Sự nghiệp cách mạng của Đảng ta và nhân dân ta 80 năm qua gắn liền với tên tuổi và sự nghiệp của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Suốt cuộc đời hy sinh phấn đấu không mệt mỏi vì độc lập tự do của Tổ quốc, vì hạnh phúc của nhân dân, vì những mục tiêu cao cả của loài người tiến bộ, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã để lại cho chúng ta một di sản vô cùng phong phú, đó là tư tưởng Hồ Chí Minh. Đại hội lần thứ VII, VIII, IX của Đảng ta đều khẳng định, cùng với chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh là nền tảng tư tưởng, kim chỉ nam cho hành động cách mạng của Đảng ta và nhân dân ta.

 

Là người sáng lập, lãnh đạo và rèn luyện Đảng ta, Chủ tịch Hồ Chí Minh dành toàn bộ tâm lực vào việc xây dựng Đảng ta, một Đảng Cộng sản kiên cường, trung thành với chủ nghĩa Mác - Lênin và chủ nghĩa quốc tế của giai cấp công nhân, gắn bó máu thịt với dân, coi đó là nhân tố quyết định mọi thắng lợi của cách mạng Việt Nam.

 

Nhân kỷ niệm lần thứ 120 ngày sinh của Chủ tịch Hồ Chí Minh (19-5-1890 – 19-5-2010), 65 năm thành lập nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam (1945-2010) và thiết thực chuẩn bị văn kiện cho Đại hội Đảng các cấp tiến tới Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI của Đảng ta, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia tái bản có sửa chữa, bổ sung cuốn sách Chủ tịch Hồ Chí Minh với Đại hội Đảng do PGS, TS. Lê Văn Yên biên soạn. Cuốn sách tập hợp nhiều tư liệu quý, trình bày ngắn gọn súc tích những hoạt động của Chủ tịch Hồ Chí Minh trong các Đại hội Đảng mà Người tham dự. Cuốn sách sẽ là nguồn cung cấp tài liệu nghiên cứu, học tập có giá trị cho độc giả nhất là cán bộ, đảng viên.

Xin trân trọng giới thiệu cuốn sách cùng bạn đọc.

 

Tháng 2 năm 2010

NHÀ XUẤT BẢN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA

 

Trong lịch sử Đảng ta, có những Hội nghị Trung ương Đảng mang tính chất và ý nghĩa như một Đại hội của Đảng. Hội nghị thành lập Đảng ngày 3-2-1930, do đồng chí Nguyễn Ái Quốc chủ trì cách đây 80 năm là một hội nghị có tầm quan trọng đặc biệt, có ý nghĩa như một Đại hội Đảng.

 

 

Việt Nam là một trong những cái nôi của loài người, một trong những trung tâm kinh tế, văn hóa cổ đại vùng Đông Nam Á. Từ thời các vua Hùng dựng nước đến nay, nước ta đã có hơn 4000 năm lịch sử. Trong quá trình đấu tranh dựng nước và giữ nước, chinh phục thiên nhiên, chống giặc ngoại xâm, dân tộc Việt Nam đã hình thành và phát triển. Dân tộc Việt Nam là một dân tộc thống nhất gồm nhiều thành phần cư dân cùng chung sống trên một lãnh thổ thống nhất được xác lập từ lâu trong lịch sử.

 

Lịch sử dân tộc Việt Nam là lịch sử một dân tộc anh hùng, có truyền thống chống ngoại xâm kiên cường, bất khuất, mưu trí, sáng tạo. Dân tộc Việt Nam đã từng đánh thắng nhiều kẻ thù xâm lược lớn mạnh. "Lịch sử ta đã có nhiều cuộc kháng chiến vĩ đại chứng tỏ tinh thần yêu nước của dân ta. Chúng ta có quyền tự hào vì những trang lịch sử vẻ vang thời đại Bà Trưng, Bà Triệu, Trần Hưng Đạo, Lê Lợi, Quang Trung, v.v." ¹ .

 

Lòng yêu nước nồng nàn, tình đoàn kết, tương thân tương ái, tính cần cù lao động, tinh thần độc lập, tự chủ, tự cường, đức tính giản dị, thông minh, sáng tạo và lạc quan,... là những truyền thống tốt đẹp của dân tộc Việt Nam được hun đúc thành từ thời dựng nước và phát triển ngày càng cao trong quá trình đấu tranh lâu dài chống ngoại xâm và chinh phục thiên nhiên. Đúng như Chủ tịch Hồ Chí Minh đã tổng kết: "Dân ta có một lòng nồng nàn yêu nước. Đó là một truyền thống quý báu của ta. Từ xưa đến nay, mỗi khi Tổ quốc bị xâm lăng, thì tinh thần ấy lại sôi nổi, nó kết thành một làn sóng vô cùng mạnh mẽ, to lớn, nó lướt qua mọi sự nguy hiểm, khó khăn, nó nhấn chìm tất cả lũ bán nước và lũ cướp nước" ² .

 

*

*        *

 

Vào cuối thế kỷ XV, đầu thế kỷ XVI, trên thế giới, chủ nghĩa tư bản nảy sinh ở một số nước Tây Âu, trong khi đó ở nhiều nước trên thế giới, chế độ phong kiến đang khủng hoảng, suy yếu và còn cả những hình thái kinh tế - xã hội trước phong kiến. Đến thế kỷ XIX, chủ nghĩa tư bản ở Tây Âu và Bắc Mỹ phát triển rất nhanh. Chủ nghĩa thực dân, con đẻ của chủ nghĩa tư bản, uy hiếp ngày càng mạnh các nước kinh tế chậm phát triển. Châu Phi và châu Á trở thành đối tượng xâm lược chủ yếu của chủ nghĩa tư bản phương Tây. Cuộc chạy đua tìm kiếm thị trường mới, xâm chiếm thuộc địa, phân chia thế giới giữa các nước tư bản lớn ngày càng gay gắt, quyết liệt. Khi chủ nghĩa tư bản chuyển sang giai đoạn chủ nghĩa đế quốc thì tất cả các nước chậm phát triển đều thành thuộc địa hoặc nửa thuộc địa của chủ nghĩa đế quốc. Hệ thống thuộc địa trở thành một trong những cơ sở quan trọng nhất cho sự tồn tại của chủ nghĩa đế quốc.

 

Từ lâu, chủ nghĩa tư bản Anh và Pháp đã nhòm ngó đất nước ta. Sau khi bị bọn Anh hất khỏi thị trường Ấn Độ (1763), Pháp xúc tiến âm mưu xâm lược Việt Nam. Ban đầu, chúng núp dưới tổ chức những hội truyền giáo để lần mò đến Việt Nam, dọn đường cho việc xâm chiếm nước ta.

 

Từ thế kỷ XVI, chế độ phong kiến Việt Nam đã bước vào giai đoạn khủng hoảng và đến thế kỷ XIX thì ở vào thời kỳ khủng hoảng nghiêm trọng. Sự phân tranh giữa các tập đoàn phong kiến diễn ra liên tục và kéo dài hàng trăm năm. Các cuộc khởi nghĩa của nông dân và các tầng lớp nhân dân liên tiếp nổ ra. Giữa thế kỷ XIX (tháng 5-1858), đế quốc Pháp xâm chiếm nước ta, giữa lúc chế độ phong kiến Việt Nam trên đà suy tàn, mâu thuẫn giữa giai cấp nông dân với giai cấp phong kiến đã ở vào cực điểm. Đây là kẻ thù mới có tiềm lực kinh tế, có đội quân xâm lược nhà nghề với trang bị vũ khí và phương tiện chiến tranh hiện đại.

 

Trước hành động xâm lược của đế quốc Pháp, giai cấp phong kiến Việt Nam mà điển hình là triều đình nhà Nguyễn đã chọn con đường quỳ gối đầu hàng. Ngay từ khi đế quốc Pháp đặt chân lên đất nước ta, triều đình phong kiến nhà Nguyễn ký hiệp ước đầu hàng từng bước bọn cướp nước, và đến năm 1884 ký hiệp ước bán đứt nước ta cho đế quốc Pháp. Chế độ phong kiến Việt Nam tới đây bộc lộ rõ rệt sự bất lực và phản động. Trái lại, cũng ngay từ khi Pháp đánh chiếm nước ta, các phong trào yêu nước chống Pháp của nhân dân ta với truyền thống kiên cường, bất khuất đã diễn ra liên tục kéo dài đến đầu thế kỷ XX. Cuộc chiến đấu vô cùng anh dũng của nhân dân ta đã gây cho bọn xâm lược rất nhiều khó khăn, thiệt hại. Phải mất gần một phần ba thế kỷ, đế quốc Pháp mới đặt được ách thống trị lên đất nước ta. Tuy nhiên, các cuộc kháng chiến anh dũng đó đều không thành công. Nhận định phong trào chống 

 

 

Pháp của nhân dân ta thời kỳ này, Chủ tịch Hồ Chí Minh sau này có viết: "Cuối thế kỷ XIX chủ nghĩa đế quốc Pháp xâm lược Việt Nam. Bọn vua quan và phong kiến đê tiện và hèn nhát đầu hàng và câu kết với bọn đế quốc để tiếp tục nô dịch nhân dân Việt Nam nhiều hơn, khiến nhân dân Việt Nam khổ cực không kể xiết. Nhưng đại bác của bọn đế quốc không thể át tiếng nói yêu nước của nhân dân Việt Nam... Phong trào cách mạng giải phóng dân tộc ở Việt Nam không ngừng phát triển, kẻ trước ngã, người sau đứng dậy. Nhưng tất cả những cuộc khởi nghĩa yêu nước ấy đã bị dìm trong máu. Những đám mây đen lại bao phủ đất nước Việt Nam" ³ .

 

*

*      *

 

Cuối thế kỷ XIX, sau khi đã cơ bản kết thúc giai đoạn vũ trang xâm lược, đế quốc Pháp bắt đầu tiến hành kế hoạch "khai thác thuộc địa" nhằm bóc lột, vơ vét sức người, sức của ở Việt Nam. Dưới chế độ thực dân Pháp, nước Việt Nam có những thay đổi quan trọng.

 

Về kinh tế , để thu được lợi nhuận tối đa ở Việt Nam, đế quốc Pháp thi hành chính sách kinh tế thực dân rất bảo thủ và phản động: duy trì phương thức sản xuất phong kiến kết hợp với việc thiết lập một cách hạn chế phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa . Đế quốc Pháp hầu như không mở mang công nghiệp nặng, mà còn kìm hãm không cho phát triển những ngành công nghiệp nhẹ. Để khai thác được nhiều tài nguyên, chúng buộc phải xây dựng một số cơ sở vật chất, kỹ thuật mới trong các ngành giao thông vận tải, xây dựng, mỏ, đồn điền, sản xuất hàng tiêu dùng. Nhưng tất cả những ngành này không được phép cạnh tranh, mà chỉ được phép bổ sung và phụ thuộc vào nền công nghiệp của "chính quốc". Trong báo cáo gửi Chính phủ Pháp, đề ngày 23-3-1897, Toàn quyền Đông Dương là Pôn Đume có viết: "Nếu việc xây dựng công nghiệp cần được khuyến khích ở thuộc địa thì chỉ trong giới hạn không hại đến công nghiệp chính quốc. Công nghiệp chính quốc cần được bổ sung chứ không phải là để phá sản bởi công nghiệp thuộc địa".

 

Thực hiện chính sách trên, đế quốc Pháp thực hành thủ đoạn độc quyền kinh tế: độc quyền kinh doanh một số ngành công nghiệp nặng, độc quyền phương tiện giao thông vận tải, độc quyền khai thác mỏ, độc quyền chiếm đất lập đồn điền, độc quyền xuất nhập khẩu, độc quyền muối, thuốc phiện, rượu cồn, độc quyền ngân hàng, độc quyền bán buôn, v.v.. Mặt khác, thực dân Pháp đặc biệt coi trọng thủ đoạn bóc lột phi kinh tế, đó là chế độ thuế khóa vô cùng nặng nề và hết sức vô lý : thuế thân, thuế ruộng, thuế chợ, thuế đò, thuế vỉa hè, thuế môn bài, thuế xe đạp, thuế cư trú, thuế nộp cho ngân sách Đông Dương, cho ngân sách xứ, cho ngân sách tỉnh, thuế phần trăm nộp cho bọn quan lại, kỳ hào trong thôn xã cùng hàng trăm thứ thuế khác. Càng ngày chính quyền thực dân càng đẻ ra nhiều thứ thuế và với tỷ lệ thuế ngày càng tăng. "Thuế má không những nặng oằn lưng, mà còn luôn luôn thay đổi" ⁴ .

 

Chính sách kinh tế trên của Pháp đã tước mất hết khả năng phát triển độc lập của nền kinh tế Việt Nam, làm cho nó không có công nghiệp nặng, công nghiệp nhẹ thì què quặt, nông nghiệp độc canh. Rốt cuộc, nền kinh tế Việt Nam ở trong tình trạng rất lạc hậu, phải hoàn toàn phụ thuộc vào kinh tế Pháp. Nhân dân Việt Nam bị bần cùng hóa, nông dân, thợ thủ công phá sản, ngày càng nghèo đói.

 

Về chính trị, để bảo đảm mục tiêu kinh tế, thực dân Pháp thực hành chính sách chuyên chế về chính trị . Chúng dùng lối cai trị trực tiếp bằng bộ máy công chức chuyên nghiệp người Pháp, thâu tóm mọi quyền hành. Đứng đầu bộ máy cai trị ở Đông Dương là một tên toàn quyền người Pháp. Ở Nam Kỳ có Thống đốc, Bắc Kỳ có Thống sứ, Trung Kỳ có Khâm sứ. Mỗi tỉnh có một Công sứ. Triều đình nhà Nguyễn chỉ đóng vai trò bù nhìn. Với bộ máy nhà nước thuộc địa như vậy, chúng thẳng tay đàn áp, không cho dân ta một chút tự do dân chủ nào. Ở Việt Nam lúc đó dân số khoảng 20 triệu mà bộ máy công chức người Pháp đã có 4.300. Tình trạng này được Nguyễn Ái Quốc nêu rõ trong Bản án chế độ thực dân Pháp: "Tại sao ở Đông Dương, cái loài ăn hại ngân sách ấy lại nhiều đến thế? Bởi vì thuộc địa là một thiên đường ở trần gian; ở đó, trừ một vài trường hợp rất hiếm hoi, còn thì tất cả những cặn bã trong các ngành chính trị, tài chính, báo chí, v.v. mà chính quốc thải ra, đều tìm được môi trường rất thích hợp để phát triển" ⁵ .

 

Cùng với chính sách đàn áp dã man phong trào cách mạng của nhân dân ta, chúng còn thi hành chính sách chia để trị. Chúng chia nước ta ra làm ba kỳ với ba hình thức cai trị khác nhau nhằm chia rẽ dân tộc. Chúng gây hằn thù giữa dân tộc Kinh và dân tộc thiểu số, chia rẽ nhân dân ba nước Việt Nam, Lào và Campuchia. Chúng còn chia rẽ nhân dân các nước thuộc địa với nhân dân Pháp, chia rẽ nhân dân các nước thuộc địa với nhau. Đồng chí Nguyễn Ái Quốc đã viết: "Chủ nghĩa thực dân Pháp không hề thay đổi cái châm ngôn "chia để trị" của nó. Chính vì thế, mà nước An Nam, một nước có chung một dân tộc, chung một dòng máu, chung một phong tục, chung một lịch sử, chung một truyền thống, chung một tiếng nói, đã bị chia năm xẻ bảy" ⁶ . Đối với nhân dân ba nước Đông Dương thì: "Sau khi đẩy họ chống lại nhau, người ta lại ghép một cách giả tạo các thành phần ấy lại" ⁷ , lập nên xứ Đông Pháp (Đông Dương thuộc Pháp). Chúng bóp nghẹt quyền tự do, dân chủ của nhân dân, đàn áp dã man mọi hoạt động yêu nước. Các trào lưu tiến bộ trên thế giới truyền vào Việt Nam đều bị chúng ngăn cấm.

 

Về văn hóa, xã hội, đế quốc Pháp thi hành chính sách ngu dân , truyền bá văn hóa nô dịch, phản động, đồi trụy, gây tâm lý vong bản, tự ty. Chúng phát triển tôn giáo, mê tín dị đoan để mê hoặc nhân dân ta, khuyến khích đồi phong, bại tục. Chúng tước hết mọi quyền sống của con người, lập nhà tù nhiều hơn trường học. Chúng tìm mọi cách để ngăn chặn ảnh hưởng của nền văn hóa dân chủ tiến bộ trên thế giới vào Việt Nam. Nói tóm lại, chính sách của chúng "làm cho dân ngu để dễ trị, đó là chính sách mà các nhà cầm quyền ở các thuộc địa của chúng ta ưa dùng nhất" ⁸ .

 

Chính sách thống trị, áp bức, bóc lột của thực dân Pháp đối với nhân dân ta được Chủ tịch Hồ Chí Minh tổng kết ngắn gọn và đầy đủ trong Tuyên ngôn độc lập năm 1945; đồng thời cũng là lời luận tội đanh thép của Người đối với chúng:

 

"Bọn thực dân Pháp lợi dụng lá cờ tự do, bình đẳng, bác ái, đến cướp đất nước ta, áp bức đồng bào ta. Hành động của chúng trái hẳn với nhân đạo và chính nghĩa.

 

Về chính trị, chúng tuyệt đối không cho nhân dân ta một chút tự do dân chủ nào.

 

Chúng thi hành những luật pháp dã man. Chúng lập ba chế độ khác nhau ở Trung, Nam, Bắc để ngăn cản việc thống nhất nước nhà của ta, để ngăn cản dân tộc ta đoàn kết.

 

Chúng lập ra nhà tù nhiều hơn trường học. Chúng thẳng tay chém giết những người yêu nước thương nòi của chúng ta. Chúng tắm các cuộc khởi nghĩa của ta trong những bể máu.

 

Chúng ràng buộc dư luận, thi hành chính sách ngu dân.

 

Chúng dùng thuốc phiện, rượu cồn để làm cho nòi giống ta suy nhược.

 

Về kinh tế, chúng bóc lột dân ta đến xương tủy, khiến cho dân ta nghèo nàn, thiếu thốn, nước ta xơ xác, tiêu điều. Chúng cướp không ruộng đất, hầm mỏ, nguyên liệu.

 

Chúng giữ độc quyền in giấy bạc, xuất cảng và nhập cảng.

 

Chúng đặt hàng trăm thứ thuế vô lý, làm cho dân ta, nhất là dân cày và dân buôn, trở nên bần cùng.

 

Chúng không cho các nhà tư sản ta ngóc đầu lên. Chúng bóc lột công nhân ta một cách vô cùng tàn nhẫn" ⁹ .

 

*

*      *

 

Dưới ách thống trị của thực dân Pháp, cùng với những thay đổi về kinh tế, chính trị và văn hóa thì kết cấu giai cấp và quan hệ xã hội ở Việt Nam cũng thay đổi.

 

Giai cấp địa chủ phong kiến Việt Nam không còn là giai cấp thống trị duy nhất như trước nữa, mà trở thành công cụ của chủ nghĩa đế quốc. Phong kiến và đế quốc câu kết với nhau bóc lột và thống trị nhân dân ta. Quyền lợi kinh tế của bọn chúng gắn chặt với nhau. Dựa vào đế quốc, địa chủ phong kiến tăng cường bóc lột nông dân. Ruộng đất ngày càng tập trung vào tay địa chủ. Hiện tượng đó làm cho mâu thuẫn giữa giai cấp nông dân và giai cấp địa chủ phong kiến gay gắt thêm. Tuy nhiên, do chính sách độc quyền về kinh tế, chuyên chế về chính trị, giữa đế quốc và phong kiến vẫn có mâu thuẫn về quyền lợi. Bị tư bản Pháp làm cho phá sản, một số địa chủ vừa và nhỏ có những phản ứng.

 

Giai cấp nông dân Việt Nam chiếm trên 90% số dân. Họ sản xuất một bộ phận quan trọng của cải trong xã hội, nhưng lại bị đế quốc, phong kiến áp bức, bóc lột nặng nề. Chính sách chiếm đất, mua rẻ, bán đắt, sưu cao, thuế nặng đè lên lưng họ. Nông dân bị phá sản ngày càng nhiều. Một số vẫn bị buộc chặt vào đồng ruộng, chịu sự bóc lột bằng cách làm thuê cho địa chủ. Một số buộc phải rời bỏ quê hương vào làm việc trong các nhà máy, hầm mỏ, đồn điền, trở thành công nhân. Một số phải đi làm phu ở các thuộc địa khác của Pháp. Họ mang nặng mối thù mất nước và mất ruộng đất. Do đó, họ kiên quyết chống đế quốc, phong kiến và là lực lượng đông đảo nhất của dân tộc. Nông dân tuy cách mạng, song không thể lãnh đạo được cách mạng. Trong điều kiện nước ta, giai cấp nông dân không đi theo giai cấp tư sản và không chịu ảnh hưởng của chủ nghĩa cải lương tư sản, mà đi theo giai cấp công nhân làm cách mạng. Cùng với giai cấp công nhân, giai cấp nông dân là lực lượng chủ yếu của cách mạng.

 

Giai cấp tiểu tư sản Việt Na m gồm nhiều tầng lớp khác nhau, từ những người thợ thủ công, tiểu chủ, tiểu thương, đến những viên chức, trí thức, học sinh. Địa vị kinh tế bấp bênh, luôn bị đe dọa phá sản, thất nghiệp, lại bị đế quốc và phong kiến khinh rẻ, nên họ có tinh thần yêu nước và dân chủ. Những người tiểu tư sản trí thức, học sinh thường giữ vai trò là người truyền bá những tư tưởng tiến bộ trong quần chúng lao động và là ngòi pháo của phong trào ở các thành thị. Họ nhạy cảm về chính trị, nhưng dễ ngả nghiêng, dao động. Được giai cấp công nhân lãnh đạo, giai cấp tiểu tư sản sẽ hăng hái cách mạng và là một lực lượng quan trọng của cách mạng.

 

Giai cấp tư sản Việt Nam ra đời trong quá trình khai thác thuộc địa của thực dân Pháp. Nhưng bị chúng kìm hãm, cho nên đến thời kỳ trong và sau Chiến tranh thế giới thứ nhất mới bắt đầu trở thành một giai cấp rõ rệt. Ở Việt Nam, bọn tư bản Pháp nắm mọi quyền lợi kinh tế, nên giai cấp tư sản Việt Nam không đủ điều kiện phát triển độc lập cả về kinh tế và chính trị. Giai cấp tư sản Việt Nam có hai bộ phận: tư sản mại bản và tư sản dân tộc . Tư sản mại bản là đồng minh của đế quốc, quyền lợi của nó gắn liền với quyền lợi của đế quốc. Tư sản dân tộc có mâu thuẫn với đế quốc và phong kiến, nhưng lại có quan hệ với chúng. Thái độ chính trị của bộ phận tư sản dân tộc có hai mặt: mặt tích cực và mặt tiêu cực. Sau cuộc bạo động ở Yên Bái (2-1930), giai cấp tư sản tìm đường thỏa hiệp với Pháp và hô hào giải phóng dân tộc theo lối cải lương chủ nghĩa. Yếu tố tích cực của họ chỉ được phát huy trong những điều kiện lịch sử nhất định. Họ có khả năng tham gia phong trào cách mạng do chính đảng của giai cấp công nhân lãnh đạo.

