, củng cố niềm tin ở bản thân, tin ở tập thể, ở cách mạng nhất định thắng lợi. Bác nói với chúng tôi: Ở nhà không có gì đâu, nước ta thiếu máy móc, nguyên liệu, thiếu cả thợ lành nghề, tiền của ta lại ít. Song, nước ta giàu về rừng núi, sông biển, đồng bào ta giàu về quyết tâm, dũng cảm và sáng tạo. Các chú về phải chịu thương chịu khó làm ăn, đưa những cái đã học ở nước ngoài về áp dụng thiết thực vào trong nước, giúp đỡ và hướng dẫn anh em trong nước cùng làm. Như vậy các chú có làm được không?

Lời nói thân yêu của Bác đã cảm hoá và chinh phục trái tim của chúng tôi.

Đối với chúng tôi, đối với quần chúng thì Bác hết lòng tin yêu, nhưng đối với sức mạnh của kẻ thù thì Bác tỏ ra không hề nao núng. Tôi còn nhớ lúc đi tàu, thỉnh thoảng có những hôm, tên đại tá chỉ huy tàu tổ chức các cuộc tập trận. Giữa biển cả mênh mông, tiếng súng đại bác, súng phòng không, súng máy các loại thi đua nhau gầm thét, khói mịt mù, nước biển tung toé ngoài khơi xa. Thoạt tiên trong chúng tôi cũng có những người hồi hộp, nhưng riêng Bác vẫn điềm nhiên, ung dung hút thuốc lá, đứng nhìn xem và mỉm cười bảo chúng tôi: Đấy, người ta thử kiểm tra tinh thần các chú. Các chú sợ không?

Nhân đó, Bác chỉ cho chúng tôi thấy: bọn đế quốc thường hay phô trương, khoe khoang về sức mạnh vật chất, còn nhân dân cách mạng tuy nghèo, nhưng hàng triệu người đoàn kết thành một khối, có tinh thần dũng cảm và mưu trí, nhất định đánh bại được bọn chúng. Lòng Bác mênh mông như biển cả, âu yếm như mẹ hiền, Bác luôn ân cần chăm sóc chúng tôi. Buổi sáng, Bác đánh thức chúng tôi dậy, nhắc nhở việc thu xếp trật tự, hành lý gọn gàng.

Ngoài những buổi sinh hoạt, Bác đôn đốc chúng tôi tranh thủ đi sát anh em thủy thủ, gây cảm tình với quần chúng. Đây là một vấn đề khó khăn cho tôi trong buổi đầu. Tôi chưa quen công tác vận động quần chúng, hơn nữa phải gần gũi những người lính nước ngoài thì lại càng phức tạp, lúng túng hơn. Tôi báo cáo xin ý kiến Bác.

Bác vui vẻ ân cần chỉ dẫn cách thức làm quen, đi sát anh em thủy thủ, phương pháp đi từ thăm hỏi tình hình sức khoẻ, gia đình, công việc làm ăn, đời sống đến việc khơi gợi lòng yêu nước, tính dân tộc, rồi tiến đến gây cảm tình của họ đối với nhân dân ta. Đối với Bác, công tác vận động quần chúng trở thành quen thuộc và tự nhiên. Đến bất cứ đâu, bất cứ lúc nào, ở khách sạn, ở trên xe lửa, tàu thủy, nhà ga,... từ em bé, cụ già, người gác cổng đến những người trí thức, quan chức khác, Bác cũng có thể gần gũi, bắt tay, trò chuyện lịch thiệp.

Một món quà nhỏ, một bó hoa người ta biếu Bác, Bác cũng vui vẻ đem phân chia, thân mật tặng lại cho các cụ già, các em thiếu nhi Pháp. Những cử chỉ chân thành và mến thương của Bác đã làm cho anh em thuỷ thủ thật lòng kính yêu Bác như cha. Họ nói: Chúng tôi đã đi khắp nơi, nhưng chưa thấy được một vị lãnh đạo có đạo đức lớn lao như vậy. Trong khi đó thì bọn chỉ huy trên tàu lại run sợ, lo lắng, lúng túng nhưng không tìm ra được cách đối phó.

Cuộc đời đấu tranh không mệt mỏi, toàn tâm toàn ý vì dân, vì nước của Bác đã chung đúc mọi tinh hoa phong phú của dân tộc, từ lời ăn tiếng nói đến đạo đức của con người. Tôi đã học qua một số trường đại học, tôi đã có dịp tiếp xúc làm việc với một số giáo sư nổi tiếng, nhưng tôi chưa bao giờ được gặp một người thầy vĩ đại, có một hiểu biết rộng rãi, uyên thâm, có một phương pháp giảng dạy dễ hiểu, sâu sắc như Bác.

Tàu Đumông Đuyếcvin là một chiếc tàu chiến đã cũ, chạy lừ đừ chậm chạp. Lúc bấy giờ, tình hình ở nước nhà đang căng thẳng, ai nấy đều sốt ruột mong về sớm, nhưng giờ đây nghĩ lại, đối với chúng tôi, đó là một dịp may hiếm có để được kéo dài những ngày chung sống với Bác.

Ngày 20-10-1946, tàu cập bến Hải Phòng. Cán bộ và nhân dân khắp nơi nô nức, vui mừng đón Bác. Lòng tôi tràn ngập niềm vui sướng và cảm động khi trở lại đặt chân lên mảnh đất của Tổ quốc thân yêu. Đất nước giờ đây đã đổi mới. Nhân dân lao động đang hưởng một cuộc đời độc lập, tự do. Không còn những cảnh lầm than nô lệ, bị áp bức như trước kia nữa. Giờ đây, tôi trở về với Tổ quốc, cùng đi với Bác, được chứng kiến cuộc đón rước nồng hậu của đồng bào ruột thịt.

Tôi suy nghĩ phải làm gì để đền đáp lại niềm vinh dự to lớn mà Bác và nhân dân đã dành cho chúng tôi. Sáng hôm sau, tôi đến gặp đồng chí Võ Nguyên Giáp. Mới bắt tay, đồng chí đã nói với tôi một câu ngắn ngủi và cảm động: Ở nhà chờ đợi anh, rất mừng là được tin anh về cùng với Bác.

Trước đôi mắt sáng và kiên nghị của đồng chí, tôi băn khoăn lo lắng trước nhiệm vụ nặng nề sẽ phải đảm nhiệm. Nhưng nhớ những lời dạy bảo, động viên của Bác lúc ở trên tàu, tôi thấy tự tin ở mình, ở tập thể và tôi đã đáp lời đồng chí: Cảm ơn anh tin tưởng. Tôi sẽ cố gắng làm tròn nhiệm vụ. Tôi đã chuẩn bị sẵn sàng…

Về đến nhà chẳng được bao lâu thì kháng chiến toàn quốc bùng nổ, Bác giao cho tôi phụ trách công tác trong ngành quân giới. Bác bảo tôi: “Đây là một nhiệm vụ quan trọng và nặng nề. Chú cố gắng cộng tác với anh em, ra sức xây dựng ngành quân giới, phục vụ cho bộ đội. Đó là một việc có ý nghĩa rất lớn đối với dân, với nước”. Và cũng từ đó, tôi mang tên là Trần Đại Nghĩa.

Bắt tay vào nhiệm vụ, tôi càng thấy thấm thía hơn những lời dạy của Bác.

Ngày đầu kháng chiến, những khó khăn dồn dập đến. Các cơ sở phải rút vào rừng núi: máy móc, nguyên liệu chưa có bao nhiêu. Tất cả phải dựa vào sức mình.

Hưởng ứng lời kêu gọi của Bác: “Thà chết chứ không trở lại cuộc đời nô lệ! Trường kỳ kháng chiến nhất định thắng lợi!”, nhân dân ta muôn người như một, đứng dậy chống quân thù. Chí căm thù sâu sắc và sức mạnh vĩ đại của quần chúng dưới sự lãnh đạo đúng đắn của Đảng, của Bác đã động viên, giúp đỡ chúng tôi vượt qua mọi khó khăn, thiếu thốn. Tôi cùng anh em say sưa nghiên cứu, sản xuất và đào tạo đội ngũ cán bộ, công nhân ngành quân giới.

Hình ảnh hy sinh chiến đấu của anh em bộ đội ngoài chiến trường, của anh Ngô Gia Khảm và các đồng chí khác càng như thúc giục tôi quyết tâm đem hết sức mình cải tiến các bản vẽ, tính toán các số liệu, tiến hành nghiên cứu thiết kế các loại vũ khí thích hợp ở chiến trường trong từng giai đoạn. Nhớ lời Bác, bên cạnh công tác nghiên cứu, tôi không quên việc giúp đỡ, hướng dẫn anh em trong ngành những hiểu biết cần thiết về lý luận như: lý thuyết về pháo binh, về hoá chất, về tính năng vũ khí, cách sử dụng, sửa chữa, bảo quản. Ngày đêm, tôi miệt mài trong công tác, mải mê với con tính, với bản vẽ, có khi quên cả một số sinh hoạt cần thiết như ăn, ngủ, tắm, cắt tóc,... và tại Đại hội liên hoan Anh hùng Chiến sĩ thi đua toàn quốc lần thứ nhất, tôi được Bác tuyên dương công trạng và tập thể bầu là Anh hùng Lao động.

Vinh dự to lớn đó thuộc về anh em cán bộ công nhân ngành quân giới, thuộc về nhân dân lao động, trong đó tôi nhờ sự chỉ bảo dìu dắt của Bác, đã đóng góp một phần.

Những lời dạy của Bác như một bức cẩm nang quyết định mọi thắng lợi trong công tác của tôi.

(Lược trích theo sách Chúng ta có Bác Hồ , Nxb.Lao động, Hà Nội, 1999).

* Anh hùng Lao động.