 

Giai cấp công nhân Việt Nam ra đời gắn liền và là sản phẩm trực tiếp của chính sách khai thác thuộc địa của thực dân Pháp. Xuất hiện trước giai cấp tư sản, tuy số lượng còn nhỏ (đến năm 1922, số lượng công nhân Việt Nam là 22 vạn), nhưng do vị trí kinh tế, chính trị và lịch sử của mình, giai cấp công nhân đại biểu cho sự tiến bộ của xã hội. Họ là giai cấp duy nhất ở Việt Nam có khả năng lãnh đạo được sự nghiệp cách mạng giải phóng dân tộc đến thắng lợi.

 

Là công nhân ở một nước thuộc địa, nửa phong kiến, họ chịu sự áp bức bóc lột nặng nề của đế quốc và phong kiến. Họ không có một chút quyền tự do dân chủ nào. Giai cấp công nhân Việt Nam không chịu ảnh hưởng của chủ nghĩa cải lương, không có tầng lớp công nhân quý tộc, vừa ra đời đã tiếp thu ánh sáng của Cách mạng Tháng Mười và chủ nghĩa Mác - Lênin. Họ rất kiên quyết cách mạng, lại có quan hệ chặt chẽ với nông dân, có điều kiện thuận lợi liên minh với giai cấp nông dân, bạn đồng minh của mình. Những đặc điểm đó quy định giai cấp công nhân Việt Nam là đại biểu cho tất cả những người bị bóc lột và cho cả dân tộc Việt Nam . Về mặt khách quan, họ là người xứng đáng giương cao ngọn cờ dân tộc dân chủ mà tiến lên. Song, về chủ quan, lúc đầu giai cấp công nhân Việt Nam chưa được giác ngộ sâu sắc, chưa được trang bị lý luận cách mạng, chưa có tổ chức thống nhất, nên chưa làm được sứ mệnh đó.

 

*

*      *

 

Những thay đổi về kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội trên đây dẫn đến những thay đổi về tính chất và mâu thuẫn cơ bản của xã hội Việt Nam, về đối tượng và lực lượng của cách mạng Việt Nam. Bị đế quốc Pháp xâm lược, xã hội Việt Nam từ một xã hội phong kiến chuyển thành một xã hội thuộc địa, nửa phong kiến. Hai mâu thuẫn cơ bản trong xã hội Việt Nam là: mâu thuẫn giữa dân tộc Việt Nam với bọn đế quốc Pháp xâm lược; mâu thuẫn giữa nhân dân Việt Nam - chủ yếu là nông dân - với giai cấp địa chủ phong kiến . Đối tượng cần phải đánh đổ của cách mạng Việt Nam là đế quốc Pháp và giai cấp địa chủ phong kiến. Lực lượng của cách mạng Việt Nam là công nhân, nông dân, tiểu tư sản, tư sản dân tộc.

 

Độc lập, tự do là yêu cầu căn bản của xã hội Việt Nam dưới ách thống trị của đế quốc và phong kiến, là nguyện vọng thiết tha của toàn thể nhân dân Việt Nam. Vì vậy, các cuộc đấu tranh của quần chúng liên tiếp nổ ra. Các cuộc đấu tranh ấy hoặc do các sĩ phu yêu nước, công nhân, nông dân, tiểu tư sản và tư sản dân tộc tiến hành riêng rẽ, hoặc do những giai cấp, thành phần xã hội đó phối hợp với nhau cùng tiến hành. Ở mỗi thời kỳ lịch sử nhất định, các cuộc đấu tranh của quần chúng gắn liền với sự lãnh đạo của một lực lượng đại biểu cho một giai cấp nhất định. Các cuộc vận động yêu nước chống Pháp trước khi Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời chưa giành được thắng lợi, vì chưa vạch ra được con đường cứu nước đúng đắn, chưa đáp ứng được yêu cầu độc lập, tự do, dân chủ của nhân dân ta.

 

Phong trào yêu nước chống Pháp đại diện cho ý thức hệ phong kiến còn rơi rớt lại là phong trào Cần Vương mà tiêu biểu là cuộc kháng Pháp của cụ Phan Đình Phùng. "Cụ Phan Đình Phùng là một học giả nổi tiếng và một vị quan to. Ở Trung Bộ, cụ là người chí sĩ yêu nước đầu tiên đứng lên chống lại bọn đế quốc Pháp xâm lược. Cụ tổ chức những phần tử trí thức và nông dân Trung Bộ, lãnh đạo họ đấu tranh gian khổ chống bọn xâm lược, trải qua chín, mười năm" ¹⁰ . Thất bại của phong trào Cần Vương đánh dấu sự chấm dứt thời kỳ đấu tranh chống Pháp do các trí thức phong kiến lãnh đạo.

 

Phong trào cứu nước theo con đường tư sản cũng nhanh chóng bị phá sản. Phan Bội Châu, Phan Chu Trinh là những chí sĩ yêu nước lớn, nhưng con đường cứu nước của các cụ cũng không còn phù hợp. "Cụ Phan Bội Châu sang Nhật, sau sang Trung Quốc. Ở nước ngoài, Cụ kêu gọi nhân dân Việt Nam làm cách mạng... Cụ Phan Bội Châu hy vọng Nhật giúp đỡ để đuổi Pháp. Điều đó rất nguy hiểm, chẳng khác gì đưa hổ cửa trước, rước beo cửa sau" ¹¹ . "Cụ Phan Chu Trinh mở trường học, bí mật truyền bá chủ nghĩa yêu nước... Cụ chỉ yêu cầu người Pháp thực hiện cải lương, chẳng khác gì xin giặc rủ lòng thương" . "Cụ Hoàng Hoa Thám là một nông dân ở Bắc Bộ. Trong mấy năm, Cụ lãnh đạo một số chiến sĩ du kích đấu tranh anh dũng... Cụ Hoàng Hoa Thám còn thực tế hơn, vì trực tiếp đấu tranh chống Pháp. Nhưng theo lời người ta kể thì Cụ còn nặng cốt cách phong kiến" ¹² .

 

Rõ ràng, vào những năm 20 của thế kỷ XX, cách mạng Việt Nam ở vào tình trạng khủng hoảng về đường lối cứu nước . Cụ thể là chưa có một đường lối cách mạng đúng đắn , đáp ứng được những yêu cầu của cách mạng Việt Nam. Thực chất là cuộc khủng hoảng về vai trò lãnh đạo của một giai cấp tiên tiến. Cách mạng Việt Nam ở trong "tình hình đen tối như không có đường ra".

 

 

Phong trào yêu nước Việt Nam vào những năm đầu thế kỷ XX đứng trước ngã ba đường. Ngọn cờ cứu nước của giai cấp phong kiến đã bị gãy nát. Ngọn cờ cứu nước của giai cấp tư sản vừa giương lên đã bị đánh đổ. Đất nước đang đòi hỏi bức thiết phải có một ngọn cờ cứu nước mới phù hợp với nguyện vọng của đại đa số tầng lớp nhân dân và phù hợp với xu thế phát triển của thời đại. Bằng thiên tài trí tuệ và hoạt động thực tiễn của mình, đồng chí Nguyễn Ái Quốc đã đáp ứng kịp thời nhu cầu bức thiết đó.

 

Nguyễn Ái Quốc, lúc bé tên là Nguyễn Sinh Cung, khi đi học tên là Nguyễn Tất Thành, sinh ngày 19-5-1890, quê ở làng Sen, xã Kim Liên, huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An. Sinh trưởng trong một gia đình nhà nho yêu nước, lớn lên giữa quê hương có truyền thống cách mạng lâu đời, lại được chứng kiến những phong trào chống Pháp của nhân dân ta đầu thế kỷ XX, người thanh niên yêu nước Nguyễn Tất Thành "đã sớm hiểu biết và rất đau xót trước cảnh thống khổ của đồng bào. Lúc bấy giờ, anh đã có chí đuổi thực dân Pháp, giải phóng đồng bào. Anh đã tham gia công tác bí mật, nhận công việc liên lạc. Anh khâm phục các cụ Phan Đình Phùng, Hoàng Hoa Thám, Phan Chu Trinh và Phan Bội Châu, nhưng không hoàn toàn tán thành cách làm của một người nào" ¹³ . Anh quyết định ra đi tìm đường cứu nước.

 

Khác với các nhà yêu nước tiền bối và bằng mẫn cảm thiên tài, anh đã đi về phương Tây, nơi có tư tưởng "tự do", "bình đẳng", "bác ái". Anh ra đi là để "xem xét họ làm như thế nào, rồi sẽ trở về giúp đồng bào" ¹⁴ cứu nước. Hoặc như sau này Người nói: "Nhân dân Việt Nam trong đó có cụ thân sinh ra tôi lúc này thường tự hỏi: ai sẽ là người giúp mình thoát khỏi ách thống trị của Pháp. Người này thì nghĩ là Nhật, người khác lại nghĩ là Anh, có người lại cho là Mỹ. Tôi thì thấy phải đi ra nước ngoài để xem cho rõ" ¹⁵ . Quyết định của anh có mục đích rõ ràng và có định hướng cụ thể. 

 

Với ý định đó, sau khi rời Huế vào Phan Thiết dạy học một thời gian, đầu năm 1911 anh vào Sài Gòn xin vào trường bách nghệ. Ít lâu sau, với cái tên Văn Ba, anh xin làm phụ bếp trên tàu Latútxơ Tơrêvin (Latouche Tréville). Tháng 6-1911, người thanh niên yêu nước Nguyễn Tất Thành rời Tổ quốc thân yêu ra đi. Hành trang của anh mang theo không có gì ngoài tấm lòng yêu nước, đôi bàn tay lao động và ý chí quyết tâm tìm ra con đường cứu dân, cứu nước.

 

*

 

*      *

 

Từ năm 1911 đến năm 1917, Nguyễn Tất Thành đến nhiều nước ở châu Á, châu Âu, châu Mỹ và châu Phi, đã đến nhiều nước đế quốc và tiếp xúc với nhiều dân tộc thuộc địa. Anh sống và lao động với nhân dân thuộc đủ các màu da, làm nhiều nghề để sống và học hỏi. Trên cơ sở đó, anh rút ra một kết luận có tính chất nền tảng đầu tiên: Ở đâu bọn đế quốc, thực dân cũng tàn bạo, độc ác; ở đâu những người lao động cũng bị bóc lột, áp bức nặng nề và "dù màu da có khác nhau, trên đời này chỉ có hai giống người: giống người bóc lột và giống người bị bóc lột. Mà cũng chỉ có một mối tình hữu ái là thật mà thôi: tình hữu ái vô sản" ¹⁶ .

 

Khoảng giữa năm 1917, Nguyễn Tất Thành trở lại nước Pháp. Ở đây, anh cùng với một số người Việt Nam yêu nước trên đất Pháp lập ra Hội những người Việt Nam yêu nước , nhằm đưa phong trào yêu nước của Việt kiều ở Pháp đi theo hướng tích cực. Đầu năm 1919, anh gia nhập Đảng Xã hội Pháp, một đảng tiến bộ lúc đó, thường lên tiếng bảo vệ các nước thuộc địa. Ngày 18-6-1919, lấy tên là Nguyễn Ái Quốc, thay mặt H ội những người Việt Nam yêu nước ở Pháp, anh gửi tới Hội nghị Vécxây bản Yêu sách của nhân dân An Na m gồm 8 điểm, đòi Chính phủ Pháp thừa nhận các quyền tự do, dân chủ, quyền bình đẳng của dân tộc Việt Nam. Bùi Lâm tức Nguyễn Văn Di là thủy thủ có mặt ở Pari thời kỳ đó nhớ lại: "Người Pháp coi cuộc đấu tranh đó là một "quả bom" làm chấn động dư luận nước Pháp. Còn người Việt Nam cho đó là tiếng sấm mùa xuân" ¹⁷ .

 

Trước Cách mạng Tháng Mười Nga, Nguyễn Ái Quốc quan tâm và nghiên cứu hai cuộc cách mạng: cách mạng Mỹ năm 1776 và cách mạng Pháp năm 1789. Nghiên cứu cách mạng Mỹ, anh tỏ lòng khâm phục ý chí giành độc lập, tự do của nhân dân Mỹ. Ở Pháp, anh nghiên cứu cách mạng 1789 và Công xã Pari 1871 và rút ra nhiều bài học kinh nghiệm, quan trọng nhất là bài học tổ chức và bài học liên minh công nông. Tuy vậy, theo anh: "Cách mệnh Pháp cũng như cách mệnh Mỹ, nghĩa là cách mệnh tư bản, cách mệnh không đến nơi, tiếng là cộng hòa và dân chủ, kỳ thực trong thì nó tước lục công nông, ngoài thì nó áp bức thuộc địa... Cách mệnh An Nam nên nhớ những điều ấy" ¹⁸ .

 

Năm 1917, Cách mạng Tháng Mười Nga thành công, mở ra thời đại mới, thời đại quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội trên phạm vi toàn thế giới, mở đường cho phong trào giải phóng dân tộc. Thắng lợi của Cách mạng Tháng Mười làm lung lay chủ nghĩa cải lương trong Quốc tế II, dẫn tới việc ra đời Quốc tế Cộng sản, đội tiên phong cách mạng của giai cấp công nhân và dân tộc bị áp bức toàn thế giới. Sự kiện quan trọng này có ảnh hưởng trực tiếp đối với sự phát triển tư tưởng, chính trị và con đường cách mạng của Nguyễn Ái Quốc.

 

Trong hai ngày 16 và 17-7-1920, báo L'Humanité (Nhân đạo) đăng toàn văn Sơ thảo lần thứ nhất những luận cương về vấn đề dân tộc và vấn đề thuộc đị a của Lênin. Luận cương thu hút sự chú ý đặc biệt của Nguyễn Ái Quốc. Tất cả những vấn đề mà Nguyễn Ái Quốc đã từng trăn trở trong bao nhiêu năm tìm đường cứu nước đến đây đã được giải đáp. Như sau này, Người nói: "Luận cương của Lênin làm cho tôi rất cảm động, phấn khởi, sáng tỏ, tin tưởng biết bao? Tôi vui mừng đến phát khóc lên. Ngồi một mình trong buồng mà tôi nói to lên như đang nói trước quần chúng đông đảo: "Hỡi đồng bào bị đọa đày đau khổ! Đây là cái cần thiết cho chúng ta, đây là con đường giải phóng chúng ta". Từ đó tôi hoàn toàn tin theo Lênin, tin theo Quốc tế thứ ba" ¹⁹ . Nguyễn Ái Quốc là người Việt Nam đầu tiên thấy rõ được tầm quan trọng đặc biệt của bản Luận cương. Luận cương đã giúp cho Người khẳng định: "Chỉ có chủ nghĩa xã hội, chỉ có chủ nghĩa cộng sản mới giải phóng được các dân tộc bị áp bức và những người lao động trên thế giới khỏi ách nô lệ" và "muốn cứu nước và giải phóng dân tộc không có con đường nào khác là con đường cách mạng vô sản".

 

Lập trường dứt khoát của Nguyễn Ái Quốc là đi theo con đường của Cách mạng Tháng Mười, đứng hẳn về chủ nghĩa Mác - Lênin và Quốc tế Cộng sản. Điều đó được đánh dấu bằng việc làm có ý nghĩa lịch sử tại Đại hội lần thứ XVIII Đảng Xã hội Pháp ở Tua, tháng 12-1920. Tại Đại hội này, với tư cách là đảng viên Đảng Xã hội Pháp, với danh nghĩa là đại biểu Đông Dương và các dân tộc thuộc địa, Người bỏ phiếu gia nhập Quốc tế Cộng sản, tán thành chủ trương thành lập Đảng Cộng sản Pháp và trở thành một trong những người sáng lập Đảng Cộng sản Pháp.

 

 

*

*       *

 

Sau khi tìm được con đường cứu nước đúng đắn cho dân tộc, cùng với việc thực hiện những nhiệm vụ đối với phong trào cộng sản và công nhân quốc tế, Nguyễn Ái Quốc xúc tiến mạnh mẽ việc truyền bá chủ nghĩa Mác - Lênin về Việt Nam, từng bước chuẩn bị về chính trị, tư tưởng và tổ chức cho việc thành lập chính đảng của giai cấp công nhân Việt Nam.

 

Tháng 4 và tháng 5-1921, Nguyễn Ái Quốc viết hai bài báo lấy tên là Đông Dương đăng trên Tạp chí Cộng sản (La revue communiste) số 14. Trong đó, Người kết luận: "Đằng sau sự phục tùng tiêu cực, người Đông Dương giấu một cái gì đang sôi sục, đang gào thét và sẽ bùng nổ một cách ghê gớm, khi thời cơ đến... Sự tàn bạo của chủ nghĩa tư bản đã chuẩn bị đất rồi: Chủ nghĩa xã hội chỉ còn phải làm cái việc là gieo hạt giống của công cuộc giải phóng nữa thôi" ²⁰ và "Chế độ cộng sản có thể áp dụng được ở châu Á nói chung và ở Đông Dương nói riêng" ²¹ .

 

Tháng 7-1921, Người cùng một số người yêu nước ở nhiều nước thuộc địa của Pháp lập ra Hội Liên hiệp thuộc địa để đoàn kết các lực lượng cách mạng chống chủ nghĩa thực dân, thông qua đó, truyền bá chủ nghĩa Mác - Lênin đến các dân tộc thuộc địa.

 

Năm 1922, theo đề nghị của Người, Ban Nghiên cứu thuộc địa trực thuộc Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Pháp được thành lập, gồm 5 tiểu ban theo dõi năm khu vực thuộc địa của Pháp, Nguyễn Ái Quốc là Trưởng tiểu ban nghiên cứu về Đông Dương.

 

Để đạt kết quả trong việc truyền bá chủ nghĩa Mác - Lênin vào các thuộc địa, Nguyễn Ái Quốc và Ban Chấp hành Hội Liên hiệp thuộc địa quyết định lập Hội hợp tác người cùng khổ nhằm mục đích xuất bản tờ báo Le Paria (Người cùng khổ). Ngày 1-4-1922, báo ra số đầu tiên. Báo Le Paria ra được tất cả 38 số, mỗi số phát hành khoảng 1.000 đến 5.000 bản. Một nửa số lượng báo in ra được gửi tới các thuộc địa. Là người sáng lập, chủ nhiệm kiêm chủ bút, Nguyễn Ái Quốc đã đóng vai trò chủ chốt của tờ báo. Trong hồi ức của mình, luật sư Mác Clanhvin Blôngcua, uỷ viên Ban Chấp hành Hội Liên hiệp thuộc địa đã xác nhận: "Báo Le Paria xuất bản từ năm 1922 đến năm 1923, tất cả được 38 số. Nguyễn Ái Quốc đã đóng góp rất nhiều cho tờ báo. Anh viết khỏe, có số viết tới hai, ba bài. Toàn bộ những bài báo của anh là bản án chủ nghĩa thực dân Pháp và là nguyện vọng giành độc lập tự do cho nhân dân Việt Nam và nhân dân các nước thuộc địa" ²² . Có thể nói, với sự xuất hiện của tờ báo Le Paria, một phương tiện truyền bá chủ yếu thời kỳ này, tư tưởng cách mạng của Nguyễn Ái Quốc theo quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin đến với nhân dân ta thường xuyên và có hệ thống.

 

Ý thức được tác dụng to lớn của báo chí, nên Nguyễn Ái Quốc còn vận động Hội những người Việt Nam yêu nước ra báo Việt Nam hồn, viết bằng tiếng Việt nhằm giác ngộ tinh thần yêu nước cho Việt kiều và gửi về nước. Nhưng do yêu cầu công tác, Người đi Liên Xô nên dự định đó không thực hiện được.

 

Nguyễn Ái Quốc còn viết rất nhiều bài cho báo L'Humanité (Nhân đạo) - cơ quan ngôn luận của Đảng Cộng sản Pháp và báo La vie ouvriere (Đời sống công nhân) - tiếng nói của giai cấp công nhân. Ngoài ra, Người còn tham gia các hoạt động xã hội khác như viết kịch, sinh hoạt câu lạc bộ, diễn thuyết, v.v.. Ở đâu, Người cũng vạch trần bản chất phản động, hành động áp bức, bóc lột của chủ nghĩa thực dân đối với nhân dân "chính quốc" và nhân dân các nước thuộc địa, kêu gọi sự đoàn kết trong công cuộc giải phóng.

 

Tháng 10-1922, Đại hội lần thứ II Đảng Cộng sản Pháp thông qua Nghị quyết về vấn đề thuộc địa và Lời kêu gọi những người lao động ở các nước thuộc địa. Ngày làm việc thứ hai của Đại hội, Người được bầu vào Đoàn chủ tịch phiên họp. Tại diễn đàn Đại hội, Người phát biểu yêu cầu Đảng quan tâm hơn nữa đến các nước thuộc địa.

 

Những sự kiện trên cho thấy, Nguyễn Ái Quốc đóng góp tích cực vào việc đẩy mạnh phong trào đấu tranh giải phóng các nước thuộc địa, trong đó có Việt Nam. Đối với Việt Nam, Người chủ động xây dựng một đường dây bí mật , thông qua những thủy thủ yêu nước làm việc trên tuyến vận tải biển Pháp - Đông Dương. Khởi đầu là gửi bản Yêu sách của nhân dân An Nam dưới dạng truyền đơn về nước. Từ đó về sau, con đường đó được xây dựng hoàn chỉnh. Tiêu biểu là những thủy thủ làm giao thông bí mật như Bùi Lâm, Nguyễn Viết Tỵ, Hoàng Đình Lộc, v.v.. Chủ nghĩa Mác - Lênin được truyền bá về Việt Nam thường xuyên.

 

 

Những hoạt động của Nguyễn Ái Quốc trên đất Pháp đã giúp cho Quốc tế Cộng sản hiểu rõ hơn tình hình thuộc địa. Vì thế, Ban Chấp hành Quốc tế Cộng sản quyết định thông qua Đảng Cộng sản Pháp mời Nguyễn Ái Quốc tham dự Đại hội V và công tác tại Quốc tế Cộng sản. Tháng 6-1923, Nguyễn Ái Quốc rời Pháp sang Liên Xô để tham dự Hội nghị quốc tế nông dân lần thứ nhất vào tháng 10-1923, họp tại Mátxcơva. Phát biểu tại Hội nghị, Người nêu rõ tình cảnh nông dân Việt Nam dưới ách thống trị của thực dân Pháp và tay sai. Kết thúc bài phát biểu, Người nói: "Tôi phải nhắc lại với các đồng chí rằng Quốc tế của các đồng chí chỉ trở thành một Quốc tế thật sự khi mà không những nông dân phương Tây, mà cả nông dân ở phương Đông, nhất là nông dân ở các thuộc địa là những người bị bóc lột và bị áp bức nhiều hơn các đồng chí, đều tham gia Quốc tế của các đồng chí" ²² . Trong phiên họp bế mạc, Người được bầu vào Đoàn chủ tịch Hội đồng Quốc tế nông dân.