Nxb Chính trị quốc gia

BÁC HỒ TRONG KÝ ỨC CỦA TÔI

TỪ HỌC SINH TRƯỜNG BƯỞI ĐẾN “ANH LÍNH CỤ HỒ”

NHỮNG NGÀY SỐNG ĐẸP

BÁC HỒ CỦA CHÚNG TA

LẦN ĐẦU ĐƯỢC BÁC ĐỌC THƠ

CHỦ TỊCH HỒ CHÍ MINH VỚI GIỚI VĂN NGHỆ

BÁC HỒ VỚI VĂN NGHỆ SĨ

BÁC QUAN TÂM, CHĂM SÓC CÁN BỘ VIẾT BÁO NỮ

BÁC HỒ VỚI VIỆC BỒI DƯỠNG VÀ NÊU GƯƠNG NGƯỜI TỐT, VIỆC TỐT

ĐƯỢC LÀM VIỆC VỚI BÁC VỀ MỘT BÀI BÁO

TÌNH THƯƠNG CỦA BÁC DẪN DẮT CHÚNG TÔI

BÍCH THUẬN*

… Tháng 3-1950, chúng tôi, các đại biểu về dự Đại hội Phụ nữ toàn quốc lần thứ nhất, được chào đón Bác tới thăm. Bác nói chuyện với Đại hội, và rồi Bác cho phép các đại biểu được hỏi Bác, về việc gì cũng được, việc công cũng như việc tư. Nhiều chị đã mạnh dạn hỏi Bác về những điều các chị chưa hiểu: chuyện công tác, chuyện gia đình. Hội trường nhiều lần vang lên tiếng cười vui vẻ. Câu trả lời của Bác thường giản dị và đôi lúc dí dỏm. Rồi chúng tôi được chụp ảnh chung với Bác. Cũng chưa bao giờ chị em lại háo hức đòi chụp ảnh đến thế.

"Bác chúc các cô ra về mạnh khỏe. Về địa phương, những chị em nào có thành tích, các cô nhớ gửi báo cáo lên cho Bác". Những lời dặn của Bác vang vọng mãi trong tôi. Tôi suy nghĩ mãi và thầm hứa "Vâng, thưa Bác, cháu sẽ cố gắng". Tôi viết về lòng yêu nước, thương bộ đội của bà mẹ từng chỉ quen nghề quay tơ, dệt cửi. Mừng sinh nhật Bác 60 tuổi, tôi gửi thư lên, chúc thọ Bác và mạnh dạn gửi lên Bác những trang viết đầu tiên đó. Tôi có ngờ đâu Bác cũng đọc những mẩu chuyện nhỏ ấy.

Một buổi sáng tháng 6, tôi vừa đi công tác về, các đồng chí trong cơ quan vui mừng báo tin cho tôi biết: "Có thư Bác gửi". Thư của Bác kèm theo một tấm huy hiệu và một lời dặn "Bác khuyên cháu cố gắng để tiến bộ mãi".

Một buổi sáng mùa đông, một món quà bất ngờ nữa đến với tôi. Bác cho gọi tôi đến. Bác cẩn thận dặn đồng chí Thắng trong đơn vị bảo vệ Bác, nhắc tôi ăn sáng và nắm thêm một nắm cơm ăn dọc đường. Nhưng vì quá mừng tôi chỉ ăn qua quýt rồi vội theo anh đi ngay. Tôi nôn nóng được tới chào Bác, Bác đang làm việc. Bác cười, hỏi tôi đi đường có nhớ mang cơm nắm đi ăn không, đi đường xa có mệt không? Tôi đáp: "Thưa Bác, được đến Bác, cháu mừng quá nên không mệt, không đói ạ".

Một tình cảm ấm áp, trìu mến tràn vào trong tôi sau những năm tháng xa gia đình. Bác hỏi tôi chuyện gia đình, chuyện công tác. Bác hỏi thăm một vài chị trong cơ quan tôi, đời sống của chúng tôi. Tôi nói với Bác những ngày chúng tôi đi chiến dịch, chuyện các bà mẹ, các chị em phục vụ chiến trường, các chiến sĩ bị thương. Bác nghe và, đột nhiên Bác bảo: "Cô viết còn nhạt lắm". Bác gọi các anh ở văn phòng lên, bảo các anh xếp chỗ nghỉ cho tôi.

Hôm sau, Bác giao cho tôi một việc: đọc những số báo Bác đưa cho, báo Nhân đạo , báo Vì một nền hòa bình lâu dài , lấy ở trong đó những mẩu chuyện, những tin tức mình đang cần, ví dụ: mẩu chuyện phản đối chiến tranh xâm lược ở Việt Nam, tố cáo chế độ tư bản, đế quốc...

Bác lại hỏi tôi về những bài viết của C.B. đăng trong báo Nhân dân . Tôi thưa với Bác về cách viết của C.B. Bác gật đầu. Bác bảo: "Bây giờ cô cũng viết như thế cho Bác xem".

Ở nơi văn phòng Bác, buổi sáng tôi đọc báo đến khoảng 10 giờ. Chiều và tối, cũng đọc báo, đọc những mẩu chuyện đánh máy bằng chữ Pháp Bác đưa cho, toàn là chuyện đánh Pháp cả. Trong thời gian ba ngày, tôi lượm nhặt tin tức và viết được năm bài báo ngắn gửi lên Bác.

Những bài viết của tôi năm ấy được Bác giữ lại, mỗi bài có đính theo bản góp ý chung cho cả bài, lại nêu từng câu, từng ý, câu này viết chưa ổn nên viết như thế này, vì sao phải viết như thế... Những bài báo ấy đến nay tôi vẫn còn nâng niu gìn giữ.

Tháng 7-1961, Bác đến thăm Đại hội liên hoan chiến sĩ thi đua toàn quân. Khi Bác ra về, tôi còn đứng trông theo Bác mãi... Xe Bác đã chuyển bánh, bỗng Bác ra hiệu cho đồng chí lái xe dừng lại. Và Bác vẫy gọi tôi đến. Sung sướng, cảm động, tôi chạy vội tới chào Bác. Bác hỏi tôi về đời sống gia đình, về công tác. Khi biết tôi vẫn viết báo, Bác gật đầu cười vui vẻ.

Mỗi lần tới thăm Đại hội các nhà báo, Bác đều gọi các cháu gái viết báo lên ngồi hàng ghế đầu. Bác kể chuyện những năm Bác làm báo cho chúng tôi nghe.

Bác thường căn dặn chúng tôi phải viết cho hay, cho chân thực, cho sinh động, cho hùng hồn về những con người mới của thời đại ta, chế độ ta. Chúng tôi chưa làm được như Bác mong muốn.

Riêng đối với những nữ nhà văn chúng tôi, công việc còn gặp biết bao nhiêu khó khăn. Nhưng mỗi lần thất bại, mỗi khi gặp khó khăn, tôi không nản. Tôi thiết tha muốn thể hiện những người phụ nữ của thời đại Hồ Chí Minh, những người phụ nữ đẹp như hoa nở mùa xuân, ngày trước kiên cường chống Pháp và bây giờ dũng cảm, đảm đang chống Mỹ, cứu nước!

Và những năm tháng Việt Bắc, những năm tháng tuổi trẻ đi kháng chiến là những năm tháng hạnh phúc nhất của cuộc đời chúng tôi. Những năm được gần Bác vẫn rõ ràng, thắm thiết trong tôi như thể mới ngày hôm qua vậy. Tình thương của Bác vẫn dẫn dắt chúng tôi vượt qua bao trở ngại, mãi mãi tôi không bao giờ quên được…

(Lược trích theo sách Bác Hồ sống mãi với chúng ta , Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2005, t.2).

* Nhà văn.

Nxb Chính trị quốc gia

NHỚ LỜI BÁC: KHÔNG PHÚT NÀO NẢN CHÍ MÀ NGÃ TAY CHÈO

BÁC NHẮC TÔI PHẢI GẮNG VIẾT CÓ TÌNH

NỬA GIỜ VỚI CHỦ TỊCH HỒ CHÍ MINH

BÁC ĐẾN ĐẠI HỘI NHÀ BÁO

LÊ ÁI MỸ*

… Những người viết báo chúng tôi thường may mắn được nhiều dịp gặp Bác. Riêng tôi ghi nhớ sâu sắc nhất là lần Bác đến nói chuyện tại Đại hội nhà báo lần thứ hai.

Bác đến, thể hiện sự chăm sóc của lãnh tụ đối với cán bộ và còn là sự quan tâm của một người viết báo lão luyện đối với lớp người sau. Chúng tôi hồ hởi đợi chờ. Hàng ngày ở toà soạn, chúng tôi thỉnh thoảng được nghe các đồng chí ở văn phòng Phủ Chủ tịch cho biết là Bác đã đọc bài báo này, bài thơ nọ và có ý kiến nhận xét rất cặn kẽ về những bài ấy. Có lần báo Lao động chúng tôi đăng một bài thơ vui trong mục “Nói thật không mất lòng” phê bình một công trường đã để nhà tắm nữ bị bên nam phá vách thôn tính, chị em làm việc xong không có nơi tắm nữa. Bài thơ đó đã được Bác đọc và chuyển đến các đồng chí lãnh đạo công trường. Hôm sau đi công tác lên Thái Nguyên, tôi đã thấy nhà tắm của công trường ấy được sửa sang tử tế, có giờ giấc phục vụ công nhân nam nữ chu đáo. Còn nhiều chuyện tương tự như vậy ở báo này hoặc báo khác mà chúng tôi gặp nhau thường hay truyền miệng cho nhau nghe. Mỗi lần như vậy chúng tôi thường thè lưỡi bảo nhau: May mà bài báo ấy đúng sự thật không thì chết!

Bác quan tâm đến báo chí như vậy cho nên lần này Bác đến Đại hội chắc chắn là có nhiều chuyện thú vị lắm! Một số anh em chúng tôi bàn mảnh: Chuẩn bị mà nghe ông Cụ “điểm báo”!