 

Sự xuất hiện của Nguyễn Ái Quốc tại Hội nghị này tự thân đã là sự khởi đầu cho một ý định công tác mới của Quốc tế Cộng sản và của chính Nguyễn Ái Quốc. Đó là cuộc gặp gỡ kỳ thú và thống nhất trong việc truyền bá chủ nghĩa Mác - Lênin về Đông Dương. Sau cuộc gặp gỡ đó, một văn kiện lịch sử quan trọng của Quốc tế Cộng sản Gửi nhân dân ta và một văn bản khác là Lời kêu gọi của Quốc tế Cộng sản nhân kỷ niệm ngày chống chiến tranh đế quốc 1-8-1924 do Nguyễn Ái Quốc viết bằng tiếng Việt đã được bí mật gửi về Đông Dương ²³ . Sự kiện đó đã chỉ rõ con đường đưa chủ nghĩa Mác - Lênin từ Quốc tế Cộng sản về Việt Nam đã được khai thông, mà người khai thông chính là Nguyễn Ái Quốc.

 

Trong hoạt động truyền bá chủ nghĩa Mác - Lênin ở thời kỳ này, Người sử dụng nhiều phương tiện thông tin khác nhau. Một mặt, Người tiếp tục duy trì quan hệ với báo chí cánh tả ở Pháp bằng việc gửi bài viết thường xuyên với những thông tin mới. Mặt khác, Người còn đặt quan hệ và viết bài thường xuyên cho báo Sự thật (Pravđa) của Đảng Cộng sản Liên Xô và Tạp chí T hư tín quốc tế, Tạp chí Quốc tế nông dân của Quốc tế Cộng sản, v.v., nói về cách mạng giải phóng dân tộc, về Lênin và nước Nga Xôviết. Ngoài ra, Người còn sử dụng truyền đơn, sách báo, diễn đàn, v.v. để tuyên truyền.

 

Từ những tài liệu sưu tầm, tập hợp trong nhiều năm, tại Liên Xô, Người đã hoàn thành cuốn Bản án chế độ thực dân Pháp (Le procès de la colonisation franỗaise) được Hiệu sách Lao động ở Pari xuất bản lần đầu vào năm 1926 ²⁴ . Trong tác phẩm, Người phân tích một cách khoa học bản chất chủ nghĩa đế quốc, luận tội đanh thép chủ nghĩa thực dân Pháp và vạch ra con đường giải phóng cho nhân dân các nước thuộc địa. Bản án chế độ thực dân Phá p là tác phẩm chính trị vô sản đầu tiên của cách mạng Việt Nam, có ý nghĩa lý luận và thực tiễn to lớn. Riêng ở Việt Nam, tác phẩm đã góp phần quan trọng thúc đẩy cách mạng tiến tới, thức tỉnh và thôi thúc dân tộc ta cùng với các dân tộc bị áp bức trên thế giới đấu tranh vì độc lập, tự do và chủ nghĩa xã hội. Nói về tác dụng của tác phẩm, đồng chí Phạm Hùng có kể lại: "Hồi ấy, quyển Bản án chế độ thực dân Pháp có một tác dụng rất lớn đối với thanh niên học sinh... Phong trào thanh niên học sinh lúc bấy giờ lan rộng và khá mạnh mẽ. Lập trường giai cấp tuy chưa rõ rệt lắm, nhưng ý thức chống đế quốc rất cao, rất sôi nổi, nên tập Bản án chế độ thực dân Pháp trả lời đúng vào ý nghĩ, nguyện vọng và tâm tình thế hệ thanh niên lúc bấy giờ" ²⁵ .

 

Tháng 7-1924, Nguyễn Ái Quốc tham dự Đại hội lần thứ V Quốc tế Cộng sản . Trong bản tham luận quan trọng tại Đại hội, Người đề cập hai vấn đề: 1. Tăng cường mối quan hệ giữa phong trào công nhân các nước đế quốc với phong trào cách mạng ở các nước thuộc địa; 2. Vấn đề nông dân ở các nước thuộc địa. Từ diễn đàn Đại hội, Người thẳng thắn phê bình một số Đảng Cộng sản đã coi nhẹ cách mạng thuộc địa, kêu gọi các Đảng cần thực hiện lời di huấn của Lênin về vấn đề thuộc địa bằng hành động thực tế; đồng thời, Người không quên đề nghị các Đảng trên thế giới "gửi các đồng chí ở các nước thuộc địa sang học ở Trường Lao động cộng sản phương Đông" - nơi Người đang học tập và công tác. Chính theo đề nghị của Người mà từ đầu năm 1925, nhiều thanh niên Việt Nam yêu nước được cử sang học tại trường đó. Mở đầu là Nguyễn Thế Rục, Nguyễn Thế Vinh... Con số đó về sau tăng lên.

 

Trong thời gian học ở Trường Đại học phương Đông và công tác tại Quốc tế Cộng sản, Nguyễn Ái Quốc cùng với một số sinh viên Trung Quốc biên soạn cuốn Trung Quốc và thanh niên Trung Quốc ²⁶ mà Nguyễn Ái Quốc là chủ biên. Cuốn sách nêu những tư liệu cụ thể, xác thực về tình hình Trung Quốc và các nước phương Đông. Cũng trong thời gian này, Người còn viết cuốn Chủng tộc da đen ²⁷ . Cả hai cuốn sách đều tập trung lên án chủ nghĩa đế quốc và tình trạng thống khổ của các nước thuộc địa.

 

Trong thời gian ở Liên Xô, Người còn dự nhiều Đại hội và Hội nghị quốc tế như: Đại hội III Quốc tế Công hội đỏ, Đại hội I Quốc tế Cứu tế đỏ, Đại hội IV Quốc tế Thanh niên, v.v.. Từ diễn đàn của các hội nghị này, Người nói lên tiếng nói của các dân tộc thuộc địa, bảo vệ những luận điểm của Lênin về vấn đề dân tộc và thuộc địa, kêu gọi sự quan tâm, đoàn kết của các tổ chức quốc tế đối với sự nghiệp giải phóng các dân tộc thuộc địa.

 

 

*

*       *

 

Quyết định của Quốc tế Cộng sản cử Nguyễn Ái Quốc tới Quảng Châu (Trung Quốc) nhằm xúc tiến xây dựng một tổ chức cộng sản ở Đông Dương và giúp đỡ các đại biểu cách mạng ở các nước Đông Nam Á. Tháng 11-1924, Người đến Quảng Châu với tên gọi Lý Thụy (có khi là Vương), làm phiên dịch trong phái đoàn cố vấn của Chính phủ Liên Xô do M. Bôrôđin dẫn đầu đến giúp Chính phủ Quốc dân Đảng Trung Hoa. Từ đây, Người giữ mối liên lạc và báo cáo thường xuyên với Quốc tế Cộng sản.

 

Hoạt động chủ yếu của Nguyễn Ái Quốc ở Quảng Châu là hướng tới chuẩn bị mọi điều kiện để xây dựng một đảng mácxít ở Đông Dương và giúp các nhà cách mạng các nước khác trong vùng. Vì vậy, sau khi tới Quảng Châu, Người tiếp xúc với các nhà cách mạng yêu nước Việt Nam đang hoạt động ở đó. Trong số đó có cụ Phan Bội Châu. Người cùng cụ Phan đàm đạo việc cứu nước. Qua đàm đạo, cụ Phan rất khâm phục Người, tán thành kế hoạch do Người vạch ra, đồng thời còn đưa bản danh sách 10 người Việt Nam đã cùng cụ hoạt động bấy lâu cho Nguyễn Ái Quốc ²⁸ . Sau đó, Người tiếp xúc với nhóm Tâm tâm xã, đúng lúc họ vừa thoát ly khỏi tổ chức Việt Nam quang phục hội của cụ Phan. Đây là nhóm thanh niên Việt Nam yêu nước đang muốn tiếp cận với những tư tưởng tiến bộ của thời đại.

 

Vậy là, tại Quảng Châu đã diễn ra cuộc hội ngộ lịch sử giữa Nguyễn Ái Quốc, người đang khao khát đi tìm lực lượng để "gieo mầm cộng sản" và một tổ chức những thanh niên Việt Nam đang khao khát tiếp thu và hành động theo tư tưởng mới.

 

Sau khi có bản danh sách của cụ Phan, Người tổ chức ngay một lớp huấn luyện và chọn được 9 người tích cực lập ra một nhóm bí mật, tức là Cộng sản đoàn vào tháng 2-1925. Trong nhóm đó có: Lê Hồng Sơn, Hồ Tùng Mậu, Lê Hồng Phong, Lưu Quốc Long (Quý), Trương Vân Lĩnh... Cũng trong nhóm đó, Người kết nạp được 5 đảng viên dự bị: Lê Hồng Sơn, Lê Hồng Phong, Hồ Tùng Mậu... Nhóm Cộng sản đoàn đóng vai trò hạt nhân của một tổ chức rộng lớn sau đó. Như vậy, những đầu mối liên lạc cần thiết cho sự chỉ đạo phong trào đã được xây dựng.

 

Tháng 6-1925, từ nhóm cách mạng đầu tiên, Nguyễn Ái Quốc thành lập Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên , trong đó tổ chức nòng cốt, trung kiên là Cộng sản đoàn. Hội công bố Chương trình và Điều lệ . Hội có cơ quan Tổng bộ do Nguyễn Ái Quốc lãnh đạo. Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên là tổ chức có tính chất quá độ, vừa tầm, thích hợp với phong trào cách mạng Việt Nam lúc đó, có nhiệm vụ truyền bá chủ nghĩa Mác - Lênin, giúp cho những người Việt Nam yêu nước xuất thân từ nhiều thành phần, tầng lớp và ngay cả những công nhân trình độ văn hóa thấp, dễ tiếp thu chủ nghĩa Mác - Lênin, chuẩn bị điều kiện cho việc thành lập Đảng của giai cấp công nhân Việt Nam.

 

Cùng với việc tổ chức Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên, Người còn mở Trường huấn luyện chính trị nhằm bồi dưỡng, đào tạo cán bộ cho cách mạng, trang bị cho họ những hiểu biết cơ bản về chủ nghĩa Mác - Lênin, về đường lối và phương pháp cách mạng. Để xây dựng đường dây liên lạc giữa Tổng bộ Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên với trong nước, để đưa đón cán bộ đi và về, chuyển nhận tài liệu, sách báo, sau lớp huấn luyện, Nguyễn Lương Bằng được giao nhiệm vụ liên lạc giữa Tổng bộ với trong nước bằng đường biển; Lê Duy Điếm được cử về Nghệ An liên lạc với nhóm Phục Việt của Trần Phú; Tôn Quang Phiệt bàn cách sáp nhập nhóm này vào tổ chức Thanh niên ²⁹   và tìm chọn người đưa sang Quảng Châu dự lớp huấn luyện; Lê Hữu Lập được cử về Nam Định tìm gặp Đinh Chương Dương cùng nhóm học sinh Trường Thành Chung để chọn người xuất dương; Hồ Tùng Mậu được cử đến Thái Lan gặp cụ Đặng Thúc Hứa và Việt kiều ở đây để gây cơ sở, tìm chọn người sang học. Trong số dự khai giảng khóa chính trị cho đoàn trong nước đầu tiên mới sang có Trần Phú, Nguyễn Công Thu, Phan Trọng Bình, v.v.. Từ năm 1925 đến năm 1927, Nguyễn Ái Quốc đã mở được 10 khóa học cho khoảng trên 200 học viên. Đó là những hạt giống quý mà Người đã chuẩn bị cho cách mạng Việt Nam. Trong số đó, một số được cử sang học ở Trường Đại học phương Đông (Liên Xô) và Trường quân sự Hoàng Phố (Trung Quốc), còn đại bộ phận học xong được đưa về nước hoạt động. Nhiều người trong số đó sau này đã trở thành cán bộ lãnh đạo chủ chốt của Đảng ta như: Trần Phú, Ngô Gia Tự, Nguyễn Đức Cảnh, Lê Hồng Phong, Nguyễn Lương Bằng, Phạm Văn Đồng, v.v.. Trong điều kiện vô vàn khó khăn dưới ách thống trị của thực dân Pháp, những người được Nguyễn Ái Quốc đào tạo ở Quảng Châu là phương tiện tuyên truyền sống trong việc phổ biến và truyền bá chủ nghĩa Mác - Lênin ở Việt Nam.

 

Nội dung những bài giảng trong các lớp huấn luyện ở Quảng Châu được Nguyễn Ái Quốc tập hợp thành tác phẩm Đường cách mệnh . Nội dung tác phẩm nêu lên những vấn đề chính sau đây:

 

- Giải thích một cách dễ hiểu những vấn đề cơ bản của cách mạng theo lý luận Mác - Lênin như tính chất, nhiệm vụ và lực lượng cách mạng, bạn đồng minh của cách mạng, kẻ thù của cách mạng Việt Nam...

 

- Giới thiệu kinh nghiệm các cuộc cách mạng trên thế giới, các tổ chức của Quốc tế Cộng sản. Qua đó, chỉ dẫn một cách sinh động về phương hướng, mục tiêu và phương pháp cách mạng của cách mạng dân tộc dân chủ tiến lên chủ nghĩa xã hội.

 

- Khẳng định tinh thần tự lực, tự cường, chủ động giành thắng lợi, không ngồi đợi cách mạng vô sản Pháp, v.v..

 

- Yêu cầu người cán bộ cách mạng phải có phẩm chất, đạo đức và năng lực để phục vụ giai cấp, phục vụ nhân dân.

 

- Xác định vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản là nhân tố quan trọng và quyết định đối với sự phát triển và thắng lợi của cách mạng.

 

Về vai trò lãnh đạo của Đảng, trong tác phẩm, Người nêu rõ: "Trước hết phải có đảng cách mệnh, để trong thì vận động và tổ chức dân chúng, ngoài thì liên lạc với dân tộc bị áp bức và vô sản giai cấp mọi nơi. Đảng có vững cách mệnh mới thành công, cũng như người cầm lái có vững thuyền mới chạy" ³⁰ . Đồng thời, trong tác phẩm, Người còn khẳng định: "Bây giờ học thuyết nhiều, chủ nghĩa nhiều, nhưng chủ nghĩa chân chính nhất, chắc chắn nhất, cách mệnh nhất là chủ nghĩa Lênin" ³¹ .

 

Tác phẩm Đường cách mệnh là văn kiện có tính chất cương lĩnh của phong trào công nhân và phong trào yêu nước Việt Nam những năm 20 của thế kỷ XX, đã thực sự góp phần chuẩn bị về chính trị, tư tưởng và tổ chức cho sự ra đời của Đảng Cộng sản Việt Nam và là "cẩm nang" cho cán bộ trong thời kỳ vận động thành lập Đảng.

 

Theo đề nghị của Nguyễn Ái Quốc, tháng 6-1925, Tổng bộ Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên xuất bản tuần báo Thanh niên , cơ quan tuyên truyền của Hội, để phổ biến, tuyên truyền rộng rãi chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng cứu nước đúng đắn của Nguyễn Ái Quốc. Ngoài ra, theo sáng kiến và kinh nghiệm của Người, Tổng bộ còn xuất bản các báo khác như: tuần báo Công nông , nguyệt san Lính cách mệnh và nguyệt san Việt Nam tiền phong . Các báo này được chuyển theo đường dây bí mật về nước và được in lại để tuyên truyền rộng rãi trong quần chúng.

 

Trong quá trình chuẩn bị về chính trị, tư tưởng và tổ chức cho việc thành lập Đảng, Nguyễn Ái Quốc không quên đặt nó trong mối liên hệ với phong trào cách mạng thế giới, mà trước hết là phong trào cách mạng ở các nước châu Á. Vì vậy, tháng 7-1925, với sự hoạt động tích cực của Người, Hội Liên hiệp các dân tộc bị áp bức ra đời. Hội này có sự tham gia của các nhà cách mạng Trung Quốc, Triều Tiên, Inđônêxia, Việt Nam, Ấn Độ, Thái Lan, Malaixia, v.v. nhằm mục đích "liên lạc với các dân tộc cùng làm cách mạng đánh đổ đế quốc".

 

Tháng 4-1927, Tưởng Giới Thạch phản bội cách mạng Trung Quốc, đàn áp những người cách mạng và đảng viên cộng sản. Cơ quan lãnh đạo của Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên trên đất Quảng Châu phải rút vào hoạt động  bí mật. Giữa năm 1927, Nguyễn Ái Quốc phải rời Quảng Châu sang Liên Xô. Đầu năm 1928, Người qua các nước Đức, Pháp, Thụy Sĩ, Italia, v.v.. Mùa thu năm 1928, Người trở lại Thái Lan với tên gọi Thầu Chín. Tại đây, Người thức tỉnh, cổ vũ lòng yêu nước của Việt kiều, củng cố các chi bộ Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên, xây dựng các Hội hợp tác, tổ chức trường học cho trẻ em Việt kiều, cải tiến và đổi tên tờ báo Đồng Thanh của Việt kiều thành báo Thân Ái. Những năm 1928 - 1929, Người chỉ đạo phong trào cách mạng Việt Nam từ phía Tây Nam của Tổ quốc. Đây là thời kỳ hoạt động có ý nghĩa quan trọng, nhằm xây dựng lực lượng nòng cốt cho cách mạng Việt Nam, tiếp tục chuẩn bị về mọi mặt tiến tới thành lập Đảng ta.

 

 

 

Trong thời gian vắng mặt Nguyễn Ái Quốc, Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên vẫn tiếp tục truyền bá chủ nghĩa Mác - Lênin ở Việt Nam, giải quyết những vấn đề cần thiết để tiến tới việc thành lập Đảng. Tổ chức của Hội phát triển khá mạnh, gây ảnh hưởng lớn đối với phong trào cách mạng cả nước, đáp ứng được yêu cầu và đòi hỏi bức thiết của phong trào đấu tranh giành độc lập, tự do. Hội có cơ sở ở tất cả các tỉnh trong nước và kiều bào ở nước ngoài. Số lượng hội viên tăng nhanh. Hội đi sâu vào các trung tâm công nghiệp, đô thị, hầm mỏ và các vùng nông thôn tuyên truyền, giác ngộ quần chúng và tổ chức ra nhiều công hội, nông hội. Với hoạt động tích cực và ảnh hưởng ngày càng lan rộng của Hội, phong trào công nhân và phong trào yêu nước Việt Nam có bước chuyển biến mới.

 

Phong trào đấu tranh của công nhân ngày càng lên cao. Năm 1925, có cuộc đấu tranh của 1.000 công nhân Ba Son. Năm 1926, nổ ra cuộc đấu tranh của hơn 1.000 công nhân Nhà máy sợi Nam Định. Năm 1927, hàng loạt các cuộc đấu tranh của công nhân các đồn điền đã diễn ra ở Bắc Kỳ và ở Nam Kỳ. Lớn nhất là cuộc biểu tình của một vạn công nhân và nhân dân lao động Hà Nội phản đối tờ báo Dân công kích các nhà cách mạng Việt Nam. Từ các hội ái hữu, tương tế, công nhân tổ chức các công hội như: công hội Nhà máy Ba Son (Sài Gòn), công hội Nhà máy xe lửa Trường Thi (Vinh), công hội Nhà máy xi măng Hải Phòng, công hội Nhà máy sợi Nam Định, v.v..

 

Những sự kiện này đánh dấu bước phát triển của phong trào công nhân chuyển từ đấu tranh tự phát lên đấu tranh tự giác. Trước phong trào đấu tranh mạnh mẽ của công nhân, thực dân Pháp phải thú nhận: "Không cần phải có nhiều việc hơn nữa, đã đủ làm cho chúng ta sẽ gặp những chuyện phiêu lưu ở châu Á và làm tan rã các thuộc địa Đông Dương, một trong những thuộc địa đẹp nhất" ³² .

 

Năm 1928, Kỳ bộ Bắc Kỳ của Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên đề ra chủ trương Vô sản hóa , đưa hội viên vào các nhà máy, hầm mỏ, đồn điền cùng sống và lao động với công nhân, nhằm đẩy mạnh việc truyền bá chủ nghĩa Mác - Lênin trong phong trào công nhân và rèn luyện cán bộ ³³ . Cuối năm 1928, đầu năm 1929, nhiều hội viên đã đi "vô sản hóa": Ngô Gia Tự vào Nhà máy Avia Hà Nội, Nguyễn Đức Cảnh vào Nhà máy xi măng Hải Phòng, v.v.. Từ đó, phong trào công nhân có bước phát triển nhảy vọt, trở thành nòng cốt của phong trào cách mạng trong nước. Trong những năm 1928 - 1929, trên 40 cuộc đấu tranh lớn nhỏ đã diễn ra. Các cuộc đấu tranh này ngày càng có tổ chức và quy mô rộng lớn mang tính chất thống nhất toàn quốc, bao gồm nhiều ngành nghề, nhiều khẩu hiệu chính trị xuất hiện, tổ chức công hội đỏ giữ vai trò tích cực trong đấu tranh. Tiêu biểu là các cuộc đấu tranh ở Nhà máy chai Hải Phòng, Nhà máy sợi Nam Định, Nhà máy xe lửa Trường Thi, Nhà máy Avia Hà Nội, đồn điền cao su Phú Riềng, v.v.. Hội kết hợp chặt chẽ các hoạt động tuyên truyền, cổ động với tổ chức và đấu tranh. Thông qua việc tuyên truyền giác ngộ mà mở rộng hàng ngũ, lãnh đạo quần chúng đấu tranh, qua đấu tranh mà xây dựng tổ chức về số lượng và chất lượng. Trong đấu tranh, Hội kết hợp đấu tranh toàn diện kinh tế với chính trị, tư tưởng. Phong trào thời kỳ này thể hiện trình độ giác ngộ của công nhân ngày càng cao; giai cấp công nhân đang trở thành một lực lượng chính trị độc lập. Đúng như sau này đồng chí Trường Chinh nhận định: "Vào khoảng 1928 - 1929, phong trào công nhân đã phát triển tới mức tự giác" ³⁴ .