Sau khi chúng tôi nghe đồng chí Trường Chinh nói chuyện rất bổ ích thì Bác đến. Ngay từ phút đầu, Bác đã đem đến Đại hội không khí sôi nổi và tươi vui. Có thể nói hội trường hôm ấy vang lên tiếng cười thoả thuê từ đầu buổi đến cuối buổi. Riêng tôi, và một số bạn khác, chúng tôi cười đến chảy nước mắt. Hôm ấy, Bác vui lạ. Bước lên bục nói chuyện, Bác để chồng báo xuống và giơ hai tay ra hiệu ngồi xuống rồi Bác nói rất dí dỏm: Mời toàn thể “an tọa”!

Bác nhấn chữ “an toạ” cho vui, nhưng thực ra tôi hiểu là Bác có ý bảo rằng những người viết báo là sính dùng danh từ như vậy. Chắc mọi người cũng hiểu thế, cho nên nghe Bác nói cả hội trường ròn vang tiếng cười.

Bác bảo mọi việc đồng chí Trường Chinh và anh Hoàng Tùng đã nói đầy đủ, Bác chỉ nói về nghiệp vụ thôi. Chúng tôi chăm chú nghe Bác nói về kinh nghiệm của Bác hồi viết báo ở Pháp, chuyện Bác dày công luyện tập khi viết một bài từ ngắn đến dài, rồi từ dài đến ngắn v.v..

Nhận xét về báo chí của ta, Bác khen là đã đạt được thành tích rất đáng kể. Bác vui vẻ giới thiệu tỉ mỉ một số nhược điểm, khuyết điểm của các báo trong việc trình bày, trong văn phong, chạy tít đưa ảnh… Mấy phút im lặng. Bác lấy ra một tập báo Bác mang theo đã đánh dấu sẵn. Chúng tôi hồi hộp đợi chờ, lo lắng, không biết báo mình, bài mình có được nêu lên không? Bác cầm một tờ báo hàng tuần có in ảnh một nữ công nhân đang ngồi. Ảnh cỡ lớn, chiếm toàn bộ trang nhất, Bác giơ cao cho mọi người xem rồi hỏi: "Cô này đang ngồi làm gì đây?"

Chúng tôi cũng chịu. Chỉ biết đó là một cô công nhân cũng khá xinh, để trang nhất cũng đẹp. Thế là Bác chỉ cho biết dùng một chiếc ảnh trên báo phải hết sức chú trọng nội dung, không được dễ dãi.

Quay sang một tờ báo khác, Bác nói: Các chú là nhiều danh từ lắm! Thế “không phận” là gì? - Thưa Bác, là… là vùng trời ạ! - Thế gọi là vùng trời có phải ai cũng dễ hiểu hơn là dùng chữ “không phận” không? - Thưa Bác, dạ đúng như vậy ạ! Bác cười, khoả tay cho ngồi xuống. Bác nói thêm: Các nhà báo phải có trách nhiệm đừng để cho tiếng mẹ đẻ chúng ta mỗi ngày một mai một đi. Bác lại lấy dẫn chứng: Chúng ta có hai chữ “vẻ vang” rất hay, lại không dùng, chỉ thích dùng chữ “vinh quang”. Nhiều người làm thơ lại gọi là quang vinh cho nó hợp vần.

Bác lại lấy những tờ khác. Trên trang nhất tờ báo hàng ngày ấy có đưa tin về hai đoàn đại biểu trong phe xã hội chủ nghĩa cùng một ngày đến thăm nước ta. Bác chỉ vào đấy và phân tích: Như thế này là các chú bên trọng bên khinh. Hai đoàn đến cùng ngày tại sao lại đưa đoàn này lên trên, in chữ to, còn đoàn kia in chữ nhỏ, sắp ở dưới!

Thật là sáng mắt! Bác còn chỉ rõ những chỗ sai lầm làm lộ bí mật về tài nguyên của quốc gia trong việc tuyên truyền trên báo. Đối với các báo chưa chú ý đầy đủ đến đối tượng của mình phục vụ, cũng được Bác nhắc nhở nghiêm khắc. Đến phần “điểm báo” địa phương. Bác kể cho nghe một câu chuyện mà không ai nhịn cười được. Nhân ngày sinh nhật Bác, tờ báo ở địa phương nọ có đăng thư của đồng bào chúc mừng Bác. Có đồng bào muốn chúc Bác mạnh khoẻ sống lâu, lại viết là “chúc Bác bách niên giai lão”. Tờ báo ấy đăng nguyên văn như vậy.

Bác cười và nhắc lại với mọi người: Họ chúc Bác “bách niên giai lão” mà báo cũng đăng đấy!

Cái câu chúc mừng dành riêng cho cô dâu chú rể trong buổi thành hôn ấy, bỗng lại dành chúc thọ Bác làm mọi người càng cười dai dẳng. Thật chết cho cái bệnh sính chữ nghĩa.

Những lần học nghiệp vụ, chúng tôi rất chú trọng học tập cách viết của Bác. Trong trang sử của Hội những người viết báo Việt Nam, chúng ta vô cùng sung sướng được có Bác - người viết báo lỗi lạc số một từ trước và hiện nay…

(Lược trích theo sách Chúng ta có Bác Hồ , Nxb. Lao động, Hà Nội, 1999).

* Nhà báo.

Nxb Chính trị quốc gia

NGƯỜI TỪNG NÓI: "CÓ THỰC MỚI VỰC ĐƯỢC ĐẠO"

KỶ NIỆM VÀ BÀI HỌC

HAI MƯƠI NGÀY SAU KHI VIẾT BẢN DI CHÚC LỊCH SỬ

NGÔI NHÀ SÀN CỦA BÁC

CHUYỆN XẢY RA BẤT NGỜ

BÁC CHO TÔI BÔNG HỒNG ĐỎ

XUÂN DU*

Ngay từ những ngày đầu Cách mạng Tháng Tám, tôi cùng các bạn nhỏ thường tụ tập ở quãng đê trước cổng làng để anh phụ trách đội dạy hát bài: Ai yêu Bác Hồ Chí Minh hơn thiếu niên nhi đồng …. Không biết có phải niềm ước muốn được gặp Bác Hồ trong lòng tôi, bắt đầu nảy sinh từ bài hát ấy, hay từ những câu chuyện về Bác mà mỗi lần đi họp trên huyện, trên tỉnh về, chú tôi vẫn thường kể cho cả nhà nghe? Điều đó tôi chưa tự cắt nghĩa được. Mãi đến năm ra trường, bước vào công tác, tôi mới hiểu sâu sắc cuộc đời mình trở nên có ý nghĩa chính là nhờ ở cách mạng, nhờ ở Bác Hồ. Và niềm mong muốn được gặp Bác cứ lớn mãi lên theo sự trưởng thành của bản thân tôi. Lúc tôi còn nhỏ, chú tôi có lần đã bảo: “Muốn gặp Bác Hồ, cháu phải chăm học, chăm làm, ngoan ngoãn, không được làm những điều xấu”. Tôi luôn luôn đi theo hướng ấy để đến với Bác Hồ.

Nếu trong thực tế cuộc sống quả thật có điều may mắn và điều rủi ro thì thực tình tôi là người may mắn vô chừng. Vào một buổi sáng mùa hè năm 1958, nhân chuyến đi phục vụ cho một đoàn nghệ thuật nước bạn, tôi đã được thoả thích ngắm nhìn Bác, lắng nghe tiếng nói của Bác suốt một giờ đồng hồ. Hình ảnh ông tiên tóc bạc trong trí tưởng tượng của tôi hồi nhỏ bỗng trở nên mờ nhạt trước những hình ảnh rất thiêng liêng của Bác lúc này. Tôi không bỏ sót một nét nào trên người Bác, từ nụ cười hiền dịu làm rung rung những sợi râu bạc trắng như cước, vầng trán cao mênh mông, đôi mắt sáng rực trìu mến (mà hồi nhỏ mỗi lần ngắm ảnh Bác, bọn học trò chúng tôi vẫn bảo nhau là mỗi con mắt Bác có những hai đồng tử), đến bộ kaki vàng bạc màu, đôi dép lốp quai to. Trước cái vẻ giản dị, hiền hậu và nước da hồng hào, khoẻ mạnh của Bác, tự nhiên nước mắt tôi ứa ra, không sao kìm được. Một khi niềm hạnh phúc đến bất ngờ và lớn quá sức tưởng tượng, người ta có thể khóc.

Khi được đồng chí trưởng ban đón tiếp đoàn báo cho biết tôi cùng vào Phủ Chủ tịch với đoàn để làm nhiệm vụ, tôi vừa mừng lại vừa lo. Tôi mới ra trường, cái vốn ngoại ngữ của tôi còn nghèo quá. Ngay những buổi tiếp xúc thông thường với đoàn, tôi dịch còn có khi lúng túng nữa là trong một buổi đặc biệt quan trọng như thế này? Đêm ấy tôi trăn trở không sao ngủ được, vì niềm vui và cả sự lo lắng trong lòng đều lớn cả. Không biết thế nào mà đêm ấy tôi lại cố nhồi nhét vào đầu đủ các thứ từ ngữ văn hoa, cầu kỳ. Tôi nghĩ Bác là lãnh tụ, là nhà tư tưởng lớn nên cách nói của Bác nhất định phải uyên bác, khác hẳn cách nói thông thường. Vì mang sẵn trong đầu một ý nghĩ sai lệch nên lúc đứng dịch lời Bác, mồ hôi tôi vã ra như tắm.

Trước hết, Bác hỏi thăm sức khoẻ của các đồng chí trong đoàn… Rồi hỏi cảm tưởng sau hai tháng đi thăm và biểu diễn ở Việt Nam. Các đồng chí Việt Nam phục vụ đoàn có chu đáo không? Có đồng chí nào sút cân không?... Lời lẽ của Bác mộc mạc, giản dị nên đoạn này tôi dịch khá trôi chảy. Thỉnh thoảng Bác lại nhìn tôi bằng đôi mắt bao dung và đầy khích lệ. Tâm trạng lo sợ của tôi không còn nữa. Đứng bên Bác, tôi thấy tự tin và mạnh bạo hẳn lên.

Cuộc tiếp kiến ấm cúng và thân mật như một cuộc họp mặt đông đủ trong gia đình, vừa thiêng liêng vừa thoải mái. Ngay từ phút đầu, Bác đã bảo mọi người cởi áo ngoài ra cho mát. Bác nói: Chúng ta đều không phải là những người làm ngoại giao. Trong tình đồng chí, anh em lúc này, ta nên bỏ mọi nghi thức ngoại giao - Bác nói đùa bằng tiếng nước ngoài - không ngoại giao, chỉ “nội giao” thôi. Các đồng chí có tán thành không?

Tất cả mọi người đều cười ồ, rồi tiếng vỗ tay vang rền cả gian phòng tiếp khách của Bác. Bác quay sang đồng chí đại sứ của ta ngồi bên, giọng dí dỏm: Thưa “quan ngoại giao”, “ngài” cũng đồng ý chứ ạ? Phòng khách lại vang lên những tiếng cười rộn rã. Buổi tiếp khách trở nên sinh động, xoá bỏ được mọi sự rụt rè, làm cho mọi người càng kính yêu Bác gấp bội.

Chừng như đã chiếm nhiều thời gian quý báu của Bác, đồng chí trưởng đoàn đứng dậy xin cáo từ. Tất cả đều đứng dậy theo. Bác nói một vài lời trước khi chia tay. Khi nói đến tình hữu nghị giữa nhân dân hai nước. Bác nói: Mối tình hữu nghị giữa hai nước khăng khít như môi với răng, môi hở thì răng lạnh, mỗi người chúng ta có nghĩa vụ làm cho nó luôn luôn củng cố và phát triển.

Đến chỗ này, tôi lúng túng không dịch nổi. Trong vốn từ ngữ của tôi không có câu thành ngữ “khăng khít như môi với răng”. Tôi ngắc ngứ như người đang ăn bị nghẹn. Bao con mắt đều đổ dồn cả về phía tôi, mong ngóng, chờ đợi. Mặt tôi nóng ran, tim tôi đập nghe to hơn cả tiếng trống.

Dường như thấy rõ sự lúng túng và lo sợ của tôi lúc ấy. Bác đặt một tay lên vai tôi, ý muốn bảo: “Cháu đừng sợ, hãy bình tĩnh lại cháu!”. Hơi ấm từ bàn tay Bác trên vai tôi lan nhanh khắp cơ thể. Tôi đang chờ đợi một lời quở trách của Bác, nhưng lại nghe thấy tiếng Bác rất gần, ngay bên tai: Cháu đừng lo, cháu không dịch được, để Bác dịch hộ cháu.

Cho đến nay, lòng tôi vẫn day dứt một niềm ân hận: từng ấy năm nhân dân nuôi tôi ăn học, vậy mà tôi không dịch nổi một câu nói của Bác, một câu nói rất bình dị, không văn hoa, cầu kỳ như tôi đã nghĩ. Qua lần gặp Bác đầu tiên ấy, tôi rút ra được một bài học về nghề nghiệp mà Bác đã chỉ cho tôi. Tôi đặt kế hoạch trước hết phải lo làm giàu thêm cái vốn ngoại ngữ của mình bằng những chữ, những câu mộc mạc, gần gũi với mọi người hơn là chỉ lo học những từ hoa mỹ, những cách nói lắt léo.

Năm năm sau, tôi lại được theo một đoàn khách quốc tế vào Phủ Chủ tịch công tác. Lần này tôi không lo sợ như lần đầu nữa, vì suốt năm năm tuân theo bài học Bác chỉ dẫn, tôi đã trưởng thành nhiều trong nghề nghiệp. Sau khi bắt tay hết lượt các đồng chí bạn, trông thấy tôi, Bác hỏi: Bây giờ cháu dịch được câu “khăng khít như môi với răng” rồi chứ?

Tôi ngạc nhiên đến sững sờ. Bác vẫn nhận ra tôi và nhớ cả cái phút lúng túng của tôi năm năm về trước! Điều ấy thật quá sức tưởng tượng của tôi. Bác bận trăm công nghìn việc, tiếp xúc với bao nhiêu người… tôi có gì đáng kể để Bác nhớ đâu… Tôi bàng hoàng một lát mới nói được.

- Thưa Bác, vâng ạ.

Người tôi nóng bừng lên vì sung sướng, cảm động. Trong giây phút ấy, tôi chợt nảy ra ý nghĩ: Suốt năm năm qua, Bác vẫn dõi theo từng bước nghề nghiệp của mình từ cái phút vụng về lúng túng ấy…

Cũng như lần gặp gỡ đoàn nghệ thuật nước bạn hồi nào, lần này Bác cũng chủ động xoá bỏ mọi nghi thức ngoại giao để buổi tiếp khách thật sự có một không khí đầm ấm của gia đình. Bác hỏi tên tuổi và tình hình gia đình từng người một. Ai đã xây dựng gia đình, sinh được mấy cháu, cháu nhỏ nhất mấy tuổi, các cháu học tập có tiến bộ không… Tất cả những điều đó Bác đều hỏi han rất kỹ lưỡng, rồi Bác kể lai lịch ngôi nhà Phủ Chủ tịch. Tên toàn quyền Đông Dương người Pháp vơ vét tiền của để xây ngôi nhà này và sống phè phỡn như vua chúa, còn nhân dân ta bị áp bức, bóc lột đến xương tủy. Cách mạng thành công và kháng chiến thắng lợi, ngôi nhà này thuộc về tay nhân dân lao động.

Đồng chí trưởng đoàn nước bạn cất giọng hồ hởi: Thưa Chủ tịch, bây giờ ngồi đây, chúng ta đều là những ông hoàng, bà chúa cả. Bác cười, chòm râu bạc rung rinh: Đúng, giờ thì mỗi người dân là một ông vua.

Bác quay về phía đồng chí trưởng đoàn: Đồng chí học được câu tiếng Việt nào chưa? Đồng chí bạn hơi lúng túng: Thưa Hồ Chủ tịch, ở Việt Nam gần một tháng, tôi mới học được mỗi một câu: “Chào đồng chí”.

Bác cười, mọi người cười ồ theo. Bác lại hỏi: Nếu gặp một cháu bé Việt Nam, đồng chí sẽ chào như thế nào? Đồng chí bạn lại cất giọng lơ lớ: “Chào tồng chí”.

Lần này mọi người cười to hơn. Bác giải thích để đồng chí bạn rõ tại sao mọi người cười ồ lên như thế. Bác nói thẳng bằng tiếng nước bạn, không qua phiên dịch. Đồng chí trưởng đoàn gật gù rồi cũng bật cười.

Sau trận cười hể hả đó. Bác kể chuyện Bác học tiếng nước ngoài. Đại ý Bác bảo: thầy dạy tiếng cho Bác là những người xung quanh. Khi muốn biết cái chảo tiếng Pháp là gì. Bác chỉ vào cái chảo, hỏi một người Pháp. Hỏi rồi Bác viết vào một mảnh giấy, dán vào chỗ hay để ý đến nhất. Có khi Bác viết vào cánh tay, để trong lúc làm việc vẫn học được. Học tiếng nước ngoài, phải chống tư tưởng sốt ruột, tham lam, mỗi ngày Bác chỉ học độ mười chữ, phải học thật đều, thuộc hẳn chữ cũ rồi hãy học sang chữ mới. Học được chữ nào, Bác tìm cách ghép câu để dùng ngay. Học như thế, sau một thời gian ngắn Bác viết được báo và viết được sách nước ngoài.

Các đồng chí bạn vừa nghe vừa nhìn Bác bằng ánh mắt rất cảm phục. Cuối cùng, Bác đề nghị đồng chí đại sứ: Này đồng chí đại sứ ạ, vừa rồi bên các đồng chí cử một số cháu sang học tiếng Việt tại Trường Đại học Tổng hợp. Điều đó rất cần. Nhưng tôi đề nghị đồng chí cử sang thêm một số cháu nữa. Số cháu này tôi và đồng chí trực tiếp phụ trách. Chúng ta sẽ gửi các cháu xuống một nhà máy, vừa lao động vừa học. Cuối khoá ta sát hạch cả những cháu học ở trường lẫn nhà máy, thi xem bên nào nói tiếng Việt giỏi nhất. Nếu đồng chí đồng ý chúng ta nên bắt tay sớm.

Ý kiến của Bác được đồng chí đại sứ rất tán thành.

Trong buổi tiếp khách hôm ấy, Bác nói những chuyện đó với đồng chí bạn song tôi cứ nghĩ Bác đang căn dặn riêng tôi. Dường như Bác bảo tôi: học ngoại ngữ cũng thế, cần phải học trong thực tế cuộc sống, phải kiên nhẫn và có phương pháp thật khoa học. Thật vinh dự cho nghề nghiệp của chúng tôi, có nỗi băn khoăn nào của một cán bộ phiên dịch mà Bác không nghĩ tới. Bác thấu hiểu tất cả. Không những Bác vạch ra đường lối cách mạng của toàn Đảng, toàn dân, mà còn chỉ cho chúng tôi phương pháp cụ thể để đạt tới đỉnh cao của nghề nghiệp, nhằm mục đích phục vụ nhân dân một cách tốt nhất.

Hôm ấy, sau khi chia hoa cho các đồng chí bạn, Bác có thưởng cho tôi một bông hồng nhung đỏ thắm. Bông hồng ấy tôi giữ gìn rất lâu. Cho đến bây giờ tôi vẫn tưởng như bông hồng ấy vẫn còn đó và cái màu đỏ thắm kia mãi mãi lắng đọng trong lòng tôi cùng với tình thương mênh mông của Bác.