 

Đi đôi với phong trào công nhân, phong trào yêu nước Việt Nam cũng phát triển nhanh và rộng với chất lượng mới. Sự kiện Phạm Hồng Thái ném lựu đạn ở Sa Diện (Quảng Châu) nhằm giết tên Toàn quyền Méclanh đã kích động tinh thần yêu nước của nhân dân ta. Đồng chí Nguyễn Ái Quốc viết: "Việc đó tuy nhỏ, nhưng nó báo hiệu bắt đầu thời đại đấu tranh dân tộc, như chim én nhỏ báo hiệu mùa xuân" ³⁵ . Thật vậy, từ năm 1925 đến cuối năm 1927, làn sóng yêu nước của nhân dân Việt Nam dâng cao, kế tiếp nhau, lan rộng từ Bắc vào Nam. Năm 1925, bọn mật thám Pháp bắt cụ Phan Bội Châu đang ở Trung Quốc đưa về nước. Cụ bị Hội đồng đề hình kết án tù chung thân. Đông đảo nhân dân đã mít tinh, biểu tình, viết báo, đưa quyết nghị phản đối vụ án, buộc bọn Pháp phải tuyên bố "ân xá" và sau đó chúng đưa cụ về giam lỏng ở Huế. Cũng năm 1925, bọn Pháp đưa cụ Phan Chu Trinh, một nhà yêu nước có tư tưởng cải lương bị giữ ở Pháp về nước. Tháng 3-1926, cụ từ trần sau một thời gian ốm nặng. 11 vạn nhân dân Sài Gòn đã dự đám tang cụ Phan Chu Trinh và hầu hết các trường học sinh đều bãi khóa. Lòng yêu nước đã bùng lên, khí thế cách mạng đã lan tràn khắp cả nước. Lúc này, bất cứ một sự kiện nào có liên quan ít nhiều đến chính trị cũng có thể biến thành làn sóng đấu tranh của quần chúng. Sau cuộc đấu tranh đòi tự do cho cụ Phan Bội Châu, truy điệu cụ Phan Chu Trinh, lại nổ ra phong trào đòi thả nhà báo Nguyễn An Ninh, đưa đám cụ Lương Văn Can, v.v..

 

Trong thời gian này, một trào lưu báo chí tiến bộ xuất hiện khắp Bắc, Trung, Nam. Hàng loạt tờ báo bằng tiếng Pháp và tiếng Việt ra đời, công kích kịch liệt chính sách của thực dân Pháp ở Đông Dương. Tiêu biểu là tờ La cloche fêléc (Chuông rè) của Nguyễn An Ninh. Nhiều nhà xuất bản hay đúng hơn là những trung tâm truyền bá tư tưởng dân tộc, dân chủ được thành lập như: Nam đồng thư xã (Hà Nội), Cường học thư xã (Sài Gòn), Quan hải tùng thư (Huế)... Nhiều tác phẩm văn học tuyên truyền chủ nghĩa yêu nước có tiếng vang trong nhân dân như Chiêu hồn nước của Phạm Tất Đắc, Một bầu tâm sự của Trần Huy Liệu, Bút quan hoài của Trần Tuấn Khải, Tiếng cuốc kêu của Việt Quyên, v.v. được xuất bản. Những hoạt động văn hóa nói trên càng làm cho phong trào yêu nước thêm sôi nổi và phát triển rộng rãi.

 

Thời kỳ 1925 - 1930 là thời kỳ chuyển biến đặc biệt trong lịch sử phong trào yêu nước Việt Nam. Đây là lúc diễn ra cuộc đấu tranh giành quyền lãnh đạo cách mạng Việt Nam , đấu tranh giữa hai con đường phát triển của cách mạng Việt Nam. Trong khi Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên ra đời và hoạt động tích cực thì nhiều tổ chức và khuynh hướng cách mạng khác nhau xuất hiện.

 

Tháng 7-1925, Đảng Tân Việt, một đảng cách mạng dân tộc của những người yêu nước, gồm một số trí thức và một số thanh niên tiểu tư sản trí thức được thành lập. Địa bàn hoạt động chủ yếu ở Trung Kỳ. Khi mới thành lập, Đảng Tân Việt chưa có đường lối chính trị rõ ràng. Từ khi một số đảng viên sang dự lớp huấn luyện ở Quảng Châu do Nguyễn Ái Quốc mở, đã trở về nước và bí mật tham gia Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên thì đường lối của Tân Việt cũng ngả dần sang khuynh hướng vô sản.

 

Năm 1926, Thanh niên cao vọng đảng (Đảng Thanh niên của Nguyễn An Ninh), một đảng có khuynh hướng dân chủ tư sản được thành lập, cơ sở của Đảng này phát triển mạnh ở Nam Kỳ. Năm 1927, khi Nguyễn An Ninh bị bắt, Đảng này cũng tan rã.

 

Trong khi đấu tranh với bọn đế quốc và phản động, Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên còn phải đấu tranh chống các loại tư tưởng đối lập, phủ nhận đấu tranh giai cấp, phủ nhận sự cần thiết phải có Đảng Cộng sản, v.v.. Những người theo tư tưởng đối lập đã đề xướng và vận động thành lập các chính đảng dân tộc chủ nghĩa, thành lập khối dân tộc để chống lại việc thành lập Đảng Cộng sản. Đồng thời, Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên còn tiến hành đấu tranh chống chủ nghĩa cải lương, một trong những thủ đoạn của thực dân Pháp nhằm đánh lạc hướng phong trào yêu nước của nhân dân ta. Bọn cải lương đề huề tập trung xung quanh Đảng Lập hiến của Bùi Quang Chiêu, một chính đảng của giai cấp tư sản mại bản và địa chủ lớn. Khi phong trào đấu tranh của quần chúng lên cao, thì bộ mặt làm tay sai cho Pháp của Đảng này bị vạch rõ, đến năm 1929, thật sự lộ mặt phản động. Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên còn phải đấu tranh với chủ trương "quân dân cộng trị" của Phạm Quỳnh, thuyết "trực trị" của Nguyễn Văn Vĩnh.

 

Cuộc đấu tranh chống đường lối chủ nghĩa dân tộc hẹp hòi của Việt Nam Quốc dân Đảng không kém phần gay gắt. Đảng này phát triển chủ yếu ở Bắc Kỳ. Về đường lối, Đảng này theo chủ nghĩa Tam dân của Tôn Trung Sơn, về tổ chức, chỉ kết nạp tầng lớp trên, không kết nạp công nông. Trong hành động thực tế, Đảng này sa vào khủng bố, ám sát cá nhân. Sau vụ ám sát tên trùm mộ phu Bắc Kỳ Badanh (1929), cơ sở đảng nhiều nơi tan rã, phân hóa. Lãnh tụ là Nguyễn Thái Học và một số đảng viên lao vào cuộc bạo động Yên Bái (2-1930), bị thực dân Pháp đàn áp đẫm máu, Việt Nam Quốc dân Đảng tan rã. Sự kiện này đánh dấu sự thất bại hoàn toàn của phong trào đấu tranh theo khuynh hướng dân chủ tư sản.

 

Những cuộc đấu tranh trên đây diễn ra khá gay gắt, phản ánh các khuynh hướng chính trị khác nhau trong xã hội Việt Nam thời kỳ này. Lập trường giải phóng dân tộc đúng đắn của Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên đã thắng lập trường dân tộc chủ nghĩa của tư sản và tiểu tư sản.

 

 

*

*      *

 

Với sự hoạt động tích cực của Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên, phong trào cách mạng dân tộc, dân chủ trong cả nước cuồn cuộn dâng lên. Nhưng phong trào càng lớn mạnh lại càng bộc lộ những hạn chế của Hội là không đủ sức đưa phong trào tiếp tục tiến lên. Những người tiên tiến trong Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên đã sớm nhận thức được nhu cầu bức thiết của cách mạng Việt Nam lúc đó là phải có sự lãnh đạo của một chính đảng thật sự của giai cấp công nhân. Bởi vì "mục đích và các khẩu hiệu của "nhóm Thanh niên" không còn phù hợp với tình hình hiện tại nữa, "Thanh niên" không còn đủ tư cách để lãnh đạo quần chúng và việc thành lập một Đảng Cộng sản là cần thiết" ³⁶ . Rõ ràng, Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên đã hoàn thành nhiệm vụ "làm cơ sở cho một Đảng lớn hơn" ³⁷ .

 

Cuối tháng 3-1929, những người tiên tiến trong Kỳ bộ Bắc Kỳ của "Thanh niên" họp ở ngôi nhà số 5D, phố Hàm Long, Hà Nội thành lập Chi bộ cộng sản đầu tiên ở Việt Nam . Sự ra đời của Chi bộ cộng sản đầu tiên là sự khởi đầu quá trình bônsêvích hóa Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên.

 

Dưới sự lãnh đạo của Chi bộ cộng sản, Đại hội Kỳ bộ Bắc Kỳ họp tại đồn điền Bôren (Sơn Tây) trong hai ngày 28 và 29-3-1929 đã tán thành chủ trương thành lập Đảng. Nhưng để bảo đảm sự thống nhất của phong trào, Đại hội đồng ý với đề nghị của Trần Văn Cung, Bí thư chi bộ: "Không nên tổ chức ngay Đảng Cộng sản, chúng ta phải đợi đến Đại hội "Thanh niên", có đông đủ đại biểu Trung, Nam, Bắc, có Tổng bộ, ý kiến thống nhất đã, chúng ta sẽ làm. Nếu làm ngay sẽ gây ra chia rẽ Trung, Nam, Bắc và giữa Kỳ bộ với Tổng bộ" ³⁸ . Đại hội giao trách nhiệm cho đoàn đại biểu đi dự Đại hội I của Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên sắp tới phải khẳng định được xu thế đó.

 

Ngày 1-5-1929, tại Hương Cảng, Đại hội I của Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên được tiến hành. Trong Đại hội, vấn đề thành lập Đảng được thảo luận, nhưng không đi đến nhất trí. Đoàn đại biểu Bắc Kỳ bỏ Đại hội về nước. Ngày 1-6-1929, Kỳ bộ Bắc Kỳ công bố Tuyên ngôn giải thích lý do rút khỏi Đại hội và kêu gọi công nhân, nông dân, các tầng lớp nhân dân cách mạng ủng hộ chủ trương thành lập Đảng. Ngày 16-6-1929, tại ngôi nhà số 312, phố Khâm Thiên, Hà Nội, các đại biểu tiên tiến trong Kỳ bộ đã họp Hội nghị quyết định thành lập Đông Dương Cộng sản Đảng . Hội nghị thông qua Tuyên ngôn, Chính cương, Điều lệ , ra tờ báo Búa liềm làm cơ quan trung ương của Đảng, bầu Ban Chấp hành Trung ương lâm thời và cử người vào Trung Kỳ và Nam Kỳ phát triển cơ sở đảng.

 

Trong thời gian đó, các đồng chí lãnh đạo trong Tổng bộ và Kỳ bộ Nam Kỳ cũng tuyên bố và thành lập An Nam Cộng sản Đảng vào tháng 8-1929, cử ra Ban Chấp uỷ lâm thời, ra Tạp chí Bônsơvích là cơ quan lý luận và huấn luyện đảng viên của Đảng. Cánh tả trong Đảng Tân Việt cũng tuyên bố thành lập Đông Dương Cộng sản Liên đoàn vào ngày 1-1-1930. Đông Dương Cộng sản Liên đoàn có chi bộ ở một số tỉnh miền Trung và miền Nam.

 

Chỉ trong thời gian 7 tháng (17-6-1929 đến 1-1-1930), ba tổ chức cộng sản nối tiếp nhau ra đời trên đất nước ta. Đây là sự kiện vô cùng mới mẻ, là bước phát triển nhảy vọt của sự truyền bá chủ nghĩa Mác - Lênin, của phong trào công nhân và phong trào yêu nước. Các tổ chức cộng sản ra đời hoàn toàn phù hợp với xu thế phát triển tất yếu của cách mạng Việt Nam, đi đúng quỹ đạo của thời đại, đáp ứng đúng nguyện vọng và ý chí của giai cấp công nhân, nhân dân lao động và của dân tộc Việt Nam.

 

Nhưng chỗ yếu nhất của phong trào cộng sản Việt Nam lúc ấy là tình trạng phân tán về tổ chức. Trong một nước mà lại có ba đảng cộng sản, các cơ sở của ba đảng ở một số nơi tồn tại xen kẽ nhau, gây ảnh hưởng lẫn nhau. Tình hình không thống nhất về tổ chức sẽ dẫn tới không thống nhất về tư tưởng và hành động, sẽ làm yếu phong trào cách mạng và làm lợi cho kẻ thù. Trách nhiệm lịch sử của những người cộng sản Việt Nam là phải khắc phục ngay tình trạng đó.

 

Thống nhất các tổ chức cộng sản trong nước thành một Đảng Cộng sản duy nhất vừa là nhu cầu lịch sử bức thiết, là nguyện vọng của giai cấp công nhân và dân tộc Việt Nam, vừa là đòi hỏi của phong trào cộng sản quốc tế. Chỉ có một Đảng Cộng sản duy nhất mới có thể quy tụ được toàn bộ phong trào công nhân, phong trào yêu nước chống đế quốc, phong kiến và mới có thể làm cho giai cấp công nhân thực hiện được sứ mệnh lịch sử của mình. Nhưng ai có đủ khả năng, uy tín làm ngọn cờ tập hợp các tổ chức cộng sản đó? Lịch sử một lần nữa xác nhận vai trò to lớn và tài ba lỗi lạc, uy tín tuyệt đối của Nguyễn Ái Quốc.

 

Nhận được tin có nhiều tổ chức cộng sản ở Đông Dương, Quốc tế Cộng sản ra Chỉ thị Về việc thành lập một Đảng Cộng sản ở Đông Dương đề ngày 27-10-1929 cho các tổ chức cộng sản. Trong văn kiện quan trọng đó, sau khi phê bình các tổ chức cộng sản do dự và lừng chừng trong việc thành lập ngay một Đảng Cộng sản thống nhất, Ban Chấp hành Quốc tế Cộng sản chỉ rõ: "Nhiệm vụ quan trọng nhất và cấp bách nhất của tất cả những người cộng sản Đông Dương là thành lập một đảng cách mạng có tính chất giai cấp của giai cấp vô sản... Đảng đó phải chỉ có một và là tổ chức cộng sản duy nhất ở Đông Dương" ³⁹ .

 

Trong bản Chỉ thị đó, Quốc tế Cộng sản còn chỉ ra những nguyên tắc cơ bản về xây dựng Đảng Mác - Lênin và hướng dẫn cách tiến hành hợp nhất các tổ chức cộng sản. Bản Chỉ thị là một văn kiện lịch sử quan trọng, nó góp phần thúc đẩy quá trình vận động thống nhất Đảng, chấm dứt sự chia rẽ trong phong trào công nhân và phong trào yêu nước ở nước ta.

 

Vào thời gian này, Nguyễn Ái Quốc đang hoạt động bí mật ở Thái Lan, Người được biết về tình hình không thống nhất giữa các tổ chức cộng sản ở trong nước ⁴⁰ . Người cũng được nghe những nguyện vọng của cán bộ và quần chúng cách mạng Việt Nam đề nghị chấm dứt hiện tượng có nhiều tổ chức cộng sản trong nước. Nhận chỉ thị của Quốc tế Cộng sản, cuối năm 1929, Người rời Thái Lan trở lại Hương Cảng thực hiện ngay kế hoạch tổ chức hội nghị thống nhất các nhóm cộng sản.

 

Những vấn đề nóng bỏng đặt ra cho Nguyễn Ái Quốc phải nghiên cứu và giải quyết khi chuẩn bị hội nghị là: làm thế nào xóa bỏ những bất đồng và chia rẽ để đi tới thống nhất các nhóm cộng sản trong một Đảng Cộng sản duy nhất; đặt tên Đảng như thế nào cho đúng tính chất của Đảng mà các nhóm có thể hoàn toàn nhất trí; làm sao hoàn thành cho kịp các bản Cương lĩnh, Sách lược và Điều lệ của Đảng và một số điều lệ các đoàn thể quần chúng là những văn bản nhất thiết phải có trong hội nghị; dự kiến cách tiến hành thống nhất các tổ chức cộng sản trong nước; kế hoạch thành lập Ban Chấp hành Trung ương lâm thời. Những vấn đề đó phải được tiến hành gấp rút song song với vấn đề tổ chức hội nghị.

 

Trong điều kiện hoạt động bí mật và trong hoàn cảnh những cuộc khủng bố của kẻ thù có thể diễn ra bất cứ lúc nào, bọn mật thám lại đang hoạt động ráo riết, việc bảo đảm an toàn cho đại biểu là vấn đề sống còn. Trong hoàn cảnh ấy, Nguyễn Ái Quốc vừa phải trực tiếp chuẩn bị về nội dung, vừa lo vấn đề tổ chức hội nghị. Người đã chọn địa điểm họp tại một khu vực của Hương Cảng, nơi có trụ sở hải ngoại của Tổng bộ Thanh niên. Đó là một khu vực nhà ổ chuột với những túp lều bằng tôn và cáctông chen chúc nhau nằm trên phần đất liền của lãnh thổ Hồng Công. Trong trường hợp nguy hiểm, những người tham gia hội nghị có thể từ đây nhanh chóng vượt sang địa phận miền Hoa Nam, tỉnh Quảng Đông.

 

Để bảo đảm an toàn cho các đại biểu, thời gian tiến hành họp được ấn định vào dịp tết âm lịch ở Hương Cảng cũng giống như ở Việt Nam. Tết là ngày hội dân gian lớn nhất và thường kéo dài nhiều ngày. Vào dịp Tết, những người tham gia hội nghị có thể bí mật rời đất nước mà không ai để ý, còn ở Hương Cảng thì những cuộc gặp gỡ như vậy cũng sẽ bớt gây nghi ngờ hơn.

 

Nhận được thư triệu tập của Nguyễn Ái Quốc, các nhóm cộng sản trong nước khẩn trương cử người và tổ chức cho các đại biểu của mình ra đi. Đại biểu Bắc Kỳ đáp tàu từ Hải Phòng đi Hương Cảng. Đại biểu Nam Kỳ lên tàu Đại Phúc Tinh từ Sài Gòn đến Hồng Công. Trung Kỳ không có người sang vì các đồng chí lãnh đạo chủ chốt đều đang nằm trong nhà tù của đế quốc Pháp.

 

Mặc dù hành trình đầy khó khăn, nguy hiểm, công việc lại đang bộn bề, nhưng ý thức sâu sắc về trách nhiệm của mình đối với tổ chức, đối với phong trào, nên sau một thời gian ngắn, các đại biểu đã có mặt tại Hương Cảng. Được gặp Nguyễn Ái Quốc - mà tên tuổi từ lâu đã được các nhà cách mạng Việt Nam nói đến với sự kính trọng và tin yêu - các đại biểu rất mừng và cảm động. Trong những ngày đầu nghỉ ngơi cho lại sức, các đại biểu tranh thủ vừa chuyện trò tâm sự, vừa báo cáo công việc, vừa trình bày những suy nghĩ, dự kiến với lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc. "Một hôm, Hồ Tùng Mậu và Lê Hồng Sơn đưa cho các đại biểu mỗi người một vé đi xem trận bóng đá ở sân vận động thành phố. Trong không khí ồn ào, náo nhiệt của sân vận động, ông Nguyễn cùng các đại biểu tiến hành Hội nghị trù bị để thông qua chương trình nghị sự và định ngày giờ cho Hội nghị chính thức" ⁴¹ .

 

Cho đến cuối tháng 1-1930, mọi công việc chuẩn bị đã hoàn tất. Từ ngày 3 đến ngày 7-2-1930, Hội nghị thống nhất thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam đã họp theo kế hoạch của Nguyễn Ái Quốc vạch ra và dưới sự chủ trì của Người. Các đại biểu tham dự Hội nghị gồm có:

 

- Nguyễn Ái Quốc, đại diện Quốc tế Cộng sản.

 

¬- Nguyễn Đức Cảnh, Trịnh Đình Cửu, đại diện Đông Dương Cộng sản Đảng.

 

- Châu Văn Liêm, Nguyễn Thiệu, đại diện An Nam Cộng sản Đảng.

 

- Lê Hồng Sơn, Hồ Tùng Mậu, đại biểu dự thính.

 

Những đại biểu dự Hội nghị đã thay mặt cho nguyện vọng và ý chí của hơn 500 chiến sĩ cộng sản trong cả nước.

 

Tại Hội nghị, Nguyễn Ái Quốc nêu những vấn đề chủ yếu trong chương trình nghị sự, trong đó có hai vấn đề chính:

 

 

 

Hội nghị đã dành thời gian thảo luận nhiều về những vấn đề trên, có lúc tranh luận khá gay gắt. Nhưng lúc ấy không thể đề ra việc giải thể các tổ chức cộng sản hiện có, vì về đường lối cơ bản của cách mạng Việt Nam thì các tổ chức đó đều thống nhất với nhau và cũng không có sai lầm về lập trường, quan điểm cũng như về nguyên tắc tổ chức, mà chỉ mâu thuẫn với nhau do thành kiến cá nhân và tranh giành quần chúng.

 

Theo sự hướng dẫn của Nguyễn Ái Quốc, các đại biểu dự Hội nghị đã tự phê bình những khuyết điểm của tổ chức mình, đồng thời phê bình những khuyết điểm của nhau để thấy rõ đúng, sai. Cuối cùng, các đại biểu đều hứa là bỏ mọi thành kiến, xung đột cũ, tán thành thống nhất các tổ chức cộng sản, thành lập một Đảng Cộng sản chân chính ở nước ta. Có được sự nhất trí đó là vì trong Hội nghị, Nguyễn Ái Quốc đã phân tích có lý lẽ và có tính thuyết phục. Đại ý Người nói như sau: "Vô sản các nước còn phải liên hiệp lại, huống chi vô sản trong một nước. Vì vậy, nước Việt Nam không thể có ba Đảng Cộng sản. Chúng ta phải đoàn kết giai cấp, đoàn kết toàn dân đấu tranh giải phóng dân tộc, giải phóng giai cấp. Để đạt mục đích ấy, phải thống nhất tổ chức" ⁴³ .

 

Về cách hợp nhất, theo lời kể của Trịnh Đình Cửu và Nguyễn Thiệu - những người trực tiếp tham dự, thì tại Hội nghị, Nguyễn Ái Quốc đưa ra lời giải thích có tính nguyên tắc: "Hợp nhất không phải là phép tính cộng đơn thuần, mà phải kiện toàn lại tổ chức, sàng lọc để tìm những phần tử ưu tú, trung kiên đưa vào Đảng mới. Vừa nói, Người vừa giơ hai tay làm bộ điệu như người sàng gạo". Sau một hồi thảo luận, Hội nghị nhất trí với cách giải thích của Người và quyết định: các đại biểu dự Hội nghị được uỷ quyền thay mặt đồng chí đại diện Quốc tế Cộng sản (tức đồng chí Nguyễn Ái Quốc) về nước hợp nhất các tổ chức cộng sản.