(Lược trích theo sách Chúng ta có Bác Hồ , Nxb. Lao động, Hà Nội, 1999).

* Phiên dịch.

Nxb Chính trị quốc gia

NIỀM VUI LỚN NHẤT CỦA ĐỜI TÔI

TÔI ĐƯỢC DIỄN CHÈO CHO BÁC HỒ XEM

BÁC QUAN TÂM ĐẾN ĐOÀN VĂN CÔNG TÂY NGUYÊN

GIỜ PHÚT THẤY MÌNH HẠNH PHÚC NHẤT

MỘT LÀN ĐIỆU DÂN CA QUA TIẾNG SÁO BÁC HỒ

CHÚC TẾT BÁC, NGÂM THƠ BÁC

BÁC DẠY CHÚNG TÔI CẤT CAO TIẾNG HÁT

TỪ KẺ “XƯỚNG CA VÔ LOÀI” ĐẾN NGƯỜI "NGHỆ SĨ CÁCH MẠNG"

TIẾNG HÁT BAY XA

ĐOÁ SEN HỒNG

NHỚ BÁC

CÂY ĐÀN CỦA BÁC

NHỮNG LỜI BÁC DẠY

CÁC CHÁU CÒN TRẺ PHẢI CHỊU KHÓ HỌC

BÁC HỒ ĐẾN THĂM TRƯỜNG ĐIỆN ẢNH

NHỮNG LẦN ĐƯỢC GẶP BÁC

NGÀY TẾT ĐI QUAY PHIM Ở ĐỒI CÂY “ĐÓN BÁC”

NHỚ LẠI NHỮNG NGÀY LÀM BỘ PHIM "VÀI HÌNH ẢNH VỀ ĐỜI HOẠT ĐỘNG CỦA HỒ CHỦ TỊCH"

BA LẦN ĐƯỢC CHIẾU PHIM ĐỂ BÁC XEM

NHỮNG LỜI BÁC DẠY CÒN GHI SÂU

BÁC HỒ VẪN GIẢN DỊ NHƯ THẾ

QUAY PHIM BÁC Ở CHIẾN KHU VIỆT BẮC

BÁC HIỂU RÕ NHỮNG KHÓ KHĂN NGHỀ NGHIỆP CỦA CHÚNG TÔI

ĐƯỢC VẼ VÀ NẶN TƯỢNG BÁC

BỨC KÝ HỌA BÁC HỒ ĐẦU TIÊN TRÊN BÁO

TÔI VẼ BÁC HỒ

BÁC ĐẾN THĂM TRIỂN LÃM ẢNH NGHỆ THUẬT LẦN THỨ IV

BÁC HỒ - NGƯỜI THỢ ẢNH

NHỮNG NGÀY ĐƯỢC SỐNG BÊN BÁC

CHỦ TỊCH HỒ CHÍ MINH VỚI ỨNG HOÈ NGUYỄN VĂN TỐ

THANH NIÊN TRÍ THỨC VIỆT NAM ĐI THEO BÁC HỒ

TRÍ THỨC SÀI GÒN GIỮ VỮNG LỜI THỀ

GIÁO SƯ TRẦN HỮU TƯỚC

BÁC SĨ NGUYỄN TRINH CƠ

HOÀNG MINH

Giáo sư, bác sĩ Nguyễn Trinh Cơ là nhà sư phạm lớn của ngành y tế, một người thầy của chuyên ngành ngoại khoa, một tài năng nhiều mặt, hoạt động trong nhiều lĩnh vực: quản lý, chuyên môn, hành chính, mặt trận,...; là Viện trưởng Viện phẫu thuật trung ương (12-1946); Đội trưởng đội điều trị tiền phương các chiến dịch Phủ Thông, Nà Phặc, Cao Bắc Lạng, Hoàng Hoa Thám…; Chủ nhiệm bộ môn ngoại bệnh lý Trường Đại học Y Hà Nội từ 1955; Phó hiệu trưởng rồi Hiệu trưởng trường này; Tổng biên tập Tạp chí Y học và Tạp chí Revue médicale; Phó chủ tịch Tổng hội Y dược học; Chủ tịch Hội Ngoại khoa Việt Nam (1982-1985), người đã được Bác Hồ cử sang học tại Liên Xô cùng 20 cán bộ khác vào năm 1951…

Tháng 2-1951, Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ hai của Đảng họp. Thời kỳ phản công và tiến công 1951-1952 bắt đầu. Cuộc kháng chiến chuyển sang giai đoạn mới. Để phục vụ cho bước chuyển giai đoạn này, mọi hoạt động trong vùng căn cứ địa, trong đó có các hoạt động của quân y, dân y cũng phải chuyển biến theo. Và để chuẩn bị cho cuộc chiến ngày càng ác liệt hơn khi cuộc kháng chiến được đẩy mạnh, những sự chuẩn bị không thể chỉ có thế. Bác Hồ và Đảng đã cử 21 cán bộ sang Liên Xô, nước có tiềm lực khoa học kỹ thuật lớn nhất, mạnh nhất trong các nước dân chủ nhân dân khi đó, học tập chuẩn bị cho thời hậu chiến.

Người trước, người sau, từ nhiều nơi ngày 9-7-1951, 21 cán bộ được triệu tập đã có mặt đầy đủ ở trạm đón tiếp của Trung ương Đảng ở ATK (An toàn khu). Người trẻ nhất 25 tuổi, người lớn tuổi nhất khi đó 42 tuổi, bác sĩ Nguyễn Trinh Cơ 36 tuổi. Đồng chí Hoàng Tùng và Trần Quang Huy thay mặt Trung ương Đảng phổ biến chủ trương đường lối của Đảng. Mọi người vừa mừng vừa lo. Mừng vì được sự tin cậy của Đảng, được đi học để sau này về xây dựng đất nước. Lo vì trách nhiệm được trao thật nặng nề. Trong số những người này có hai bác sĩ là Nguyễn Trinh Cơ và Nguyễn Sĩ Quốc (sau là Thiếu tướng - Phó chủ nhiệm Tổng cục Hậu cần Quân đội nhân dân Việt Nam, Cục trưởng Cục quân y); một dược sĩ là Huỳnh Quang Đại (sau là Hiệu trưởng Trường Đại học Dược Hà Nội).

Trừ bác sĩ Nguyễn Trinh Cơ, Nguyễn Sĩ Quốc, Huỳnh Quang Đại đã có chuyên môn về y dược học; kỹ sư nông nghiệp Lê Duy Thước, Nguyễn Lộc về nông nghiệp - những người này học theo nghề nghiệp đã có, còn các đồng chí khác (tất cả đều là đảng viên) học ngành nào là do Ban Bí thư Trung ương Đảng chỉ định... Như người chiến sĩ phải rời bỏ trận địa khi trận đánh ngày càng ác liệt, ông làm sao không khỏi tiếc nuối, bùi ngùi. Các chiến dịch, các mặt trận đang cần, thương binh đang cần người thầy thuốc mà ông là một thầy thuốc, một phẫu thuật viên có tài. Nhưng biết làm sao được khi cấp trên đã quyết định! Đồng chí Trường Chinh - Tổng Bí thư của Đảng đã đến căn dặn. Đồng chí dặn dò mục tiêu của việc học tập, thái độ học tập phải như thế nào, không chỉ học trong sách vở mà cả ở thực tế ngoài đời, học gắn với hành, tác phong, nếp sống phải có kỷ luật, sống giản dị, phải luôn kết hợp chặt chẽ tinh thần yêu nước với tinh thần quốc tế, trong đoàn phải đoàn kết, nêu cao phê bình, tự phê bình, v.v..

Ngày 18-7-1951, một vinh dự lớn đến với đoàn: Bác Hồ gặp toàn đoàn dưới gốc cây đa bên bờ suối nơi ATK. Bác dặn dò về thái độ học tập, phải vì dân, vì nước mà học, học để xây dựng đất nước mai sau; Bác dặn dò về phương pháp học tập, anh em phải gìn giữ tư cách (đoàn không có nữ), phải giữ nguyên tắc khi giao dịch, không được quên cuộc kháng chiến còn gian khổ… Những lời dạy của Bác thấm sâu mãi trong lòng mọi người.

Bác sĩ Nguyễn Trinh Cơ, người đảng viên được kết nạp năm 1946 khi làm Giám đốc Y tế tỉnh Nam Định, Ủy viên Ủy ban kháng chiến hành chính, Chủ tịch Mặt trận Liên Việt tỉnh Nam Định (hai người giới thiệu vào Đảng là Đỗ Mười, Bí thư Tỉnh ủy Nam Định - sau là Tổng Bí thư rồi Cố vấn Ban Chấp hành Trung ương Đảng và Hà Kế Tấn, Tỉnh ủy viên - sau là Thiếu tướng Ủy viên Trung ương Đảng, Bộ trưởng Chính phủ) được cử làm Trưởng đoàn. Bí thư chi bộ là Văn Tôn. Thời gian đó, quan hệ nhà nước giữa nước ta và hệ thống các nước dân chủ nhân dân chưa được thiết lập đầy đủ nên đoàn được gửi đi qua đường của Đảng. Bác Hồ đã viết một bức thư giới thiệu đoàn gửi đồng chí Xuxlốp - Ủy viên Bộ Chính trị Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Liên Xô. Thư viết bằng tiếng Pháp, ký tên “Đin” (mật danh của Bác) nội dung như sau: “Được phép của đồng chí Xtalin, tôi hân hạnh gửi 21 đồng chí Việt Nam để được giáo dục về chính trị và kỹ thuật”.

Ngày 21-7-1951, đồng chí Lê Văn Lương - Bí thư Trung ương Đảng gặp đoàn trao giấy giới thiệu, sau đó thết cơm tiễn đoàn trước khi lên đường. Ngày 22-7-1951, Bác sĩ Nguyễn Trinh Cơ đưa đoàn rời ATK sang Liên Xô qua ngả Trung Quốc. Sau hơn một tháng hành trình đường bộ, đường xe lửa, đoàn đến Mátxcơva ngày 27-8-1951.

Sau ngày hoà bình lập lại năm 1954, những người trong đoàn mới về nước, người trước người sau, từ 1956-1958, tùy theo thời gian yêu cầu của việc đào tạo. Bác sĩ Nguyễn Trinh Cơ về nước năm 1956, làm Chủ nhiệm Khoa ngoại bệnh lý Trường Đại học Y Hà Nội. Không mấy ai trong đoàn nhắc lại chuyện này, vì thế sự kiện lịch sử nói trên ít người biết đến. Riêng bác sĩ Nguyễn Trinh Cơ người ta chỉ biết thời gian du học của ông ở Liên Xô qua các bài giảng, những buổi giao ban chuyên môn ở Bệnh viện Việt - Đức khi ông hay nhắc đến giáo sư Luđin, nhà phẫu thuật nổi tiếng của Liên Xô về ổ bụng, đặc biệt về dạ dày, người thày đã hướng dẫn ông thời gian ông du học ở Liên Xô và qua thư từ ông gửi rất đều đặn về cho vợ là bà Triệu Thị Loan và cho gia đình.

Bác sĩ Nguyễn Trinh Cơ đã hoàn thành nhiệm vụ đưa đoàn đi “đầu xuôi, đuôi lọt” đúng theo lời căn dặn của Bác ngày Bác gặp đoàn, mở đầu cho các đoàn sau này được Đảng và Nhà nước ta cử sang du học tại các nước. Đoàn cán bộ khoa học kỹ thuật đầu tiên của nước ta được Bác Hồ, được Đảng quan tâm như thế, cử sang Liên Xô du học đã được tổ chức và thực hiện như thế.

(Lược trích theo sách Mãi mãi đi theo con đường của Bác Hồ , Nxb. Lao động, Hà Nội, 1999).

Nxb Chính trị quốc gia

HAI THẾ HỆ TRÍ THỨC ĐI THEO CON ĐƯỜNG CỦA BÁC

LỜI HỨA VỚI BÁC

BÁC HỒ VỚI HAI NGHỆ SĨ QUÂN ĐỘI

TẠ HỮU YÊN

... Nghệ sĩ Kim Ngọc - một giọng ca vàng của Đoàn Ca múa Tổng cục Chính trị - đã nhiều lần được gặp Bác Hồ. Một lần, chị và hai diễn viên Thuỳ Chi, Xuân Đức được vào hát cho Bác nghe. Hát xong, lúc trở về, Bác chia kẹo cho từng người và thơm lên trán mỗi người. Bác nói: “Các cháu chỉ được thơm một cái thôi, Bác còn để dành cho các chiến sĩ của Bác”.

Năm 1957, Đoàn Ca múa quân đội sang biểu diễn ở Triều Tiên đúng dịp Bác đang thăm nước Cộng hoà dân chủ nhân dân Triều Tiên. Bác đến để thăm hỏi và động viên đoàn. Năm 1959, nghệ sĩ Kim Ngọc sinh cháu đầu lòng, thật là một tin vui cho gia đình nghệ sĩ. Sau khi sinh cháu, chị lại được gặp Bác. Vì vừa sinh con nên sức còn yếu, có lúc thấy giọng hát chị đuối dần.

Bác nói với chị: “Cháu vừa sinh nở, người gầy lắm, phải chú ý bồi dưỡng cho mau lại sức”. Chị thưa với Bác là do sức khoẻ kém nên tiếng hát không được như trước. Bác lại bảo: “Thế thì cháu phải đi học thêm về ca nhạc dân tộc… chân không đến đất, cật không đến trời, thì không ứng dụng được đâu...”. Vâng lời Bác, sau đó chị đã xin đi học một lớp dân ca và nhờ đó sức hát lại lên.

Nghệ sĩ Tường Vi - một giọng ca được nhiều người yêu mến - cũng có hạnh phúc được gặp Bác nhiều lần, không phải chỉ gặp Bác mỗi khi vào biểu diễn phục vụ chiến sĩ ở tuyến lửa, ở nơi xa về. Những lần ấy Bác đều gọi vào và cho quà. Bác thường hỏi: “Nơi các cháu đi qua, đồng bào có bị đói không” và “Đơn vị các cháu đến, bộ đội có bị ghẻ không?”. Nghe câu hỏi của Bác, chị càng thấm thía sự quan tâm của Bác đối với mọi người...

Nhưng lần ấy, Bác hỏi một câu mà nghệ sĩ Tường Vi và mấy bà mẹ trẻ là diễn viên của Đoàn Ca múa Tổng cục Chính trị không thể ngờ tới: “Thế các cháu đi diễn dài ngày thì gửi con cho ai?”. Câu hỏi ấy làm cho các chị cảm động đến ứa nước mắt.

Nghệ sĩ Tường Vi kể một câu chuyện rất riêng của mình. Đó là lần chị sinh cháu đầu lòng, không may cháu bị mất. Chị đau buồn quá đến phát ốm. Không rõ ai đã nói chuyện này với Bác, Bác cho gọi chị vào. Được Bác gọi, chị mừng quá, vội vào ngay. Bác nhìn chị hồi lâu rồi bảo: “Thôi, “thua keo này, bày keo khác”. Trông cháu thiếu máu quá, nghỉ hát, bồi dưỡng đã…”.

Lần gặp Bác này, chị càng cảm nhận sâu sắc một điều: Bác quan tâm đến mọi người, đặc biệt là đối với các bà mẹ và trẻ em.

Nghệ sĩ Tường Vi cũng kể đôi lời về “năng khiếu văn nghệ” của Bác. Một lần chị hát bài Phi đội ta xuất kích - một bài hát do chị sáng tác. Hát xong, Bác bảo: “Có một chỗ cao quá, bộ đội không hát được đâu. Lần sau, cháu phải chú ý sáng tác sao cho mọi người cùng hát được”.

Bác lại bảo chị hát một bài hát nước ngoài, chị hát bài dân ca Nga. Bác gõ nhịp và hát theo, thì ra Bác cũng thuộc bài hát này. Và, theo nghệ sĩ Tường Vi, chị còn thấy Bác nhảy rất đẹp trong buổi liên hoan đón Tổng thống Xucácnô sang thăm Việt Nam...

(Lược trích theo sách Mênh mông tình thương Hồ Chí Minh , Nxb. Thanh niên, Hà Nội, 2002).

Nxb Chính trị quốc gia

THĂM MỘT CHIẾN SĨ QUỐC TẾ CỘNG SẢN - NGUYỄN ÁI QUỐC

BA LẦN GẶP BÁC

ĐƯỢC GẶP BÁC HỒ

B.PANKIN*

… Trước khi lên đường về nước, chúng tôi được gặp đồng chí Hồ Chí Minh, vị lãnh tụ mà toàn thể nhân dân Việt Nam, từ trẻ đến già, đều gọi một cách kính yêu là Bác Hồ. Cùng tiếp chúng tôi còn có đồng chí Phạm Văn Đồng, Thủ tướng Chính phủ nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà, một trong những người bạn chiến đấu của đồng chí Hồ Chí Minh.

Cuộc gặp gỡ diễn ra tại căn nhà nhỏ của đồng chí Hồ Chí Minh, ở cạnh Phủ Chủ tịch. Đồng chí mặc quần áo vải, cổ quấn khăn quàng. Trên bàn, cạnh tờ báo, còn có một bao kính và một hộp đựng thuốc lá màu đỏ.

Với cái vẻ ngoài rất gia đình ấy, với nụ cười hiền hậu và những cái hôn, Bác Hồ đã khiến chúng tôi hiểu rằng chúng tôi không phải đang dự một buổi tiếp khách chính thức. Đây chỉ là một buổi nói chuyện thân mật của hai nhà cách mạng lão thành với những người đồng chí trẻ tuổi đại diện cho thanh niên Liên Xô, lớp đồng chí mà ngay từ khi mới quen biết lần đầu vào những năm 20 xa xôi, đồng chí Hồ Chí Minh đã chú ý đặc biệt.

Chúng tôi cảm thấy rằng qua những hồi ức của mình về nước Nga Xôviết, đồng chí Hồ Chí Minh đã giúp chúng tôi hiểu rõ nhiều mặt trong cuộc sống của nhân dân Việt Nam hiện đang xây dựng chủ nghĩa xã hội và đang đấu tranh để thống nhất Tổ quốc.

Đồng chí nói: Bấy giờ, tôi thường gặp thanh niên, gặp các đoàn viên thanh niên cộng sản, đến các nhà máy, dự các cuộc họp, dù rằng khi ấy tôi đã quá tuổi thanh niên. Bấy giờ, nước các đồng chí đang ở trong một thời kỳ khó khăn. Im lặng một lát, đồng chí Hồ Chí Minh nói thêm: Cũng như ở nước Việt Nam chúng tôi bây giờ.

Nhưng có sự khác nhau - đồng chí Phạm Văn Đồng nói - Nước các đồng chí là nước đầu tiên đứng ra thách thức chủ nghĩa tư bản. Còn bây giờ, bên cạnh chúng tôi lại có Liên Xô và các nước khác trong phe xã hội chủ nghĩa. Đồng chí Hồ Chí Minh kể tiếp: Khi tôi sang nước các đồng chí ba năm sau, năm 1927, thì đã có nhiều sự đổi thay. Kinh tế gần như được phục hồi. Các đồng chí đã đủ ăn đủ tiêu. Trong các cửa hiệu có nhiều hàng hoá hơn. Trên đường phố có thể trông thấy những chiếc ô tô do các đồng chí chế tạo. Mọi người ăn mặc tốt hơn rất nhiều…

Dường như để kết thúc phần đầu câu chuyện, đồng chí Hồ Chí Minh nói: Đất nước bao giờ cũng phục hồi và phát triển nhanh chóng, khi nhân dân được làm chủ vận mệnh của mình.