 

Về tên gọi của Đảng, lúc đầu Nguyễn Ái Quốc có gợi ý: "Tổ chức có thể gọi là Hội Việt Nam Thanh niên cách mạng đồng chí như trước hoặc Đảng Cộng sản" ⁴⁴ . Qua thảo luận, cuối cùng, Người căn cứ vào nguyên lý Mác - Lênin và xuất phát từ thực tế của Việt Nam mà đặt tên là Đảng Cộng sản Việt Nam. Các đại biểu đều nhất trí với cách giải thích của Người: "Cái từ Đông Dương rất rộng và theo nguyên lý của chủ nghĩa Lênin, vấn đề dân tộc là vấn đề rất nghiêm túc, người ta không thể bắt buộc các dân tộc khác gia nhập Đảng, làm như thế là trái với nguyên lý của chủ nghĩa Lênin. Còn cái từ An Nam thì hẹp, vì An Nam chỉ là miền Trung của nước Việt Nam mà thôi, và nước ta có ba miền Bắc Kỳ, Trung Kỳ, Nam Kỳ. Do đó từ Việt Nam hợp với cả ba miền và không trái với nguyên lý của chủ nghĩa Lênin về vấn đề dân tộc" ⁴⁵ .

 

Về việc cử ra Ban Chấp hành Trung ương lâm thời, Hội nghị quy định như sau: Ban Chấp hành Trung ương lâm thời gồm 7 uỷ viên, miền Bắc và miền Trung do Đông Dương Cộng sản Đảng cử 5 uỷ viên, còn 2 uỷ viên nữa của miền Nam. Hội nghị giao cho 2 đại biểu miền Nam triệu tập cuộc họp gồm những uỷ viên của Trung ương Đông Dương Cộng sản Đảng và Xứ uỷ lâm thời An Nam Cộng sản Đảng đề cử ra. Khi hoàn thành việc thống nhất và thành lập được Ban Chấp hành Trung ương lâm thời thì các đại biểu thay mặt đại diện Quốc tế Cộng sản hết nhiệm vụ. Nguyễn Ái Quốc không tham gia Ban Chấp hành Trung ương lâm thời, vì Người còn có những nhiệm vụ khác do Quốc tế Cộng sản giao phó. Trong thư gửi các đồng chí đại diện Đảng Cộng sản Pháp bên cạnh Quốc tế Cộng sản, Người còn nói rõ: "Tôi không tham gia Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam vì tôi chưa trở về Đông Dương được, nhất là lúc này, chúng đã ban cho tôi một cái án tử hình vắng mặt".

 

Hội nghị còn thảo luận và đi đến quyết định bỏ những tờ báo do Đông Dương Cộng sản Đảng và An Nam Cộng sản Đảng xuất bản trước đây mà ra Tạp chí Đỏ và Báo Tranh đấu , đình chỉ việc tổ chức "xích thổ" (tổ cảm tình Đảng), mà đưa những công nhân, nông dân giác ngộ cách mạng, nhưng chưa đủ điều kiện kết nạp Đảng vào hoạt động trong tổ chức công hội và nông hội để thử thách, rèn luyện.

 

Với sự có mặt và chủ trì của Nguyễn Ái Quốc, Hội nghị thống nhất diễn ra thuận lợi và nhanh chóng. Hội nghị đã nhất trí Năm điểm lớn của Người đưa ra:

 

1. Bỏ mọi thành kiến xung đột cũ, thành thật hợp tác để thống nhất các nhóm cộng sản Đông Dương;

 

2. Định tên Đảng là Đảng Cộng sản Việt Nam;

 

3. Thảo Chính cương và Điều lệ sơ lược của Đảng;

 

4. Định kế hoạch thực hiện việc thống nhất trong nước;

 

5. Cử một Ban Chấp hành Trung ương lâm thời.

 

Những ngày cuối, Hội nghị thông qua Chính cương vắn tắt, Sách lược vắn tắt, Chương trình tóm tắt, Điều lệ vắn tắt của Đảng và Điều lệ vắn tắt của Công hội, Nông hội, Đoàn Thanh niên, Hội Phụ nữ, Hội Phản đế đồng minh và Hội Cứu tế do Nguyễn Ái Quốc khởi thảo.

 

Sau khi hoàn thành trách nhiệm do Quốc tế Cộng sản giao phó, ngày 18-2-1930, Nguyễn Ái Quốc viết Lời kêu gọi gửi đồng bào cả nước. Trong Lời kêu gọi , Người chỉ cho mọi người thấy tình hình thế giới và trong nước có những chuyển biến mới, bọn đế quốc ráo riết chuẩn bị chiến tranh thế giới, sự áp bức và bóc lột vô nhân đạo của đế quốc Pháp ngày càng tăng. Nhân dân ta đã hiểu rằng có cách mạng thì sống, không có cách mạng thì chết. Cuối cùng, Người kêu gọi:

 

 

Đảng Cộng sản Việt Nam đã được thành lập. Đó là Đảng của giai cấp vô sản. Đảng sẽ dìu dắt giai cấp vô sản lãnh đạo cách mạng An Nam đấu tranh nhằm giải phóng cho toàn thể anh chị em bị áp bức, bóc lột chúng ta. Từ nay anh chị em chúng ta cần phải gia nhập Đảng, ủng hộ Đảng và đi theo Đảng để:

 

1. Đánh đổ đế quốc Pháp, phong kiến An Nam và giai cấp tư sản phản cách mạng.

 

2. Làm cho nước An Nam được độc lập.

 

3. Thành lập chính phủ công nông binh.

 

4. Tịch thu tất cả các nhà băng và cơ sở sản xuất của đế quốc trao cho chính phủ công nông binh.

 

5. Quốc hữu hóa toàn bộ đồn điền và đất đai của bọn đế quốc và địa chủ phản cách mạng An Nam chia cho nông dân nghèo.

 

6. Thực hiện ngày làm tám giờ.

 

7. Hủy bỏ mọi thứ quốc trái và thuế thân, miễn các thứ thuế cho nông dân nghèo.

 

8. Đem lại mọi quyền tự do cho nhân dân.

 

9. Thực hành giáo dục toàn dân.

 

10. Thực hiện nam nữ bình quyền" ⁴⁶ .

 

Sau 5 ngày làm việc, ngày 7-2-1930, tất cả các vấn đề thảo luận đã được giải quyết. Các đại biểu nhất trí thông qua Nghị quyết thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam. Hội nghị kết thúc.

 

Chiều 7-2, Nguyễn Ái Quốc làm một bữa cơm liên hoan nhỏ để tiễn các đại biểu, các đồng chí, học trò của Người về nước. Người rất cảm động, ước mơ của Người đã được thực hiện sau bao nhiêu năm phấn đấu gian khổ. Trên khuôn mặt của các đại biểu hiện rõ niềm hân hoan phấn khởi. Với niềm vui rạo rực, các đại biểu chia tay Người trở về nước báo tin vui cho đồng chí, đồng bào và bắt tay vào thực hiện những nhiệm vụ mà Người đã dặn dò kỹ lưỡng.

 

Đánh giá vai trò, tài ba và uy tín của Nguyễn Ái Quốc trong việc tổ chức Hội nghị thành lập Đảng, Trịnh Đình Cửu và Nguyễn Thiệu, những người trực tiếp tham gia Hội nghị, đã kể lại: Uy tín của ông Nguyễn có sức nặng đặc biệt đối với các đại biểu. Trong các buổi thảo luận, ông khéo léo hướng dẫn mọi người. Nhờ những lời phát biểu cởi mở, súc tích và những kết luận có căn cứ khoa học của ông, ông đã thuyết phục được tất cả các đại biểu và đưa Hội nghị đến thành công.

 

Được tin Hội nghị thống nhất Đảng thành công, Đông Dương Cộng sản Liên đoàn đề nghị xin gia nhập Đảng Cộng sản Việt Nam. Ngày 24-2-1930, hai đại biểu đại diện của Quốc tế Cộng sản, hai uỷ viên Trung ương lâm thời và Bí thư Xứ uỷ Nam Kỳ của Đảng Cộng sản Việt Nam đã họp Hội nghị, tán thành yêu cầu hợp nhất Đông Dương Cộng sản Liên đoàn vào Đảng Cộng sản Việt Nam và được cử một người tham gia Xứ uỷ lâm thời Nam Kỳ của Đảng Cộng sản Việt Nam.

 

Sau Hội nghị thống nhất, Nghị quyết của Hội nghị được triển khai nhanh chóng trong cả nước. Vài tháng sau, các chi bộ cơ sở đã thống nhất xong và chuyển thành các chi bộ của Đảng Cộng sản Việt Nam. Việc cử ra Ban Chấp hành Trung ương lâm thời cũng được tiến hành thuận lợi.

 

Thành công của Hội nghị thành lập Đảng là thắng lợi của ý thức giác ngộ vì lợi ích căn bản và lâu dài của giai cấp công nhân và của toàn thể dân tộc. Thành công của Hội nghị là kết quả tất yếu của hơn chục năm chuẩn bị công phu, đấu tranh gian khổ, quyết liệt của Nguyễn Ái Quốc chống mọi âm mưu khủng bố, lừa bịp của đế quốc và tay sai. Đó là thắng lợi rực rỡ nhất của hệ tư tưởng Mác - Lênin và đường lối chính trị của giai cấp công nhân, của dân tộc Việt Nam mà Nguyễn Ái Quốc là người truyền bá. Thành công của Hội nghị thể hiện rõ vai trò, năng lực và uy tín của Nguyễn Ái Quốc, người có công đầu trong việc sáng lập Đảng Cộng sản Việt Nam. Hội nghị thành lập Đảng có ý nghĩa như Đại hội Đảng - Đại hội thành lập Đảng.

 

 

Chính cương vắn tắt, Sách lược vắn tắt, Chương trình tóm tắt và Điều lệ vắn tắt do Nguyễn Ái Quốc soạn thảo được thông qua tại Hội nghị thành lập Đảng, đã xác định những vấn đề cơ bản về đường lối, phương pháp của cách mạng Việt Nam. Đó là Cương lĩnh đầu tiên của Đảng.

 

Cương lĩnh tóm tắt đầu tiên của Đảng đã vạch ra đường lối cứu nước đúng đắn. Trước hết, Cương lĩnh phân tích đặc điểm, tình hình kinh tế - xã hội Việt Nam đã phát triển theo nền kinh tế của đế quốc Pháp, nhưng vẫn duy trì chế độ phong kiến. Nền kinh tế phần lớn là nông nghiệp. Thực chất đó là chế độ kinh tế - xã hội thực dân và phong kiến. Công nhân ngày càng tăng. Nông dân và thợ thủ công càng bị phá sản, ngày càng đói khổ.

 

Xuất phát từ đặc điểm kinh tế - xã hội đó, Cương lĩnh nêu lên "chủ trương làm tư sản dân quyền cách mạng và thổ địa cách mạng để đi tới xã hội cộng sản" ⁴⁷ . Nói cách khác là phải tiến hành cách mạng không ngừng của chủ nghĩa Mác - Lênin và quan điểm kết hợp độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội vào hoàn cảnh Việt Nam - một nước thuộc địa, nửa phong kiến. Con đường cách mạng dân tộc, dân chủ phát triển lên cách mạng xã hội chủ nghĩa là một quá trình tiếp nối hai chiến lược cách mạng khác nhau, song có quan hệ mật thiết với nhau. Muốn đi tới cách mạng xã hội chủ nghĩa, xây dựng một xã hội thật sự tự do và hạnh phúc, trong đó quyền làm chủ thuộc về dân chúng đông đảo, trước hết phải tiến hành cách mạng dân tộc, dân chủ, làm cho dân tộc được độc lập và nhân dân được tự do. Song, cách mạng tư sản dân quyền chỉ có thể giành được thắng lợi triệt để, khi nó được đặt trong quỹ đạo của cách mạng vô sản và là tiền đề của cách mạng xã hội chủ nghĩa. Như vậy, Cương lĩnh đầu tiên của Đảng đã kết hợp độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, một tư tưởng chiến lược xuyên suốt quá trình vận động phát triển của cách mạng Việt Nam từ khi có Đảng.

 

Cương lĩnh đề ra nhiệm vụ của cách mạng dân tộc, dân chủ là: Đánh đổ đế quốc chủ nghĩa Pháp và bọn phong kiến; làm cho nước Việt Nam hoàn toàn độc lập; dựng ra chính phủ công nông binh; tổ chức ra quân đội công nông, thủ tiêu hết các thứ quốc trái; thu hết sản nghiệp lớn của bọn đế quốc chủ nghĩa Pháp giao cho chính phủ công nông binh quản lý; thu hết ruộng đất của đế quốc chủ nghĩa làm của công và chia cho dân cày nghèo, tiến hành cách mạng ruộng đất để đánh đổ bọn đại địa chủ và phong kiến v.v.. Về cơ bản, các nhiệm vụ đó đều bao hàm cả nội dung dân tộc và dân chủ, đều gắn liền cả hai nhiệm vụ chống đế quốc và chống phong kiến. Hai nhiệm vụ đó phải phối hợp chặt chẽ với nhau, vì đế quốc Pháp dùng bọn phong kiến Việt Nam, bọn đại tư sản phản cách mạng và bọn địa chủ lớn để áp bức, bóc lột nhân dân Việt Nam. Song, chủ yếu là nhiệm vụ chống đế quốc và bè lũ tay sai, giành độc lập, tự do cho Tổ quốc. Còn nhiệm vụ đánh đổ giai cấp địa chủ phong kiến, thực hiện người cày có ruộng, Cương lĩnh chủ trương chia ra từng bước để tiến hành một cách thích hợp. Bước thứ nhất chỉ mới "tịch thu toàn bộ đồn điền và đất đai của đế quốc Pháp và địa chủ phản cách mạng Việt Nam", còn các tầng lớp "trung, tiểu địa chủ và tư bản An Nam mà chưa rõ mặt phản cách mạng, thì phải lợi dụng, ít lâu mới làm cho họ đứng trung lập". Đây là quan điểm cách mạng sáng tạo, một thành công trong việc đề ra chủ trương giải quyết mối quan hệ giữa nhân tố dân tộc và nhân tố giai cấp trong Cương lĩnh đầu tiên của Đảng.

 

Về vị trí các giai cấp trong cuộc cách mạng ở nước ta, Cương lĩnh chỉ rõ giai cấp công nhân và giai cấp nông dân là lực lượng chính, là quân chủ lực của cách mạng, giai cấp công nhân là giai cấp lãnh đạo. Vì vậy, Cương lĩnh xác định, Đảng phải thu phục cho được đại bộ phận giai cấp công nhân, làm cho giai cấp công nhân lãnh đạo quần chúng tiến hành cách mạng và phải thu phục cho được đại đa số nông dân, lãnh đạo nông dân làm cách mạng ruộng đất. Công nhân và nông dân là hai giai cấp đông đảo nhất, bị áp bức, bóc lột nặng nề nhất, có lòng bền, quyết chí cách mạng. Đó là gốc cách mạng, là người chủ cách mạng. Đó là những vấn đề thuộc về chiến lược cách mạng, có ý nghĩa quyết định đến thành bại của cách mạng.

 

Đồng thời, Cương lĩnh còn chủ trương phải mở rộng lực lượng, "phải hết sức liên lạc với tiểu tư sản, trí thức, trung nông, Thanh niên, Tân Việt, v.v. để kéo họ đi vào phe vô sản giai cấp", tranh thủ các tầng lớp phú nông, trung, tiểu địa chủ và tư sản dân tộc có lòng yêu nước để đưa họ vào Mặt trận dân tộc thống nhất chống đế quốc. Lực lượng cách mạng gồm các giai cấp: công nhân, nông dân, tiểu tư sản, tư sản dân tộc, do giai cấp công nhân lãnh đạo, dựa trên cơ sở liên minh công nông . Như vậy, Đảng chủ trương đoàn kết tất cả các giai cấp cách mạng, các lực lượng và cá nhân yêu nước để đưa họ vào hàng ngũ cách mạng. Sự đánh giá đúng đắn yếu tố dân tộc và sớm kết hợp yếu tố dân tộc với yếu tố giai cấp đã giúp Đảng ta, ngay từ khi mới ra đời, đã phát huy được truyền thống yêu nước, đoàn kết được các lực lượng cách mạng và nhờ đó giữ được quyền lãnh đạo cách mạng Việt Nam.

 

Tuy nhiên, Cương lĩnh còn nêu rõ: "Trong khi liên lạc với các giai cấp, phải rất cẩn thận, không khi nào nhượng một chút lợi ích gì của công nông, mà đi vào đường thỏa hiệp". Điều đó thể hiện tính nguyên tắc trong khi liên minh với các lực lượng yêu nước và các tầng lớp trên; đồng thời cũng thể hiện tính linh hoạt trong sách lược cách mạng của Đảng.

 

Về phương pháp cách mạng , Cương lĩnh chỉ ra là phải "đánh đổ chủ nghĩa đế quốc Pháp và bọn phong kiến, làm cho Việt Nam hoàn toàn độc lập, lập ra chính phủ công nông binh và quân đội công nông". Nghĩa là phải tiến hành bằng sức mạnh mọi mặt của quần chúng , chứ không phải bằng con đường cải lương, thỏa hiệp.

 

Cương lĩnh còn xác định cách mạng Việt Nam là một bộ phận của cách mạng vô sản thế giới . Cách mạng Việt Nam đứng về phía mặt trận cách mạng, đoàn kết chặt chẽ với các dân tộc bị áp bức và giai cấp vô sản thế giới. Cương lĩnh ghi rõ: "Trong khi tuyên truyền cái khẩu hiệu nước An Nam độc lập, phải đồng thời tuyên truyền và thực hành liên lạc với dân tộc bị áp bức và giai cấp vô sản thế giới, nhất là giai cấp vô sản Pháp".

 

Cương lĩnh khẳng định sự lãnh đạo của Đảng là nhân tố quyết định thắng lợi của cách mạng Việt Nam . Cách mạng dân tộc dân chủ phải do giai cấp công nhân lãnh đạo, thông qua tổ chức Đảng Cộng sản. "Đảng là đội tiên phong của giai cấp vô sản. Vì vậy, Đảng có trách nhiệm "phải thu phục cho được đại bộ phận giai cấp mình, phải làm cho giai cấp mình lãnh đạo được dân chúng", "phải thu phục cho được đại đa số dân cày và phải dựa vào hạng dân cày nghèo", phải liên lạc với giai cấp cách mạng và các tầng lớp yêu nước để đoàn kết họ lại, tổ chức, lãnh đạo họ đấu tranh cho độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội.

 

Đảng Cộng sản Việt Nam tuyển lựa đảng viên không những trong phong trào công nhân, mà còn chọn lựa những phần tử tiên tiến giác ngộ chủ nghĩa cộng sản trong nông dân lao động và trong phong trào yêu nước. Cương lĩnh xác định tính chất đảng là Đảng của giai cấp công nhân, là đội tiên phong của giai cấp vô sản. Đảng lấy chủ nghĩa Mác - Lênin làm nền tảng tư tưởng. Đảng là một khối thống nhất ý chí và hành động. Đảng viên "phải hăng hái tranh đấu, cẩn thận và dám hy sinh phục tùng mệnh lệnh Đảng, đóng kinh phí, chịu phấn đấu trong một bộ phận Đảng". Cương lĩnh còn đề cập đến các vấn đề như: hệ thống tổ chức của Đảng, trách nhiệm và quyền hạn của đảng viên, kinh phí và kỷ luật trong Đảng v.v.. Điều đó thể hiện, ngay từ đầu Đảng là một tổ chức chặt chẽ, tiên tiến. Đó cũng là những cơ sở rất quan trọng để sau này Đảng ta bổ sung và hoàn chỉnh Điều lệ của Đảng.

 

Cương lĩnh tóm tắt đầu tiên của Đảng do Nguyễn Ái Quốc thảo có ý nghĩa lịch sử lớn la o. Nó chứng tỏ, ngay từ khi mới thành lập, Đảng ta đã có đường lối cách mạng đúng đắn và sáng tạo, đã đáp ứng được nhu cầu bức thiết của lịch sử cách mạng Việt Nam. Cương lĩnh đã trở thành cơ sở tư tưởng chính trị để tập hợp và thống nhất các tổ chức cộng sản thành một Đảng Cộng sản duy nhất ở nước ta là Đảng Cộng sản Việt Nam, là ngọn cờ tập hợp các lực lượng cách mạng tiến lên trong cuộc đấu tranh vì độc lập dân tộc, dân chủ và chủ nghĩa xã hội. Cương lĩnh đánh dấu bước phát triển mới của cách mạng Việt Nam. Đây là lần đầu tiên trong lịch sử nước ta, chính đảng của giai cấp công nhân đã nắm được khoa học cách mạng của thời đại để đề ra đường lối cách mạng đúng đắn. Đó là kết quả của sự vận dụng sáng tạo chủ nghĩa Mác - Lênin vào thực tiễn một nước thuộc địa, nửa phong kiến.

 

Vừa mới ra đời, Đảng ta chưa thể có được chiến lược và sách lược hoàn chỉnh. Đó là hiện tượng bình thường đối với các đảng cách mạng. Nhưng ngay từ đầu, Cương lĩnh tóm tắt của Đảng đã xác định đúng những vấn đề cơ bản của cách mạng Việt Nam. Điều đó có ý nghĩa rất lớn đối với toàn bộ tiến trình phát triển về sau của cách mạng Việt Nam và toàn bộ quá trình hoạt động của Đảng ta. Đó chính là một trong những nhân tố cơ bản đưa cách mạng Việt Nam đi từ thắng lợi này đến thắng lợi khác. Nó cũng chứng tỏ rằng, ngay từ đầu, Đảng ta đã xứng đáng là đảng kiểu mới của giai cấp công nhân, đội tiền phong của giai cấp và dân tộc.

 

Nguyễn Ái Quốc là người vạch ra Cương lĩnh chính trị đầu tiên của Đảng Cộng sản Việt Nam - một cương lĩnh cách mạng giải phóng dân tộc đúng đắn và sáng tạo, nhuần nhuyễn về quan điểm giai cấp, thấm đượm tính dân tộc và tính nhân văn. Độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội là tư tưởng cốt lõi, là viên ngọc quý nhất được khảm trong Cương lĩnh chính trị đầu tiên của Đảng - Cương lĩnh Nguyễn Ái Quốc - Hồ Chí Minh.

 

 

*

*      *

 

Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời vào đầu năm 1930 là một tất yếu lịch sử. Sự ra đời của Đảng là sản phẩm của sự kết hợp chủ nghĩa Mác - Lênin với phong trào công nhân và phong trào yêu nước Việt Nam trong những năm 20 của thế kỷ XX.

 

Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời là một bước ngoặt vĩ đại trong lịch sử cách mạng Việt Nam. Nó chấm dứt thời kỳ cách mạng Việt Nam ở trong tình trạng "đen tối như không có đường ra"; chấm dứt thời kỳ bế tắc, khủng hoảng về đường lối trong hơn hai phần ba thế kỷ, kể từ khi nước ta bị đế quốc Pháp xâm lược. 

 

Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời là sự kiện có ý nghĩa quyết định đối với toàn bộ quá trình phát triển của cách mạng Việt Nam từ đó về sau; là sự chuẩn bị điều kiện cơ bản quyết định cho những thắng lợi oanh liệt và những bước nhảy vọt lớn trong lịch sử tiến hóa của dân tộc.