Chúng tôi được biết Bác Hồ không những là người sáng lập Đảng, mà còn là một trong số những người hoạt động cao tuổi nhất trong phong trào thanh niên cộng sản. Đồng chí kể cho tôi nghe tổ chức “Thanh niên cách mạng đồng chí hội” (Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên - BT.) được thành lập trong những điều kiện bí mật ở Việt Nam như thế nào. Đồng chí nói: Những điều kiện hoạt động của chúng tôi khó khăn và nguy hiểm. Bởi vậy, để đào tạo cán bộ nòng cốt, chúng tôi phải gửi những người ưu tú nhất của chúng tôi ra nước ngoài, trong đó có Liên Xô. Bấy giờ chúng tôi đã gửi đi 10 người để đào tạo thành những chiến sĩ cách mạng chân chính. Bây giờ chúng tôi có hàng vạn chiến sĩ cách mạng như vậy. Tôi vui mừng được biết các đồng chí đã có dịp làm quen với nhiều người trong số những chiến sĩ cách mạng đó…

(Lược trích theo sách Một giờ với đồng chí Hồ Chí Minh , Nxb. Thanh niên, Hà Nội, 1975).

* Tổng biên tập Báo Sự thật thanh niên cộng sản , đoàn viên Đoàn đại biểu Thanh niên Cộng sản Liên Xô sang thăm Việt Nam vào tháng 2-1969.

Nxb Chính trị quốc gia

CƠM CÓ NGON KHÔNG ĐỒNG CHÍ

BÁC HỒ - MỘT CUỘC ĐỜI VÌ NHÂN DÂN

NGƯỜI GỌI TÔI LÀ “CON GÁI CỦA BÁC”

MỘT GIỜ VỚI ĐỒNG CHÍ HỒ CHÍ MINH

TÔI ĐÃ LÀM THƯ KÝ CHO CHỦ TỊCH HỒ CHÍ MINH

LỊCH SỬ SẼ DÀNH CHO NGƯỜI VINH DỰ CỦA MỘT VỊ LÃNH TỤ VĨ ĐẠI

GẶP TÁC GIẢ NHẬT KÝ TRONG TÙ

NIỀM VINH DỰ CỦA TÔI

MỘT ANH HÙNG CỦA THỜI ĐẠI CHÚNG TA

RƠNÊ ĐỜ PÊTƠRƠ*

… Đó là một buổi sáng trong lành ở Hà Nội, hàng trăm người, nam và nữ trên những chiếc xe đạp, im lặng đi đến nơi làm việc. Tôi nhìn họ đi qua một cách lơ đễnh. Bởi có một cái khác đang thu hút tình cảm của tôi: Tôi sắp đến chào một trong những người phi thường nhất của thời đại chúng ta, một nhân vật thần thoại, đó là Chủ tịch Hồ Chí Minh. Hàng triệu người Á châu kính cẩn gọi Người là Bác Hồ.

Lần đầu tiên tôi nghe nói đến Người là năm 1946, ở Pari. Đó cũng là lúc cuộc kháng chiến vinh quang của nhân dân Việt Nam chống thực dân Pháp bắt đầu. Những đôi mắt của các bạn Việt Nam trong trường đại học sáng bừng lên khâm phục và tin tưởng khi có ai nói đến tên Người trong buổi nói chuyện của chúng tôi. Và họ luôn luôn nhắc đến Bác Hồ, bởi vì gần 40 năm qua, cuộc sống của dân tộc Việt Nam và cuộc đời của Chủ tịch Hồ Chí Minh đã hòa lẫn với nhau thành một dòng sống bất khuất. Trừ một vài năm đầu của tuổi thanh niên, không một ngày nào trong cuộc đời Người là không hiến dâng cho cuộc đấu tranh giải phóng của bán đảo Đông Dương. Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng là người đã đem lại tự do cho Việt Nam, là nhà tư tưởng đã biết vận dụng chủ nghĩa Mác - Lênin vào điều kiện cụ thể của nước mình, Người còn là một nhà thơ lớn thực sự...

Tất cả những đoạn đời của con người điển hình đó cuồn cuộn lướt qua trong óc tôi, giữa lúc chiếc xe con đưa tôi đến Phủ Chủ tịch. Trong khu vườn rợp bóng mát của những cây cổ thụ, đồng chí Tố Hữu, một trong những nhà thơ xuất sắc nhất của Việt Nam và nhà lãnh đạo quan trọng của Đảng Lao động Việt Nam, ra đón tôi. Chúng tôi không đi vào tòa nhà lớn mà rẽ sang phía khác của khu vườn, tới một căn nhà nhỏ trông rất đơn sơ. Đó là nhà của vị Chủ tịch nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Đồ đạc bày trong nhà cũng giản đơn như cái vẻ bề ngoài của nó. Trên một chiếc bàn thấp, theo kiểu tiếp khách phương Đông, có bày hoa quả, thuốc lá và một tách chè. Đồng chí Tố Hữu, một người rất thông minh, có tác phong rất thân mật, nói với tôi về Bác Hồ, từ hơn mười lăm năm nay đồng chí đã trở thành một trong những người làm việc gần gũi Bác. Tôi đáp lại lời đồng chí bằng một giọng nói đã khô vì cảm động và quá vui.

Một lúc sau, theo lối cửa nhìn ra vườn, Bác Hồ bước vào phòng. Bước đi của Người nhẹ nhàng và nhanh nhẹn. Ánh mắt Người thân mật, hoạt bát và thông minh. Vẻ mặt Người hiền từ với bộ râu mà các bức ảnh đã làm cho rất quen thuộc trên thế giới. Tất cả con người của Bác cho ta ấn tượng của sức mạnh và sự dịu dàng. Nhà lãnh đạo cách mạng và người nghệ sĩ đã hòa hợp với nhau trong một chất thép, thứ chất thép đã đặc điểm hóa thời đại chúng ta - Thời đại của V.I.Lênin.

- Como esta usted companero? (Đồng chí có khỏe không?) - Bác Hồ hỏi thăm tôi bằng tiếng Tây Ban Nha.

- Thưa Chủ tịch, đồng chí cũng nói được tiếng Tây Ban Nha ạ? - Tôi kêu lên kinh ngạc.

- Un poquito, Un poquito (Biết một ít thôi) - Bác Hồ trả lời với một vẻ tinh nghịch hiện lên trong khóe mắt sâu đen của Người. Tiếp đó, bằng một thứ tiếng Pháp rất rõ và đúng, Bác Hồ kể với tôi về một chuyến đi châu Mỹ Latinh của Người khi còn trẻ, thời kỳ Người còn làm bồi bếp trên chiếc tàu thủy “La Touche Treville”, một chiếc tàu hàng của Pháp. Người đã đến Buênốt Airét, Riô đờ Janêrô, Máctiních. Châu Mỹ Latinh đã để lại cho Người một ấn tượng mạnh. Sau đó bất cứ ở đâu, Người vẫn theo dõi sự phát triển của các cuộc đấu tranh của chúng ta (tức của Mỹ La tinh - ND).

- Ngày nay - Người nói - Cuba là niềm tự hào của thế giới, Phiđen Catxtơrô thật là một chiến sĩ đáng ca ngợi, thật kiên cường, thật nhiệt tình và thật là vững. Cuba còn tiến xa hơn nữa với lứa tuổi thanh niên như thế và một dân tộc kiên quyết như vậy. Những điều đang diễn ra ở trên đất nước các bạn thật là tuyệt diệu. Cách mạng Cuba mở ra một thời đại mới ở châu Mỹ Latinh, chắc chắn như vậy, và châu Á cũng như toàn thế giới, tất cả chúng tôi đều ủng hộ các bạn. Cách đây hai mươi năm hoặc không đến hai mươi năm, Cuba thật khó có thể chống cự được trong hoàn cảnh ở rất gần thành trì chính của chủ nghĩa đế quốc. Nhưng bây giờ thời đại đã thay đổi rồi, chủ nghĩa xã hội đã lớn mạnh và trở thành một lực lượng quyết định của lịch sử. Nhân dân Cuba được sự ủng hộ của phong trào giải phóng dân tộc ở châu Á và châu Phi... Đúng, những sự kiện xảy ra ở Cuba thật là tuyệt diệu, nhân dân chúng tôi rất muốn biết những tin tức về cuộc cách mạng của các bạn, báo chí và đài phát thanh của chúng tôi đã bình luận sôi nổi những sự kiện ở Cuba. Phiđen Catxtơrô rất quen thuộc ở đây, đồng chí biết chứ...

- Thưa Chủ tịch, nhất định đồng chí phải sang thăm Cuba. - Tôi nói với Người như vậy.

- Nếu được mời, tôi sẽ đi thăm với tất cả niềm sung sướng. Cuộc cách mạng của các bạn thật là một trong những sự kiện đẹp nhất mà người ta có thể thấy trên thế giới ngày nay. Chắc chắn tôi sẽ đi dù năm nay đã 71 tuổi rồi... Đồng chí Phiđen cũng phải đến thăm chúng tôi, nhân dân chúng tôi sẽ rất vui mừng được đón đồng chí ấy.

Bác cười vui vẻ. Ngay sau đó, Người nói về những chuyện hàng ngày. Về hoa quả Cuba, về Việt Nam, khí hậu ở hai nước, phong cảnh và âm nhạc dân tộc.

Cuộc nói chuyện dẫn tới văn học và thơ. Tôi trình bày với Bác Hồ ý kiến của tôi về thơ của Người, trong đó tôi vừa khám phá ra nhiều tinh hoa của nó. Hầu như Người từ chối. Người nói rằng khi ở tù, ở miền Nam Trung Quốc, Người đã làm những bài thơ ấy cho qua thì giờ, rằng Người thật ra không phải là một nhà thơ... Sự khiêm tốn là một trong những đặc điểm của con Người vĩ đại này, cũng như bầu không khí vui vẻ mà sự có mặt của Người đã đem đến, sự giản dị tuyệt vời từ những từ mà Người nói, sự vắng mặt của tất cả các nghi lễ, sức làm việc của trí óc Người, ấn tượng về sự già dặn trong con người Bác toát ra... Rất ít khi tôi thấy cảm phục trước một con người như lần này.

Cảm giác đó lớn dần lên trong tôi cùng sự kéo dài của cuộc nói chuyện...

Những ai muốn biết thế nào là một con người thực sự, vẻ đẹp của thế giới ở đâu, sự chiến thắng của chân lý trên trái đất ở đâu, ở đâu có mùa xuân, xin hãy đến thăm cuộc đời của Chủ tịch Hồ Chí Minh, sự tồn tại điển hình của một anh hùng của thời đại chúng ta.

Nhà cách mạng lão thành này, ngay giữa cuộc đời mình, đã đi vào truyền thuyết. Cuộc sống của Người là một bài thơ đầy nét anh hùng ca, giống như cuộc đấu tranh của dân tộc Người…

(Lược trích theo sách Nghiên cứu học tập thơ văn Hồ Chí Minh , Nxb. Khoa học xã hội, Hà Nội, 1979).

* Nhà thơ Haiti. Năm 1961, nhà thơ sang thăm Việt Nam với tư cách Phó giám đốc Nhà xuất bản Quốc gia Cuba.

Nxb Chính trị quốc gia

LÒNG MẾN YÊU VÔ BỜ ĐỐI VỚI VIỆT NAM

BÁC HỒ NHƯ CHÚNG TÔI ĐÃ BIẾT

MỘT LẦN GẶP CHỦ TỊCH HỒ CHÍ MINH

KỶ NIỆM CÁCH MẠNG THÁNG MƯỜI Ở THỦ ĐÔ MỚI TIẾP QUẢN

N.J. NICULIN*

Ba tuần sau khi quân đội nhân dân Việt Nam về tiếp quản Thủ đô, ngày 29-10-1954, đoàn Đại sứ quán Liên Xô đầu tiên đến Thủ đô Hà Nội cổ kính.

Ngày kỷ niệm lần thứ 37 Cách mạng Tháng Mười, ngày lễ lớn của nhân dân Xôviết đã đến gần. Lúc đó, việc tổ chức kỷ niệm Cách mạng Tháng Mười không chỉ là thể diện của Nhà nước Xôviết. Nó cần phải trở thành một sự kiện, khẳng định một cách trực quan tình trạng ổn định và triển vọng tốt đẹp của Nhà nước Việt Nam và vị trí mới của nó ở miền Bắc.

Chủ tịch Hồ Chí Minh đã cho phép Đại sứ quán Liên Xô dùng nhà bếp của Phủ Chủ tịch để nấu nướng tổ chức một cuộc tiếp đãi lớn vào ngày 7-11. Nhiều lúc nhớ lại điều này tôi vẫn thốt lên: “Không bao giờ trong lịch sử!”.

Để giúp việc cho nữ đầu bếp Nhina Iacốpna, tôi và tuỳ viên Cudơnhexốp được cử đến. Thú thực, chúng tôi đi đến Phủ Chủ tịch trong tư thế sẵn sàng và thích thú, nhưng cũng không kém phần e ngại. Bởi vì vốn tiếng Việt của chúng tôi quá ít ỏi. Tuy nhiên điều e ngại của chúng tôi hoá ra trở nên vô ích. Trong nhà bếp của Phủ Chủ tịch là một bầu không khí hoàn toàn hiểu biết lẫn nhau, vui vẻ và sôi động, mặc dầu không ai hiểu ngoại ngữ.

Vào khoảng một hai giờ sáng gì đó, Chủ tịch Hồ Chí Minh nhẹ nhàng đi vào nhà bếp. Tôi vẫn thường cho rằng, nguyên thủ quốc gia của tất cả các nước ít khi và thậm chí có thể không bao giờ đi xuống bếp. Thế nhưng, vị Chủ tịch nhân dân chân chính, Bác Hồ đã đến thăm chúng tôi trong nhà bếp. Nên chăng, cần phải nói rằng, sự xuất hiện của Bác Hồ trong nhà bếp, có nghĩa là Bác đánh giá rất cao ý nghĩa của cuộc tiếp đãi ngoại giao sẽ tổ chức vào ngày hôm sau.

Bác mặc chiếc áo cổ đứng, màu cỏ úa đã bạc đi khá nhiều, nhưng rất chu tất. Miệng Bác ngậm thuốc lá. Bác mỉm cười chào mọi người, nụ cười sảng khoái. Bác đưa mắt bao quát nhìn quanh, chăm chú quan sát công việc chúng tôi làm. Khi biết những việc cơ bản đã chuẩn bị xong, Bác gật đầu rồi đưa mắt nhìn tôi và Cudơnhexốp một cách hài lòng.

- Các cậu đã có chỗ ngủ chưa? - Đột nhiên Bác Hồ hỏi chúng tôi một cách thân mật và gần gũi. Suốt đời tôi nhớ mãi câu hỏi này một cách chính xác.

Cảm động trước sự quan tâm của một vị Chủ tịch nước đối với những công việc bếp núc của mình, chúng tôi trả lời rằng, chúng tôi sẽ đi bộ về nhà ngủ.

- Không, giờ này đã muộn lắm! - Bác Hồ âu yếm nói - Trong Phủ Chủ tịch sẽ có đủ chỗ cho hai thanh niên Liên Xô ngủ. Thành phố nói chung an toàn, nhưng dù sao cũng phải cảnh giác. Hãy sửa soạn cho hai anh bạn trẻ một chỗ nghỉ tương đối. - Bác quay sang nói với người cận vệ đi cùng.

Thế rồi giống như khi đến, Bác đưa mắt nhìn quanh một lượt rồi nhẹ nhàng đi ra khỏi bếp.

Sau đó, chúng tôi được dẫn đến một căn buồng rộng rãi và sang trọng, trong đó, đã trải sẵn chăn màn rất đẹp. Nơi đây đã hàng chục năm là chỗ ở của toàn quyền Pháp. Tôi không còn ngạc nhiên với những gì đã đến với mình nữa. Cuộc gặp gỡ tuyệt diệu với Bác Hồ đã đưa đến cho tôi một niềm vui sướng và thoải mái, một tình cảm nhân hậu, và sự quan tâm của một con người vĩ đại mà trước kia tôi chỉ được thấy trong phim và tranh ảnh.

Sáng ngày 7-11-1954, trong Phủ Chủ tịch, tôi tỉnh dậy với nụ cười trên môi, trong lòng phấn khởi như ngày hội. Mặt trời đã lên cao. Những gì đã xảy ra ngày hôm qua đều sống lại trong trí nhớ của tôi.

Sáu giờ chiều ngày hôm đó, trong hội trường lớn của Câu lạc bộ Quốc tế đã có mặt đầy đủ các chính khách ngoại giao. Nhưng người khách chủ chốt nhất: Chủ tịch Hồ Chí Minh, thì vẫn chưa có mặt. Chúng tôi nóng lòng chờ Bác từng phút, từng phút.

Tôi được đồng chí Đại sứ cử ra cổng đón Chủ tịch Hồ Chí Minh. Từ đó đến nay, tôi vẫn không hiểu nổi tại sao vinh dự đó lại đến với mình.

Tôi đứng chờ bên cổng Câu lạc bộ Quốc tế. Thời gian đối với tôi lúc đó kéo dài triền miên. Cuối cùng, một chiếc xe, chỉ duy nhất một chiếc commăngca sơn màu xanh bình thường nhẹ nhàng lướt tới. Từ trong xe, Chủ tịch Hồ Chí Minh với dáng cương trực, khoẻ mạnh bước ra. Bây giờ trước mắt tôi không phải là Bác Hồ mà tôi gặp hôm qua trong nhà bếp Phủ Chủ tịch. Một dáng dấp đường hoàng, chững chạc, hoàn tất.

Sau cái bắt tay thân mật và ngắn ngủi, cùng những lời hỏi han cũng ngắn gọn, Chủ tịch Hồ Chí Minh cùng tôi đi vào hội trường Câu lạc bộ Quốc tế. Khi ngang qua tiền sảnh, Người bước chậm lại, và quay đầu nhìn tôi mỉm cười, nụ cười rạng rỡ của một nhà thông thái. Người nhanh nhẹn cầm lấy tay tôi và nói: “Cậu trẻ quá”. Trộm nghĩ trong hoàn cảnh đó, lời nói đó đã thể hiện quan hệ hữu ái của một vị Chủ tịch, của một người lớn tuổi đối với một thanh niên, mong muốn cho anh ta chóng trở nên thành đạt trong tương lai.

Giờ đây, khi đã trải qua biết bao nhiêu năm tháng của cuộc đời, khi mái tóc trên đầu tôi đã điểm bạc, khi tôi đã được Nhà nước Liên Xô, Việt Nam, Mông Cổ tặng thưởng nhiều huân, huy chương, đã được phong giáo sư, đã trở thành tiến sĩ khoa học, tôi hiểu một cách sâu sắc rằng, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã trao cho tôi một phần thưởng cao quý nhất trong suốt cả cuộc đời tôi. Đó chính là lúc xa xưa, khi tôi “còn trẻ quá” trong ngày lễ kỷ niệm Cách mạng Tháng Mười vĩ đại ở Thủ đô Hà Nội vừa được giải phóng…

(Lược trích theo sách Người là Hồ Chí Minh, Nxb. Hội Nhà văn, Hà Nội, 1999).

*Giáo sư, Tiến sĩ khoa học Liên Xô.

Nxb Chính trị quốc gia

HỒ CHÍ MINH: NIỀM HY VỌNG LỚN NHẤT