 

Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời là kết quả của việc chuẩn bị đầy đủ về mặt chính trị, tư tưởng và tổ chức. Đảng ra đời trong cuộc đấu tranh dân tộc dân chủ gay gắt, quyết liệt. Nó phải tiến hành một cuộc đấu tranh nhiều mặt chống sự khủng bố dã man của đế quốc Pháp, chống chủ nghĩa cải lương và tư tưởng thỏa hiệp, đầu hàng, chống việc giành quyền lãnh đạo cách mạng của các giai cấp tư sản và tiểu tư sản. Bởi vậy, ngay trong quá trình hình thành, Đảng đã được tôi luyện, thử thách. Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời trong một nước nông nghiệp lạc hậu, nhưng nhờ sớm nắm vững chủ nghĩa Mác - Lênin, nhờ những đặc điểm của giai cấp công nhân, của dân tộc Việt Nam, nhất là đường lối chính trị đúng đắn được xác định ngay từ đầu, mà Đảng ta trở thành đảng cách mạng chân chính. Thông qua Đảng của mình, giai cấp công nhân giữ được quyền lãnh đạo tuyệt đối cách mạng Việt Nam.

 

Sự ra đời của Đảng đã đáp ứng kịp thời những đòi hỏi của phong trào cách mạng Việt Nam lúc đó. Ngay từ đầu, Đảng ta đã giương cao ngọn cờ độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội. Từ đây, sự nghiệp giải phóng dân tộc gắn liền với sự nghiệp giải phóng giai cấp.

 

Sự ra đời của Đảng đã làm cho cách mạng Việt Nam trở thành một bộ phận của cách mạng thế giới đi đúng quỹ đạo cách mạng của thời đại. Một mặt, cách mạng Việt Nam đã tìm thấy chỗ dựa tin cậy là các lực lượng cách mạng thế giới; mặt khác, bằng hành động cách mạng của mình làm tròn nghĩa vụ đối với sự nghiệp của giai cấp vô sản và nhân dân lao động toàn thế giới.

 

Ngay từ khi mới ra đời, Đảng ta đã là trung tâm kết hợp các yếu tố giai cấp, dân tộc và quốc tế tạo thành sức mạnh tổng hợp để giành thắng lợi. Sự đoàn kết giai cấp là cơ sở để đoàn kết dân tộc và hòa vào trào lưu cách mạng của thời đại. Đó cũng chính là cơ sở để dẫn tới sự thống nhất ý chí và hành động của các lực lượng cách mạng trong cả nước.

 

Đánh giá sự kiện Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời, sau này Chủ tịch Hồ Chí Minh viết: "Việc thành lập Đảng là một bước ngoặt vô cùng quan trọng trong lịch sử cách mạng Việt Nam ta. Nó chứng tỏ rằng giai cấp vô sản ta đã trưởng thành và đủ sức lãnh đạo cách mạng" ⁴⁸ .

 

*

*       *

 

Các Mác đã viết: "Nhân loại bao giờ cũng chỉ đặt ra cho mình những nhiệm vụ mà nó có thể giải quyết được, vì khi xét kỹ hơn, bao giờ người ta cũng thấy rằng bản thân nhiệm vụ ấy chỉ nảy sinh khi những điều kiện vật chất để giải quyết nhiệm vụ đó đã có rồi, hay ít ra cũng đang ở trong quá trình hình thành" ⁴⁹ . Có nghĩa là: lịch sử đặt ra những yêu cầu thì chính lịch sử tạo ra những điều kiện vật chất để giải quyết nó. Nguyễn Ái Quốc chính là sản phẩm của sự vận động lịch sử những năm 20 của thế kỷ XX.

 

Thật vậy, ở Việt Nam, những năm 20 của thế kỷ XX là thời kỳ giải quyết tình trạng khủng hoảng về đường lối cách mạng Việt Nam, là thời kỳ vận động thành lập Đảng của giai cấp công nhân Việt Nam, thời kỳ đấu tranh để xác lập quyền lãnh đạo cách mạng của giai cấp công nhân Việt Nam và con đường cứu nước theo hướng chủ nghĩa xã hội. Thời kỳ này là thời kỳ bản lề của toàn bộ quá trình cách mạng Việt Nam. Quá trình vận động thành lập Đảng và hình thành Cương lĩnh chính trị đầu tiên gắn liền với tên tuổi và hoạt động của Nguyễn Ái Quốc.

 

Trong quá trình phát triển của phong trào công nhân và phong trào yêu nước Việt Nam, nhiều nhân sĩ yêu nước đã ra đi tìm đường cứu nước. Nhưng trước năm 1920, chưa một ai tìm thấy ánh sáng giải phóng trong đêm trường nô lệ của dân tộc. Tìm ra con đường cứu nước đúng đắn, giải quyết thành công cuộc khủng hoảng về đường lối cứu nước đầu thế kỷ XX là yêu cầu bức thiết của cách mạng Việt Nam. 

 

 

Nguyễn Ái Quốc là người Việt Nam yêu nước đi tìm đường cứu nước và là người đầu tiên tìm thấy chủ nghĩa Mác - Lênin, ánh sáng chân lý của thời đại, vũ khí tư tưởng của giai cấp công nhân và con đường giải phóng giai cấp, giải phóng dân tộc. Người nói: "Chỉ có giải phóng giai cấp vô sản thì mới giải phóng được dân tộc; cả hai cuộc giải phóng này chỉ có thể là sự nghiệp của chủ nghĩa cộng sản và của cách mạng thế giới" ⁵⁰  và "chỉ có chủ nghĩa xã hội, chủ nghĩa cộng sản mới giải phóng được các dân tộc bị áp bức và những người lao động trên thế giới khỏi ách nô lệ" ⁵¹ . Việc Người tham gia hoạt động trong phong trào cộng sản và công nhân quốc tế, đến với chủ nghĩa Mác - Lênin, chủ nghĩa xã hội khoa học và trở thành người cộng sản Việt Nam đầu tiên đã gợi lên hình ảnh ban đầu về sự kết hợp giữa lợi ích giai cấp và lợi ích dân tộc, giữa tư tưởng yêu nước của Người và tư tưởng xã hội chủ nghĩa. Đến với chủ nghĩa Mác - Lênin, đến với Cách mạng Tháng Mười, đến với Quốc tế Cộng sản, Người đã tìm thấy con đường giải phóng cho các dân tộc bị áp bức. Như vậy, về khách quan, đó là phản ánh xu thế tất yếu của cách mạng Việt Nam: độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội; về chủ quan, đó là phát hiện khoa học thiên tài của Người. Phát hiện đó là kết quả quá trình hoạt động thực tiễn và nghiên cứu lý luận hết sức gian khổ trong gần chục năm bôn ba hải ngoại của Người để đến với nhân loại đấu tranh cho sự nghiệp giải phóng, đến với chủ nghĩa Mác - Lênin, đến với chủ nghĩa xã hội. Thiên tài của Người là ngay trong lúc chủ nghĩa Mác - Lênin, chủ nghĩa xã hội, chân lý cách mạng của thời đại còn xa lạ với nhiều dân tộc bị áp bức trên thế giới, Người đã nhận thức được chân lý đó. Tìm thấy chủ nghĩa Mác - Lênin, tìm ra con đường cứu nước theo phương hướng xã hội chủ nghĩa là công lao vĩ đại đầu tiên của Nguyễn Ái Quốc.

 

Kể từ đây, Người thực hiện quá trình truyền bá chủ nghĩa Mác - Lênin về Việt Nam . Năm 1924, Người cải tổ nhóm Tâm tâm xã, gồm những thanh niên yêu nước đang muốn tiếp cận những tư tưởng tiên tiến của thời đại. Năm 1925, Người tổ chức ra Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên . Người dẫn dắt những thanh niên Việt Nam yêu nước đến với phong trào công nhân, đến với chủ nghĩa Mác - Lênin như con đường chính Người đã trải qua. Đồng thời, Người tích cực chuẩn bị về mọi mặt cho việc thành lập Đảng của giai cấp công nhân Việt Nam. Quá trình truyền bá chủ nghĩa Mác - Lênin về Việt Nam là quá trình đấu tranh gian khổ. Bản thân phong trào công nhân và phong trào yêu nước Việt Nam phải trải qua cuộc đấu tranh trong nội bộ chống lại tâm lý tiểu tư sản, tự do, tản mạn, đồng thời phải đấu tranh với kẻ thù. Nhiều chiến sĩ cách mạng tiền bối phải vào tù, phải rơi đầu trên máy chém, nhưng vẫn tin vào mục tiêu, lý tưởng và con đường của mình đã chọn và truyền bá. Ngay tổ chức Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên do Người sáng lập cũng phải trải qua cuộc đấu tranh nội bộ giữa tư tưởng vô sản và tư tưởng tiểu tư sản, dẫn đến sự phân hóa tích cực, hình thành nên các tổ chức cộng sản ở Việt Nam cuối năm 1929 đầu năm 1930. Việc truyền bá chủ nghĩa Mác - Lênin về Việt Nam, kết hợp chủ nghĩa Mác - Lênin với phong trào công nhân và phong trào yêu nước Việt Nam tạo ra những điều kiện chín muồi cho việc hình thành Đảng của giai cấp công nhân Việt Nam là công lao thứ hai của Nguyễn Ái Quốc.

 

Uy tín, tài ba và năng lực của Nguyễn Ái Quốc được biểu hiện trong những vai trò mà Người đã thực hiện và thực hiện xuất sắc:

 

 

 

 

Nếu một con người có một trong những cống hiến trên cho dân tộc cũng xứng đáng được gọi là bậc vĩ nhân, thế mà một mình Nguyễn Ái Quốc thực hiện cả ba vai trò quan trọng và vĩ đại đó. Nguyễn Ái Quốc thực sự xứng đáng là một vĩ nhân. Tại Hội thảo quốc tế "Chủ tịch Hồ Chí Minh - Anh hùng giải phóng dân tộc, Nhà văn hóa lớn" năm 1990, Tiến sĩ M. Atmét - Giám đốc UNESCO khu vực châu Á - Thái Bình Dương đã viết: "Chỉ có ít nhân vật trong lịch sử trở thành một bộ phận của huyền thoại ngay khi còn sống và rõ ràng Hồ Chí Minh là một người trong số đó. Người sẽ được ghi nhớ không phải chỉ là người giải phóng cho Tổ quốc và nhân dân bị đô hộ mà còn là một nhà hiền triết hiện đại đã mang lại một viễn cảnh và hy vọng mới cho những người đang đấu tranh không khoan nhượng để loại bỏ bất công, bất bình đẳng khỏi trái đất này" ⁵² .

 

1, 2. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2009, t.6, tr. 171.

 

3. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.9, tr.313-314.

 

4. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.2, tr.75.

 

5. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.2, tr.55.

 

6, 7. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.2, tr.116.

 

8. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.2, tr.99.

 

9. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.4, tr. 1-2.

 

10, 11. Trần Dân Tiên: Những mẩu chuyện về đời hoạt động của Hồ Chủ tịch, Nxb. Sự thật, Hà Nội, 1975, tr. 11, 11-14.

 

12, 13. Trần Dân Tiên: Những mẩu chuyện về đời hoạt động của Hồ Chủ tịch, Sđd, tr. 11-14.

 

14, 15. Trần Dân Tiên: Những mẩu chuyện về đời hoạt động của Hồ Chủ tịch, Sđd, tr. 12-13.

 

16. A. Lui Stơrông: Ba lần nói chuyện với Chủ tịch Hồ Chí Minh, Báo Nhân dân, ngày 19-5-1965 và Tạp chí Lịch sử Đảng, số 3, 1983.

 

17. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.1, tr.266.

 

18. Bác Hồ - Hồi ký, Nxb. Văn học, Hà Nội, 1960, tr. 72.

 

19. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.2, tr. 274.

 

20. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.10, tr. 127.

 

21. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.1, tr. 28.

 

22. Hồ Chí Minh - Những sự kiện, Nxb. Thông tin lý luận, Hà Nội, 1990, tr. 22.

 

23. Bác Hồ ở Pháp - Hồi ký, Nxb. Văn học, Hà Nội, 1970, tr. 51.

 

24. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.1, tr. 212.

 

25. Tài liệu Viện Bảo tàng cách mạng Việt Nam.

 

25. Theo tư liệu mới phát hiện của tác giả Nguyễn Thành. Trước đây các tài liệu đều ghi là năm 1925.

 

26. Báo Thống nhất, số 155, ngày 19-5-1965.

 

27. Cuốn sách này mới tìm thấy. Xem Báo Nhân dân chủ nhật, ngày 19-5-1991 và Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.2, tr. 369 - 412.

28. Cuốn sách này đến nay chưa tìm thấy.

 

29. Xem thư của Nguyễn Ái Quốc gửi Chủ tịch đoàn Quốc tế Cộng sản ngày 18-12-1924, Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.2, tr.8-9.

 

30. Tên gọi tắt của Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên.

 

31. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.2, tr. 267 - 268.

 

32. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.2, tr. 268.

 

33. Báo Le bien public, ngày 27-11-1927. 

 

34. Phong trào này có nghĩa như thế, chứ không phải là hiện tượng vô sản hóa trong xã hội tư bản.

 

35. Trường Chinh: Tiến lên dưới ngọn cờ của Đảng, Nxb. Sự thật, Hà Nội, 1961, tr. 7.

 

36. Trần Dân Tiên: Những mẩu chuyện về đời hoạt động của Hồ Chủ tịch, Sđd, tr. 64.

 

37. Ban Nghiên cứu Lịch sử Đảng Trung ương: Các tổ chức tiền thân của Đảng, Hà Nội, 1977, tr. 309.

 

38. Báo cáo của Nguyễn Ái Quốc gửi Quốc tế Cộng sản, tháng 3-1930.

 

39. Ban Nghiên cứu Lịch sử Đảng Trung ương: Bước ngoặt vĩ đại của cách mạng Việt Nam, Hà Nội, 1961, tr. 115.

 

39. Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đảng toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2001, t.1, tr.614. 

 

40. Có tài liệu nói là Hồ Tùng Mậu cử Cao Hoài Nghĩa sang Thái Lan báo cáo với Nguyễn Ái Quốc, có tài liệu nói người sang Thái Lan báo cáo là Lê Duy Điếm.

 

41. Đặng Hòa: Bác Hồ những năm tháng ở nước ngoài, Nxb. Thông tin, Hà Nội, 1990, tr. 85 - 86.

 

42. Chương trình Hội nghị thống nhất các tổ chức cộng sản ở Việt Nam - Tài liệu lưu trữ tại Viện Lịch sử Đảng.

 

43, 44. Trần Dân Tiên: Những mẩu chuyện về đời hoạt động của Hồ Chủ tịch, Sđd, tr. 79.

 

45. Vấn đề thống nhất các tổ chức cộng sản. Tài liệu lưu trữ tại Viện Lịch sử Đảng.

 

46. Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đảng toàn tập, Sđd, t.12, tr.16-17.

 

47. Những đoạn trong ngoặc kép của phần này đều trích trong Chánh cương vắn tắt, Sách lược vắn tắt, Chương trình tóm tắt và Điều lệ tóm tắt trong Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.2, từ tr.2 đến tr.9.

 

48. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.10, tr. 18.

 

49. C.Mác và Ph.Ăngghen: Tuyển tập, Nxb. Sự thật, Hà Nội, 1980, t.II, tr. 638.

 

50. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.1, tr. 416.

 

51. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.10, tr. 128.

 

52. Hội thảo quốc tế về Chủ tịch Hồ Chí Minh - Anh hùng giải phóng dân tộc, Nhà văn hóa lớn, Nxb. Khoa học xã hội, Hà Nội, 1990, tr. 37.

 

 

 

 

 

 

Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ II của Đảng như Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nói: Đại hội ta là Đại hội kháng chiến. Nhiệm vụ chính của Đại hội ta là đẩy kháng chiến đến thắng lợi hoàn toàn và xây dựng Đảng Lao động Việt Nam.

 

 

Từ Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ I (họp ở Ma Cao, tháng 3-1935)* đến Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ II của Đảng (tháng 2-1951), thời gian cách nhau 15 năm 8 tháng. Trong gần 16 năm ấy, tình hình thế giới và Đông Dương đã có những chuyển biến quan trọng. Bối cảnh lịch sử đó đặt ra những yêu cầu cấp bách, đòi hỏi Đảng ta phải giải quyết những vấn đề lý luận và thực tiễn để đưa cách mạng tiến lên, phù hợp với yêu cầu phát triển cách mạng của các nước ở Đông Dương và quốc tế.

 

Trên thế giới, với chiến công vĩ đại của Liên Xô và các lực lượng dân chủ thế giới đánh bại chủ nghĩa phátxít trong Chiến tranh thế giới thứ hai, chẳng những đã cứu loài người thoát khỏi họa phátxít, mà còn tạo điều kiện cho một loạt nước ở Đông Âu và ở châu Á tiến lên con đường xã hội chủ nghĩa. Chiến thắng chủ nghĩa phátxít, với vai trò quyết định của Liên Xô đã tác động sâu sắc đến toàn bộ tiến trình phát triển của thế giới, một thời kỳ mới trong thời đại quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội trên phạm vi toàn thế giới bắt đầu. Đây là sự kiện trọng đại thứ hai của các lực lượng cách mạng thế giới từ sau Cách mạng xã hội chủ nghĩa Tháng Mười Nga năm 1917.

 

Từ sau Chiến tranh thế giới thứ hai, hệ thống các nước đế quốc chủ nghĩa suy yếu nhiều. Ba nước đế quốc phátxít Đức, Italia, Nhật bị kiệt quệ. Đế quốc Anh, Pháp yếu đi, ngày càng lệ thuộc vào Mỹ. Riêng đế quốc Mỹ mạnh lên, có ưu thế về kinh tế, quân sự, khoa học - kỹ thuật, trở thành tên đế quốc đầu sỏ, điên cuồng tiến hành nhiều cuộc chiến tranh đặc biệt và cục bộ.

 

Liên Xô nhanh chóng phục hồi và lớn mạnh về kinh tế, khoa học - kỹ thuật và quốc phòng. Chủ nghĩa xã hội đã trở thành hệ thống thế giới với sự ra đời của một loạt nhà nước dân chủ nhân dân ở Đông Âu và ở châu Á. Vị trí và ảnh hưởng của Liên Xô và các nước xã hội chủ nghĩa tăng lên. Phong trào giải phóng dân tộc phát triển mạnh mẽ với quy mô ngày càng lớn. Phong trào đấu tranh của giai cấp công nhân và nhân dân lao động trong các nước tư bản chủ nghĩa cũng phát triển sôi nổi. Các trào lưu cách mạng của thời đại đã hình thành và đang phát triển thế tiến công chiến lược chống chủ nghĩa đế quốc và chủ nghĩa thực dân.

 

Tình hình thế giới sau Chiến tranh thế giới thứ hai về cơ bản là chủ nghĩa đế quốc suy yếu đi. Các trào lưu cách mạng của thời đại đang mạnh lên. Đó là thuận lợi cơ bản của nhân dân ta sau Cách mạng Tháng Tám. Nhưng trước mắt, đất nước còn ở vào khu vực ảnh hưởng của chủ nghĩa đế quốc, còn nằm trong vòng vây của các nước đế quốc và các chính quyền phản động trong khu vực. Cách mạng nước ta chưa thể nhận được sự giúp đỡ trực tiếp của Liên Xô và các lực lượng dân chủ tiến bộ trên thế giới. Tình hình đó đòi hỏi Đảng ta và Chủ tịch Hồ Chí Minh phải phát huy cao độ tinh thần độc lập, tự chủ để lãnh đạo nhân dân ta tiến hành cuộc đấu tranh nhằm giữ vững chính quyền và bảo vệ thành quả cách mạng.

 

 

Hệ thống xã hội chủ nghĩa hình thành sau Chiến tranh thế giới thứ hai được củng cố và tăng cường về mọi mặt. Sau khi hoàn thành khôi phục kinh tế, các nước xã hội chủ nghĩa bước vào thời kỳ phát triển kinh tế có kế hoạch. Liên Xô hoàn thành việc khôi phục, phát triển kinh tế và bắt tay vào thực hiện kế hoạch năm năm lần thứ V (1951 - 1955). Tốc độ phát triển công nghiệp của Liên Xô từ năm 1950 đến năm 1955 tăng bình quân mỗi năm là 12%, trong khi đó, các nước tư bản chỉ tăng được 4%. Sau khi sản xuất thành công vũ khí nguyên tử, năm 1953, Liên Xô sản xuất thành công bom khinh khí. Thế cân bằng lực lượng tương đối giữa Liên Xô và Mỹ đã hình thành.

 

Được sự giúp đỡ to lớn và toàn diện của Liên Xô, Trung Quốc đã hoàn thành khôi phục kinh tế sau chiến tranh và bắt tay vào thực hiện kế hoạch năm năm lần thứ nhất. Tháng 2-1950, Hiệp ước hữu nghị đồng minh và tương trợ Xô - Trung được ký kết. Hiệp định Xô - Trung và sự giúp đỡ to lớn của Liên Xô về mọi mặt đã tạo chỗ dựa vững chắc cho Trung Quốc bảo vệ nền độc lập và xây dựng đất nước. Trên thực tế, khối liên minh Xô - Trung lúc ấy có vai trò quan trọng trong tình hình quốc tế những năm 50 của thế kỷ XX.

 

Các nước xã hội chủ nghĩa khác đã căn bản hoàn thành hợp tác hóa nông nghiệp, có nhiều thành tựu trong xây dựng cơ sở vật chất - kỹ thuật của chủ nghĩa xã hội. Các nước xã hội chủ nghĩa đã thiết lập mối quan hệ hợp tác, giúp đỡ lẫn nhau thông qua tổ chức Hội đồng tương trợ kinh tế (được thành lập từ năm 1949). Các nước xã hội chủ nghĩa đã ủng hộ về tinh thần, giúp đỡ về vật chất cho nhân dân ta trong những năm cuối của cuộc kháng chiến chống Pháp.

 

Phong trào giải phóng dân tộc ở các nước thuộc địa và phụ thuộc tiếp tục phát triển, đã trở thành cao trào với quy mô và chất lượng mới. Phong trào này đã làm rung chuyển hậu phương của chủ nghĩa đế quốc. Với ngọn cờ đầu là cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và bọn can thiệp Mỹ của nhân dân Việt Nam, bão táp cách mạng giải phóng dân tộc bùng lên mạnh mẽ ở châu Á, châu Phi lan dần sang châu Mỹ Latinh. Phong trào phát triển mạnh ở các nước Đông Nam Á như: Philíppin, Inđônêxia, Malaixia, Mianma v.v.. Tháng 1-1950, Quốc hội Inđônêxia thủ tiêu chế độ liên bang để củng cố chính quyền độc lập và dân chủ. Phong trào đòi độc lập xuất hiện ở các nước: Marốc, Tuynidi, Angiêri v.v.. Xu thế hòa bình, trung lập nảy sinh từ các nước dân tộc chủ nghĩa mới giành được độc lập.

 

Phong trào đấu tranh của công nhân và nhân dân lao động ở các nước tư bản và phong trào bảo vệ hòa bình thế giới đã trở thành phong trào sôi nổi và mạnh mẽ. Tháng 4-1949, Đại hội các chiến sĩ bảo vệ hòa bình thế giới đã họp ở Pari và Praha, có 72 nước tham gia, thành lập Hội đồng hòa bình thế giới. Tháng 11-1950, Đại hội hòa bình thế giới họp ở Vácsava, có 81 nước tham dự, kêu gọi đình chỉ chiến sự ở Triều Tiên. Tháng 12-1952, Đại hội lại họp ở Viên, có 85 nước tham gia, đòi giải quyết bằng thương lượng mọi bất đồng giữa các nước, đòi đình chiến ở Triều Tiên, Đông Dương và Malaixia.

 

Hệ thống các nước xã hội chủ nghĩa, phong trào giải phóng dân tộc ở các nước thuộc địa và phụ thuộc, phong trào đấu tranh của giai cấp công nhân ở các nước tư bản chủ nghĩa và phong trào đấu tranh bảo vệ hòa bình diễn ra sôi nổi, mạnh mẽ.

 

Núp dưới chiêu bài "chống nguy cơ cộng sản", "chống sự xâm lược và bành trướng của Liên Xô", đế quốc Mỹ lôi kéo nhiều nước đế quốc khác vào cuộc chạy đua vũ trang, thành lập các khối liên minh quân sự gây tình hình căng thẳng trên thế giới. Năm 1949, Mỹ thành lập khối quân sự Bắc Đại Tây Dương (NATO), năm 1951, Mỹ cùng với Úc, Tân Tây Lan tổ chức khối quân sự ANZUS, năm 1954, khối quân sự SEATO, khối quân sự Đông Nam Á ra đời. Mỹ ra sức tiếp tay cho các đế quốc khác trong cuộc chiến tranh xâm lược thuộc địa. Với tham vọng làm bá chủ thế giới, đế quốc Mỹ tiếp tục thực hiện Kế hoạch Mácsan ¹   , đưa ra Chương trình Tờruman ²   nhằm biến các nước phụ thuộc vào Mỹ, từ đó dần dần thay bằng chủ nghĩa thực dân của Mỹ.

 

Sau khi thất bại ở Trung Quốc, đế quốc Mỹ gây ra cuộc chiến tranh Triều Tiên. Cùng với việc can thiệp vào Triều Tiên, Mỹ quyết định tăng cường viện trợ cho Pháp trong cuộc chiến tranh xâm lược ở Đông Dương. Từ năm 1950 đến năm 1954, Mỹ đưa vào Đông Dương hàng chục vạn tấn vật liệu chiến tranh, cho Pháp vay hơn một tỷ đôla. Viện trợ Mỹ chiếm tỷ lệ ngày càng cao trong ngân sách chiến tranh Đông Dương của Pháp: từ 19% năm 1950, 35% năm 1952, 43% năm 1953, lên tới 73% năm 1954.

 

Sự phát triển của tình hình quốc tế trên đây có tác động vào Đông Dương về hai mặt: một mặt, sự ủng hộ và giúp đỡ của các nước xã hội chủ nghĩa đối với cuộc kháng chiến của nhân dân ba nước Đông Dương là một nhân tố mới, tích cực, là những thuận lợi khách quan, tạo điều kiện cho cuộc kháng chiến của ba dân tộc Việt Nam, Lào và Campuchia nhanh đi tới thắng lợi; mặt khác, việc đế quốc Mỹ tăng cường can thiệp vào Đông Dương gây cho cuộc kháng chiến của nhân dân ba nước Đông Dương gặp nhiều khó khăn, phức tạp.

 

 

*

 

*      *

 

Ở trong nước, sau gần 16 năm, kể từ Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ I của Đảng, tình hình có những chuyển biến căn bản. Thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám năm 1945 dưới sự lãnh đạo của Đảng do Chủ tịch Hồ Chí Minh sáng lập là kết quả của suốt 15 năm đấu tranh gian khổ và anh dũng, là thành quả của ba cao trào cách mạng rộng lớn: cao trào cách mạng (1930 - 1931), cao trào dân tộc, dân chủ (1936 - 1939), cao trào giải phóng dân tộc (1939 - 1945). Cách mạng Tháng Tám đã đập tan ách thống trị của thực dân Pháp và phátxít Nhật, lật đổ chế độ quân chủ chuyên chế hàng nghìn năm, thành lập nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, nhà nước dân chủ nhân dân đầu tiên ở Đông Nam Á, đưa nhân dân ta từ người nô lệ trở thành chủ nhân thật sự của đất nước, đưa nước ta từ một nước thuộc địa, nửa phong kiến thành một nước độc lập tự do, đưa Đảng ta từ chỗ là một Đảng hoạt động bất hợp pháp trở thành Đảng lãnh đạo chính quyền trong cả nước, đưa dân tộc ta lên hàng các dân tộc tiên phong trên thế giới. Chủ tịch Hồ Chí Minh, người đã từng luận tội chế độ thực dân Pháp 20 năm trước đây, cũng chính là người cùng với dân tộc ta thi hành bản án đó, đã đọc bản Tuyên ngôn độc lập bất hủ, khẳng định thắng lợi và quyết tâm của nhân dân Việt Nam, đã tuyên bố trước thế giới: "Nước Việt Nam có quyền hưởng tự do và độc lập, và sự thật đã thành một nước tự do độc lập. Toàn thể dân tộc Việt Nam quyết đem tất cả tinh thần và lực lượng, tính mạng và của cải để giữ vững quyền tự do, độc lập ấy" ³ .

 

Song, cách mạng nước ta lại đứng trước những thử thách hết sức nghiêm trọng. Sau ngày giành được chính quyền, nền kinh tế nước ta vốn đã nghèo nàn, lạc hậu, lại bị Pháp, Nhật tranh nhau vơ vét, bị chiến tranh và thiên tai tàn phá nặng nề, đã rơi vào tình trạng xơ xác, kiệt quệ. Điển hình là nạn đói khủng khiếp đầu năm 1945 làm chết hai triệu người do Pháp, Nhật gây ra. Nhưng nghiêm trọng hơn vẫn là nạn ngoại xâm và nội phản. Chỉ trong 20 ngày sau cuộc Tổng khởi nghĩa Tháng Tám, những đội quân của các nước "Đồng Minh" đã dồn dập kéo vào. 20 vạn quân Tưởng ồ ạt tràn qua biên giới, tiến vào miền Bắc cho đến vĩ tuyến 16. Theo gót chúng là bọn Việt gian phản quốc: "Việt quốc" và "Việt cách". Bọn Tưởng và tay sai ra sức quấy nhiễu, phá phách, tuyên truyền kích động quần chúng chống lại Chính phủ Hồ Chí Minh. Ở miền Nam, tình hình nghiêm trọng hơn, cũng với danh nghĩa quân "Đồng Minh" vào giải giáp quân đội Nhật, quân Anh đã đồng lõa, tiếp tay cho thực dân Pháp trở lại Đông Dương. Ngày 23-9-1945, quân Pháp nổ súng đánh chiếm Sài Gòn, mở đầu cuộc xâm lược Việt Nam và Đông Dương lần thứ hai.

 

Chưa bao giờ trên đất nước ta trong cùng một lúc lại có nhiều kẻ thù hung bạo và xảo quyệt như vậy ⁴ . Tổ quốc lâm nguy! Vận mệnh dân tộc như "ngàn cân treo sợi tóc". Trong tình thế cực kỳ nghiêm trọng đó, Đảng ta, đứng đầu là Chủ tịch Hồ Chí Minh, với đường lối chính trị sáng suốt, vừa vững vàng về nguyên tắc, vừa mềm dẻo về sách lược và dựa chắc vào nhân dân quyết tâm bảo vệ nền độc lập dân tộc, đã bình tĩnh, vững tay lái, đưa con thuyền cách mạng Việt Nam vượt qua được mọi thác ghềnh hiểm trở. Lúc thì tạm hòa hoãn với Tưởng trên miền Bắc để rảnh tay đối phó với thực dân Pháp ở miền Nam, lúc thì tạm hòa hoãn với Pháp để đuổi nhanh hai chục vạn quân Tưởng ra khỏi đất nước và quét sạch bọn phản động tay sai của chúng. Chủ trương hòa hoãn đã tranh thủ được thời gian để xây dựng và phát triển lực lượng về mọi mặt, chuẩn bị sẵn sàng bước vào cuộc kháng chiến lâu dài chống thực dân Pháp.

 

Lúc này, Đảng ta không thể do dự, Đảng phải quyết đoán mau lẹ, phải sử dụng những biện pháp, dù là biện pháp đau đớn để cứu vãn tình thế. Ngày 11-11-1945, Đảng ta tuyên bố "tự giác tán". Vì muốn hoàn thành nhiệm vụ vĩ đại giải phóng dân tộc, thì sự đoàn kết nhất trí của toàn dân không phân biệt giai cấp, đảng phái là điều kiện cốt yếu. Việc Đảng ta tuyên bố "tự giác tán", thực chất là Đảng rút vào hoạt động bí mật dưới danh nghĩa là Hội Nghiên cứu chủ nghĩa Mác chỉ là sách lược, nhằm bảo đảm sự lãnh đạo trong thời kỳ đất nước đang diễn ra cuộc đấu tranh dân tộc và đấu tranh giai cấp vô cùng quyết liệt. Đảng không hề từ bỏ vai trò lãnh đạo cách mạng mà dân tộc và giai cấp giao phó, mà vẫn bảo đảm tăng cường sự lãnh đạo đối với sự nghiệp cách mạng của dân tộc ta.

 

Vốn rắp tâm xâm lược nước ta, từ giữa năm 1946, thực dân Pháp trắng trợn xé bỏ các hiệp định đã ký kết. Đặc biệt nghiêm trọng là chúng đánh chiếm Hải Phòng, Lạng Sơn, đổ bộ hàng ngàn quân lên Đà Nẵng. Ngày 18-12-1946, chúng gửi tối hậu thư đòi tước vũ khí của tự vệ Thủ đô. Thực tế, chúng đã tiến hành cuộc chiến tranh xâm lược cả nước ta. Thế là cuộc kháng chiến toàn quốc bùng nổ. Ngay hôm sau, 19-12-1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh ra Lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến:

 

 

Chúng ta muốn hòa bình, chúng ta phải nhân nhượng. Nhưng chúng ta càng nhân nhượng, thực dân Pháp càng lấn tới, vì chúng quyết tâm cướp nước ta lần nữa!

 

Không! Chúng ta thà hy sinh tất cả, chứ nhất định không chịu mất nước, nhất định không chịu làm nô lệ.

 

 

Chúng ta phải đứng lên!

 

Bất kỳ đàn ông, đàn bà, bất kỳ người già, người trẻ, không chia tôn giáo, đảng phái, dân tộc. Hễ là người Việt Nam thì phải đứng lên đánh thực dân Pháp để cứu Tổ quốc. Ai có súng dùng súng. Ai có gươm dùng gươm, không có gươm thì dùng cuốc, thuổng, gậy gộc. Ai cũng phải ra sức chống thực dân Pháp cứu nước.

 

 

Giờ cứu nước đã đến. Ta phải hy sinh đến giọt máu cuối cùng, để giữ gìn đất nước.

 

Dù phải gian lao kháng chiến, nhưng với một lòng kiên quyết hy sinh, thắng lợi nhất định sẽ về dân tộc ta!" ⁵ .

 

Tiếp đó, ngày 22-12-1946, Trung ương Đảng ra Chỉ thị Toàn dân kháng chiến . Qua hai văn kiện này, Đảng ta và Chủ tịch Hồ Chí Minh đã vạch ra đường lối kháng chiến chống thực dân Pháp. Mục đích của cuộc kháng chiến là đánh thực dân Pháp, giành độc lập và thống nhất. Phương châm của cuộc kháng chiến là toàn dân, toàn diện, trường kỳ, tự lực cánh sinh.

 

Trong những ngày đầu của cuộc kháng chiến, cuộc chiến đấu tại Thủ đô Hà Nội cũng như ở các thành phố, thị xã lớn như Nam Định, Hải Dương, Vinh, Huế, Đà Nẵng v.v. đã ghi nhiều chiến công oanh liệt, giam chân địch trong các thành phố, thị xã, tiêu hao và tiêu diệt một bộ phận sinh lực địch, làm thất bại ngay từ đầu chiến lược "đánh nhanh thắng nhanh" của địch. Sau khi hoàn thành nhiệm vụ, quân ta rút khỏi thành phố để chuẩn bị kháng chiến lâu dài.

 

Thu đông năm 1947, sau khi có thêm tiếp viện, quân Pháp đánh rộng ra ngoài mấy thành phố lớn và chuẩn bị cuộc đại tấn công lên Việt Bắc hòng tiêu diệt quân chủ lực và cơ quan đầu não của ta. Ngày 8-10-1947, Chủ tịch Hồ Chí Minh ra Lời kêu gọi nhân dân, bộ đội, dân quân du kích ra sức tiêu diệt địch. Thực hiện Lời kêu gọi của Người và Chỉ thị của Đảng "phải phá tan cuộc tiến công mùa đông của giặc Pháp", quân và dân ta đã phát triển mạnh chiến tranh du kích trên chiến trường toàn quốc nhằm phối hợp với chiến trường Việt Bắc. Tại chiến trường Việt Bắc, quân ta đã thắng oanh liệt trên sông Lô, đường số 3, số 4, Tuyên Quang, Thái Nguyên, Cao Bằng, làm cho cuộc tiến công lên Việt Bắc của giặc Pháp thất bại. Việt Bắc trở thành mồ chôn giặc Pháp. Chiến thắng Việt Bắc là một thắng lợi to lớn của quân và dân ta. Thắng lợi đó không chỉ tiêu diệt một bộ phận quan trọng sinh lực địch (3.300 tên bỏ xác, 3.900 tên bị thương, 227 tên ra hàng), mà còn đập tan chiến lược "đánh nhanh thắng nhanh của địch", bảo vệ được cơ quan đầu não và căn cứ địa thần thánh của cuộc kháng chiến. Chiến thắng đó đánh dấu bước trưởng thành của quân đội ta về mọi mặt.

 

Trước sự chuyển biến lớn về so sánh lực lượng giữa ta và địch sau chiến thắng Việt Bắc, ta và địch ở thế giằng co trên chiến trường, Đảng đã triệu tập liên tiếp mấy hội nghị quan trọng: Hội nghị Trung ương mở rộng tháng 1-1948, Hội nghị cán bộ lần thứ tư tháng 5-1948, lần thứ năm tháng 8-1948 và lần thứ sáu tháng 1-1949. Các hội nghị đều nhằm xây dựng và phát triển lực lượng của ta về mọi mặt quân sự, chính trị, kinh tế và văn hóa, đặc biệt là đẩy mạnh các hoạt động quân sự để tiêu hao, tiêu diệt lực lượng địch nhiều hơn nữa, tích cực chuẩn bị cho cuộc kháng chiến bước sang giai đoạn mới.

 

Trong bối cảnh của cuộc kháng chiến ngày càng ác liệt, để tăng cường sự lãnh đạo của Đảng ở mọi cấp, mọi ngành, nhất là ở cơ sở, Đảng quyết định mở đợt phát triển đảng viên Lớp Tháng Tám , làm cho Đảng thật sự có tính chất quần chúng và có cơ sở vững chắc ở những địa bàn quan trọng. Để thúc đẩy toàn bộ công cuộc kháng chiến, kiến quốc, tháng 3-1948, theo sáng kiến của Chủ tịch Hồ Chí Minh, Đảng, Chính phủ và Mặt trận Việt Minh phát động phong trào Thi đua yêu nước động viên toàn Đảng, toàn dân và toàn quân đẩy mạnh việc hoàn thành các nhiệm vụ "diệt giặc đói, diệt giặc dốt và diệt giặc ngoại xâm", với khẩu hiệu: Toàn dân kháng chiến, toàn diện kháng chiến; Vừa kháng chiến, vừa kiến quốc . Phong trào thi đua đã động viên, cổ vũ, phát huy tính tích cực và chủ nghĩa anh hùng cách mạng của nhân dân ta trên các lĩnh vực, góp phần đưa cuộc kháng chiến tiến lên.

 

Từ sau thất bại ở Việt Bắc, địch quay về bình định các vùng chiếm đóng, nhất là những vùng cung cấp người và lương thực cho cuộc chiến tranh. Chúng còn lập một hệ thống đồn bốt và tháp canh dày đặc để kiểm soát các vùng đô thị và đường giao thông quan trọng. Trong thời kỳ này, "công tác vùng tạm chiếm và vùng du kích là một công tác rất trọng yếu của Đảng". Vì vậy, cũng từ sau chiến thắng Việt Bắc, bộ đội chủ lực của ta thực hành "đại đội độc lập, tiểu đoàn tập trung", luồn sâu vào vùng sau lưng địch, phối hợp tác chiến cùng dân quân du kích và bộ đội địa phương, kết hợp tác chiến với vận động quần chúng, kết hợp đấu tranh quân sự và đấu tranh chính trị, vừa chiến đấu, vừa xây dựng lực lượng. Đến năm 1949, dân quân du kích, bộ đội địa phương, bộ đội chủ lực phối hợp chặt chẽ hợp thành lực lượng vũ trang hùng mạnh.

 

Để đẩy mạnh cuộc kháng chiến, ngày 21-1-1950, Trung ương Đảng họp Hội nghị toàn quốc lần thứ ba , chủ trương tích cực chuẩn bị mở những cuộc tiến công địch với khẩu hiệu: Tất cả cho tiền tuyến, tất cả để chiến thắng ! Khí thế chuẩn bị tiến công sôi nổi và khẩn trương khắp cả nước. Hàng vạn thanh niên xung phong tòng quân, hàng triệu dân công đi sửa đường, vận tải phục vụ chiến dịch. Chiến tranh du kích phát triển mạnh. Phối hợp với phong trào đấu tranh ở vùng sau lưng địch, từ cuối năm 1948 đến năm 1950, quân dân ta đã liên tiếp mở 20 chiến dịch ở khắp nơi trên toàn quốc, tiêu diệt một bộ phận lớn lực lượng địch, thu hẹp vùng chiếm đóng của chúng, mở rộng vùng giải phóng của ta.

 

Về ngoại giao, nhân dân ta cũng giành được thắng lợi lớn. Ngày 14-1-1950, Chủ tịch Hồ Chí Minh tuyên bố với chính phủ các nước trên thế giới: "Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa là Chính phủ hợp pháp duy nhất của toàn thể nhân dân Việt Nam... Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa sẵn sàng đặt quan hệ ngoại giao với Chính phủ nước nào tôn trọng quyền bình đẳng, chủ quyền lãnh thổ và chủ quyền quốc gia của nước Việt Nam..." ⁶  . Đáp lời tuyên bố của Chính phủ ta, bốn ngày sau, lần lượt các nước Trung Quốc, Liên Xô, Triều Tiên, Tiệp Khắc, Cộng hòa dân chủ Đức, Rumani, Ba Lan, Hunggari, Bungari, Anbani đã công nhận và đặt quan hệ ngoại giao với Chính phủ ta. Với thắng lợi này, nhân dân ta vô cùng phấn khởi và các nước bạn sẽ tích cực ủng hộ, giúp đỡ cuộc kháng chiến của nhân dân ta.

 

Trên cơ sở những thắng lợi đó, tháng 6-1950, Trung ương Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh quyết định mở Chiến dịch Biên Giới (Cao - Bắc - Lạng) nhằm mục đích tiêu diệt một bộ phận quan trọng sinh lực địch, mở đường giao thông quan trọng với Trung Quốc và thế giới dân chủ, mở rộng và củng cố căn cứ địa Việt Bắc, đồng thời tạo đà thuận lợi mới đẩy cuộc kháng chiến tiến lên. Quyết tâm đó thể hiện trong chỉ thị của Chủ tịch Hồ Chí Minh: "Chiến dịch này chỉ cho đánh thắng, không cho đánh bại" ⁷ .

 

Trong Chiến dịch này, Chủ tịch Hồ Chí Minh ra mặt trận, cùng bộ chỉ huy chiến dịch trực tiếp chỉ đạo, động viên bộ đội chiến đấu. Với bộ quân phục giản dị, Người ngày đêm trèo đèo, lội suối, theo dõi trận địa, kiểm tra tường tận kế hoạch tác chiến, xem xét chu đáo công tác chuẩn bị hậu phương, đi thăm bộ đội và dân công. Chủ tịch Hồ Chí Minh kính yêu ra trận, gây xúc động mạnh mẽ trong lòng cán bộ và chiến sĩ, thể hiện ý chí quyết thắng cao nhất của toàn Đảng, toàn dân và toàn quân ta cho chiến dịch.

 

Trong Chiến dịch này, ta đã tiêu diệt và bắt sống 8.000 tên địch (trong đó có 7 tiểu đoàn Âu Phi), chiếm một nửa lực lượng cơ động chiến lược ở miền Bắc Đông Dương. Số vũ khí thu được đủ trang bị cho 1 sư đoàn. 5 thị xã, 13 thị trấn, 4.500 km2 với 35 vạn dân, một giải biên giới dài 750 km được giải phóng. Căn cứ địa Việt Bắc được mở rộng và củng cố. Đất nước ta nối liền với các nước xã hội chủ nghĩa.

 

Sau Chiến dịch Biên Giới, hình thế chiến sự giữa ta và địch có sự thay đổi căn bản, quân ta liên tiếp giành thế chủ động, mở những cuộc tiến công cục bộ, đẩy địch vào thế bị động đối phó.

 

Hòa nhịp với thắng lợi của nhân dân ta, cuộc kháng chiến của nhân dân Campuchia và nhân dân Lào cũng giành được những thắng lợi rất quan trọng.

 

 

*

*      *

 

Qua hơn 5 năm tiến hành cuộc kháng chiến nhằm giữ vững nền độc lập và chủ quyền quốc gia, nhân dân ta đã giành được những thắng lợi có ý nghĩa chiến lược. Trong những thắng lợi đó, thắng lợi quan trọng nhất là ta đã xây dựng được lực lượng vũ trang nhân dân gồm ba thứ quân, có khả năng tiêu diệt được những sinh lực quan trọng của địch, giải phóng được nhiều vùng đất đai rộng lớn, làm lung lay ý chí xâm lược của thực dân Pháp. Chúng ta đã biến hậu phương địch thành tiền phương của ta.

 

Tuy nhiên, cuộc kháng chiến bước sang giai đoạn mới lại có yêu cầu mới, đòi hỏi Đảng ta và nhân dân ta phải khắc phục ngay những nhược điểm để tiến lên đáp ứng yêu cầu mới của cuộc kháng chiến, đòi hỏi quân đội ta phải tiến nhanh lên chính quy, đòi hỏi có một hậu phương vững chắc bảo đảm những nhu cầu cho cuộc chiến tranh chính quy. Giai đoạn mới của cuộc kháng chiến yêu cầu quân, dân ta phải xây dựng vững chắc về tổ chức và căn cứ kháng chiến trong vùng sau lưng địch, phát động nhân dân tiếp tục nổi dậy, phối hợp với bộ đội tiến công địch, đủ sức kiềm chế địch và phối hợp với chiến trường chính.

 

Cuộc kháng chiến ở hai nước bạn Lào và Campuchia cũng giành được những thắng lợi có ý nghĩa quan trọng. Ở Campuchia, với thắng lợi của công tác tuyên truyền vũ trang, lực lượng vũ trang nhân dân Campuchia ngày càng phát triển, vùng giải phóng và các khu căn cứ ngày càng mở rộng và nối liền với nhau. Trên cơ sở đó, tháng 4-1950, theo chủ trương của ban lãnh đạo đảng bộ (thuộc Đảng Cộng sản Đông Dương) lúc ấy lấy tên là Ban Cán bộ Đảng toàn quốc Campuchia , họp Hội nghị toàn quốc Campuchia tự do đã thành lập Uỷ ban Mặt trận dân tộc thống nhất toàn quốc (gọi tắt là Mặt trận Ítxarắc và Uỷ ban dân tộc giải phóng Trung ương do đồng chí Sơn Ngọc Minh đứng đầu. Đảng bộ Campuchia đã xây dựng tổ chức của mình xuống tận phum, sóc (làng, bản) và nhiều địa phương trong nước.

 

Ở Lào, từ tháng 1-1949 đến tháng 8-1950, Đảng bộ Lào (thuộc Đảng Cộng sản Đông Dương) đã lãnh đạo nhân dân đẩy mạnh chiến tranh du kích, giành được những thắng lợi lớn có ý nghĩa chiến lược: giải phóng được những vùng rộng lớn, đã thành lập Chính phủ kháng chiến Lào, đã thành lập Mặt trận dân tộc thống nhất, đó là Mặt trận Ítxala , đã có lực lượng vũ trang nhân dân, đó là Quân đội giải phóng Lào.

 

Giai đoạn mới lại có những đòi hỏi cao hơn đối với cuộc kháng chiến ở Lào và Campuchia. Chiến trường Lào và Campuchia không những phải đủ sức để tự giải phóng mình, mà còn có sức để phối hợp chặt chẽ với chiến trường Việt Nam. Cuộc kháng chiến của nhân dân ba nước Đông Dương tuy cùng chung một mục tiêu, cùng chung một chiến trường, nhưng đều đã phát triển và trưởng thành. Với những biến đổi mới, đã tạo ra những điều kiện để tiến tới thành lập ở mỗi nước một Đảng Mác - Lênin có chủ trương, đường lối và tổ chức riêng, phù hợp với đặc điểm phát triển của từng dân tộc, vừa để đẩy mạnh sự nghiệp cách mạng của mỗi nước, vừa để tăng cường khối liên minh chiến đấu Việt - Lào - Campuchia.

 

Sau thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám, Đảng ta từ hoạt động bí mật đã trở thành Đảng lãnh đạo chính quyền trong cả nước. Do những điều kiện cụ thể và hoàn cảnh đặc biệt lúc đó, tháng 11-1945, Đảng phải chuyển vào hoạt động bí mật dưới danh nghĩa Hội Nghiên cứu chủ nghĩa Mác . Nhưng trên thực tế, Đảng vẫn tiếp tục lãnh đạo cuộc kháng chiến trên mọi lĩnh vực kinh tế, chính trị, quân sự, văn hóa. Thông qua Chính quyền, Mặt trận Việt Minh và Hội Nghiên cứu chủ nghĩa Mác, nhất là dựa vào uy tín lớn của Chủ tịch Hồ Chí Minh, Đảng đã làm tròn sứ mệnh lãnh đạo cách mạng Việt Nam giành hết thắng lợi này đến thắng lợi khác. Nếu như Đại hội lần thứ I của Đảng số lượng đảng viên còn ít ỏi, và trong những ngày Cách mạng Tháng Tám, Đảng chỉ có khoảng 5.000 đảng viên, thì đến trước Đại hội lần này đã có trên 76 vạn đảng viên hoạt động trên mọi lĩnh vực, ở khắp các địa phương, ở các chiến trường, cùng hàng vạn tổ chức cơ sở đảng. Uy tín của Đảng ăn sâu, bám rễ trong quần chúng công nhân, nông dân, bộ đội, các tầng lớp lao động và được nhân dân thừa nhận là hạt nhân lãnh đạo của cuộc kháng chiến.

 

Song, việc Đảng chuyển vào hoạt động bí mật trong thời gian quá dài, nên nhiều chủ trương, đường lối của Đảng không có điều kiện phổ biến sâu rộng, kịp thời và đầy đủ trong các tầng lớp nhân dân. Công tác giáo dục chính trị, tư tưởng trong đảng viên và trong quần chúng lao động có nhiều bất cập, công tác xây dựng và phát triển Đảng gặp nhiều khó khăn, công tác tổ chức của Đảng cũng gặp trở ngại, mối quan hệ giữa Đảng và quần chúng bị hạn chế. Yêu cầu đó đòi hỏi Đảng phải trở lại hoạt động công khai để lãnh đạo đẩy mạnh cuộc kháng chiến đến thắng lợi hoàn toàn.

 

Đường lối cách mạng của Đảng đã được xác định ngay từ khi Đảng ra đời. Song, qua thực tiễn đấu tranh cách mạng sôi nổi từ sau Cách mạng Tháng Tám và trong cuộc kháng chiến, Đảng cần phải khẳng định và bổ sung đường lối cách mạng dân tộc dân chủ. Sứ mệnh của Đảng trước dân tộc lúc này là đưa cuộc kháng chiến đến thắng lợi hoàn toàn, phát triển chế độ dân chủ nhân dân, tạo điều kiện tiến lên chủ nghĩa xã hội. Để làm tròn sứ mệnh vẻ vang đó, bản thân Đảng phải được xây dựng vững mạnh về chính trị, tư tưởng và tổ chức, cơ quan lãnh đạo của Đảng cần được kiện toàn, Điều lệ Đảng cũng phải được sửa đổi cho thích hợp với tình hình mới. Điều đó đòi hỏi Đảng Cộng sản Đông Dương phải được tổ chức và kiện toàn lại.

 

 

 

Tầm quan trọng của Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ II của Đảng chính là do bối cảnh lịch sử cách mạng thế giới và cách mạng Đông Dương quy định. Đại hội đã đánh dấu một cột mốc quan trọng trong lịch sử Đảng ta và lịch sử cách mạng nước ta. Đại hội đã giải đáp một cách chính xác những vấn đề chiến lược, sách lược của cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân Việt Nam, đã kết hợp chặt chẽ sức mạnh của dân tộc với sức mạnh của thời đại đưa cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp của nhân dân ta đến thắng lợi hoàn toàn. Thành công đó gắn liền với sự lãnh đạo sáng suốt của Đảng ta, đứng đầu là Chủ tịch Hồ Chí Minh kính mến của chúng ta.

 

Chính vì tầm quan trọng đó, mà Đảng ta và Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nhận thức được từ rất sớm và đã tích cực chuẩn bị cho việc tổ chức Đại hội thành công.

 

Do hoàn cảnh khách quan của cuộc kháng chiến, Đảng ta và Chủ tịch Hồ Chí Minh phải tập trung giải quyết những nhiệm vụ cấp bách và nóng bỏng của cuộc chiến tranh đặt ra, nên đến đầu năm 1951, Đại hội mới được tiến hành. Nhưng thời gian cũng giúp cho Đảng ta nhận thức, bổ sung và hoàn chỉnh đường lối kháng chiến cho phù hợp với diễn biến nhanh chóng của tình hình; đồng thời có sự chuẩn bị chu đáo hơn cho một Đại hội có tầm quan trọng nêu trên.

 

Thật vậy, ngay từ sau chiến thắng Việt Bắc không lâu, Hội nghị Trung ương mở rộng họp từ ngày 15 đến ngày 17-1-1948 đã đặt vấn đề chuẩn bị cho Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ II trong chương trình nghị sự của Hội nghị. Nghị quyết Hội nghị có ghi rõ: "Cuộc Cách mạng Tháng Tám đã thắng lợi hơn hai năm rồi. Cuộc kháng chiến toàn quốc cũng đã hơn một năm. Tình hình thế giới lại bước vào một thời mới, với sự khủng hoảng kinh tế và chính trị đương lan rộng trong các nước tư bản. Những biến cố mới ấy đẻ ra những nhiệm vụ nặng nề, nên Hội ⁸ phải duyệt lại chương trình, đường lối về cuộc vận động cách mạng trong nước. Hơn nữa, việc chung đúc kinh nghiệm và thống nhất tư tưởng, hành động toàn Hội là vấn đề cấp bách" ⁹ . Nghị quyết Hội nghị còn chỉ rõ: "Hội nghị quyết định tiến tới triệu tập cuộc Đại hội toàn quốc trong thời gian gần đây. Nhiệm vụ của Đại hội toàn quốc này là:

 

- Tổng kết kinh nghiệm cuộc đấu tranh toàn quốc.

 

- Duyệt lại chương trình và điều lệ Hội.

 

- Vạch đường lối, chiến lược và chiến thuật, đẩy cuộc kháng chiến toàn quốc đến thắng lợi hoàn toàn.

 

- Bầu lại Ban Chấp hành Trung ương.

 

Trung ương sẽ thành lập Uỷ ban trù bị để sửa soạn chương trình khai hội và quy định cách thức triệu tập và tổ chức đại hội" ¹⁰ .

 

Vậy là, nội dung cơ bản của Đại hội lần thứ II đã được vạch ra và kế hoạch tổ chức Đại hội đã được đề cập đến. Tiếp đó, Hội nghị cán bộ Trung ương lần thứ năm , họp từ ngày 8 đến 16-8-1948 cũng nêu rõ sự cần thiết phải tiến hành Đại hội Đảng. Hội nghị chỉ rõ: "Hiện nay có nhiều vấn đề nội bộ chỉ có Đại hội mới có quyền quyết nghị. Ví dụ định lại Chính cương sách lược của Đảng, sửa đổi Điều lệ Đảng. Số Trung ương uỷ viên ít quá... Muốn thêm số Trung ương uỷ viên phải có một cuộc Đại hội. Đã đến lúc phải dân chủ hóa bộ máy lãnh đạo của Đảng từ trên xuống dưới. Chỉ có một cuộc Đại hội mới làm được việc đó. Lại phải họp đại hội để đúc kinh nghiệm toàn quốc, ấn định nhiệm vụ của giai đoạn kháng chiến mới" ¹¹ . Để rút kinh nghiệm về đợt thảo luận đề án của Đại hội, lần này, Hội nghị chỉ rõ: "rồi đây các cấp từ chi bộ trở lên sẽ phải họp nữa để thảo luận đề án đưa ra Đại hội. Những đề án cũ sẽ quá thời, những đề án mới phải được thảo ra và đưa xuống chi bộ thảo luận. Và mỗi cấp lần này họp đại biểu hội nghị để thảo luận đề án và chuẩn bị ý kiến đưa ra Đại hội, phải đồng thời cử Ban Chấp hành mới. Không như vừa rồi có cấp chỉ họp hội nghị thảo luận đề án mà không cử Ban Chấp hành. Những đề án hiện có còn khuyết điểm nhiều. Trung ương định rồi đây tiếp tục họp các hội nghị cán bộ từng ngành để lấy thêm ý kiến và kinh nghiệm, để chuẩn bị đề án mới cho được đầy đủ và sát hơn" ¹² .

 

Để chuẩn bị cho đề án của Đại hội được đầy đủ và sát với tình hình thực tiễn, Nghị quyết Hội nghị cán bộ lần thứ sáu , tháng 1-1949 còn ghi rõ: "Chuẩn bị Đại hội lần thứ II của Đảng: 1) Trung ương sửa soạn đề án cho kịp thời. Có đề án riêng cho các chi bộ; 2) Các địa phương phải gửi báo cáo tình hình mọi mặt về Trung ương trước tháng 3 năm 1949" ¹³ . Trong Báo cáo của đồng chí Trường Chinh, Tổng Bí thư của Đảng ¹⁴ , trình bày tại Hội nghị, đồng chí nói rõ nhiệm vụ chuẩn bị cho Đại hội lần thứ II của Đảng là một trong những nhiệm vụ lớn của Đảng lúc này: "Đảng ta năm nay tiếp tục chuẩn bị triệu tập Đại hội toàn quốc lần thứ II để dân chủ hóa bộ máy chấp hành các cấp của Đảng, đúc rút kinh nghiệm toàn quốc, định rõ Chính cương, sửa đổi Điều lệ, định rõ nhiệm vụ của giai đoạn thứ ba ¹⁵ và công việc phải làm sau khi đã hoàn toàn chiến thắng quân địch" ¹⁶ .

 

Trong buổi bế mạc Hội nghị, sau khi biểu dương các đại biểu, Chủ tịch Hồ Chí Minh nhắc nhở: "Muốn làm được những việc trên, trước hết phải chỉnh đốn nội bộ Đảng. Phải nêu ra những việc chính, nắm lấy đó mà làm. Đảng ví như cái máy phát điện, các công việc trên ví như những ngọn đèn, máy mạnh thì đèn sáng" ¹⁷ . Như vậy, Người đã cho một chỉ dẫn, trong đó một trong "những việc chính, nắm lấy đó mà làm" là việc chỉnh đốn nội bộ Đảng để tiến tới Đại hội toàn quốc.

 

Để đẩy mạnh cuộc kháng chiến tiến lên, Hội nghị toàn quốc lần thứ ba của Đảng họp từ ngày 21-1 đến ngày 3-2-1950 bàn mở những cuộc tiến công địch với khẩu hiệu của Chủ tịch Hồ Chí Minh nêu ra: Tất cả cho tiền tuyến, tất cả để đánh thắng! . Trong không khí sôi nổi khẩn trương đó, Hội nghị không quên nhiệm vụ có tầm chiến lược của cuộc kháng chiến mà như Nghị quyết Hội nghị đã ghi: "Triệu tập Đại hội lần thứ II của Đảng". Báo cáo về tình hình Đảng và công tác của Đảng trình bày tại Hội nghị cũng nêu rõ mục đích của Đại hội và kế hoạch chuẩn bị đề án của Đại hội. 

 

Về kế hoạch chuẩn bị đề án Đại hội, Báo cáo nêu rõ: "Áp dụng kinh nghiệm năm ngoái, Trung ương sẽ phải chuẩn bị các đề án mới sớm hơn nữa để gửi đi các chi bộ thảo luận (nội tháng 3 phải có đề án gửi đi). Chỉ thảo luận ở chi bộ (từ Khu IV trở ra) một số đề án cần thiết, và phải viết để cho hợp với trình độ chi bộ, các cấp Đảng sẽ họp các đại biểu hội nghị tỉnh, khu bàn định luôn thể về các công tác địa phương, cử đại biểu đi dự Đại hội và cử lại Ban Chấp uỷ địa phương. Để cho Trung ương có đủ tài liệu làm đề án, các đảng bộ phải sưu tầm các báo cáo tình hình, đúc rút kinh nghiệm địa phương về mọi mặt công tác gửi về Trung ương, một mặt Trung ương phải triệu tập hội nghị các ngành dân vận, tuyên huấn, thi đua, kinh tế, tài chính v.v. vào khoảng tháng 2 và 3 năm nay để thu thập ý kiến về các mặt công tác ấy" ¹⁸ .

 

Để chuẩn bị chu đáo cho Đại hội, vấn đề đổi tên Đảng cũng được chuẩn bị thảo luận trước. Sau khi xem xét tình hình khách quan và chủ quan, tình hình trong nước và ngoài nước, Ban Chấp hành Trung ương Đảng họp ngày 21, 22 và 23-6-1950 đã quyết định đề nghị với Đại hội toàn quốc lần thứ II của Đảng sắp tới thảo luận và quyết định việc tách Đảng Cộng sản Đông Dương thành ba đảng của ba nước Việt, Lào, Campuchia; tên đảng của giai cấp công nhân Việt Nam là Đảng Lao động Việt Nam, còn tên của các đảng Lào, Campuchia sẽ đề nghị sau. Tr ong Thông cáo về việc đề nghị đổi tên Đảng , Ban Chấp hành Trung ương cũng giải thích rõ việc Đảng ra hoạt động công khai: "Cuối năm 1945, Đảng Cộng sản Đông Dương tự nguyện đứng vào bí mật và đã tuyên bố "tự giải tán". Nhưng thực tế từ đó, Đảng vẫn tồn tại và lãnh đạo các dân tộc Việt, Miên, Lào kháng chiến kiến quốc. Ngày nay, đối với trong nước cũng như đối với thế giới, đã đến lúc Đảng bộ Đảng Cộng sản Việt Nam cần ra công khai để công nhiên lãnh đạo cách mạng Việt Nam. Đảng đó phải thật là một chính đảng quần chúng mạnh mẽ, lãnh đạo các tầng lớp nhân dân lao động và toàn thể dân tộc chiến đấu chống bọn đế quốc xâm lược một nước Việt Nam mới, phát triển chế độ dân chủ nhân dân, tiến tới chủ nghĩa xã hội" ¹⁹ . Sau khi nêu rõ điều kiện, hoàn cảnh mới và kiến nghị về việc đổi tên Đảng, Trung ương kết luận: "Đó là ý kiến của Trung ương về vấn đề đổi tên Đảng. Mong các đồng chí thảo luận và góp ý kiến gửi về Trung ương sớm ngày nào hay ngày ấy, để Trung ương thảo bản đề nghị chính thức và đầy đủ về vấn đề đổi tên Đảng, đặng trình Đại hội tới" ²⁰ .

 

Sau một thời gian dài chuẩn bị, trung tuần tháng 1-1951, Đại hội trù bị của Đảng được tiến hành nhằm thảo luận các báo cáo sẽ trình trước Đại hội và thông qua chương trình làm việc của Đại hội. Để trao đổi ý kiến, thông báo kinh nghiệm thảo luận và phản ánh các hoạt động của Đại hội và của các đại biểu nhằm mục đích thiết thực giúp Đại hội thành công, trong thời gian này báo Đại hội Đảng đã được xuất bản và lưu hành trong nội bộ các đại biểu đi dự Đại hội. 

 

Chủ tịch Hồ Chí Minh rất quan tâm đến sự thành công của Đại hội, nhưng không đủ thời gian để đến dự tất cả các cuộc thảo luận ở tổ của các đại biểu, nên Người đã viết Thư gửi Đại hội trù b ị. Báo Đại hội Đảng số đầu tiên ra ngày 20-1-1951 đã đăng bức thư của Người. Trong thư, Người đưa ra một số ý kiến có tính chất chỉ đạo các cuộc thảo luận, trong đó có đoạn viết: "Sau đây là vài ý kiến riêng để giúp các đồng chí trong việc thảo luận: Đã lâu lắm ta mới có một cuộc Đại hội, vì vậy chắc rằng ai có ý kiến gì, kinh nghiệm gì, vấn đề gì cũng muốn đưa ra giải quyết thuốt luốt. Nhưng hoàn cảnh kháng chiến (thời giờ, địa điểm v.v.) không cho phép chúng ta làm như vậy. Trong lúc chúng ta đang ngồi thảo luận ở đây, thì các chiến sĩ đang xung phong giết giặc trước mặt trận, việc tiếp tế bổ sung v.v. đang chờ chúng ta. Vì vậy Đại hội ta cũng phải quân sự hóa" ²¹ . Đồng thời, Người còn gợi ý cách thảo luận:

 

"- Ta nên nghiên cứu thật sâu, thảo luận thật kỹ những vấn đề chính, thì các vấn đề phụ sẽ giải quyết dễ dàng.

 

- Không nên "tầm chương trích cú" như lối ông đồ nho. Nên tìm hiểu rõ nội dung, sự phát triển và sự quan hệ giữa vấn đề này với vấn đề khác.

 

- Nên đưa các vấn đề vào hiện tại và tương lai hơn quá khứ.

 

- Chỉ nên bàn kỹ, xét kỹ tư tưởng, chính sách, phương châm và tổ chức chính. Những điểm chính này đều ở trong báo cáo Luận cương của đồng chí Trường Chinh. Thảo luận kỹ báo cáo này thì các báo cáo khác đều hiểu rõ hết" ²² .

 

Tư tưởng chủ đạo và nội dung chính của Đại hội đã được Chủ tịch Hồ Chí Minh tóm gọn trong lời kết luận của bức thư: "Đại hội ta là Đại hội kháng chiến. Nhiệm vụ chính của Đại hội ta là đẩy kháng chiến đến thắng lợi hoàn toàn và xây dựng Đảng Lao động Việt Nam. Vậy việc thảo luận cần đặt trọng tâm vào hai việc đó" ²³ .

 

*

*        *

 

Mùa xuân năm 1951 được đánh dấu bằng một sự kiện lịch sử có ý nghĩa to lớn trong đời sống chính trị của dân tộc ta: Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ II của Đảng đã họp chính thức. Đại hội họp tại xã Vinh Quang, huyện Chiêm Hóa, tỉnh Tuyên Quang từ ngày 11 đến ngày 19-2-1951. Địa điểm họp trước đó không lâu là cả một khu rừng rộng lớn, nhờ bàn tay lao động của anh chị em công nhân, dân công với tấm lòng kính yêu Đảng, kính yêu Bác Hồ, trong một thời gian ngắn đã trở thành một khu vực khang trang. Hội trường là một tòa nhà lớn, giản dị mà trang nhã. Về dự Đại hội lần này có 158 đại biểu chính thức và 53 đại biểu dự khuyết thay mặt cho 766.349 đảng viên. Đại hội có đông đủ đại biểu của các đảng bộ Việt Nam, Lào, Campuchia, ở khắp mọi miền, già có, trẻ có, nam có, nữ có. Đại hội có cả những đồng chí từ ngày thành lập Đảng. "Có cả những người chỉ huy trẻ tuổi chiến thắng biên giới... Có đồng chí gây cơ sở ở Tây Nguyên. Có những người xây dựng và bảo vệ Đồng Tháp Mười. Có những đồng chí phụ trách chính quyền. Có chị cán bộ, bạn của mỗi gia đình thôn xóm. Có những người từng giờ, từng phút cùng nhân dân chống chọi với giặc, bảo vệ sự sống trong vùng địch. Có những người vừa bắt sống mấy binh đoàn cơ động của giặc. Có anh hùng thi đua trong công binh xưởng. Có nhà khoa học lấy hang núi làm phòng thí nghiệm. Cả một lớp người đương cùng nhân dân chiến đấu và đương lãnh đạo dân tộc chiến đấu" ²⁴  v.v.. Đó là sự phản ánh tình đoàn kết và sự trưởng thành của Đảng và dân tộc ta. Đến dự Đại hội còn có đại biểu của Đảng Cộng sản Trung Quốc và Đảng Cộng sản Thái Lan.

 

Ngày 11-2-1951, Đại hội khai mạc. Đọc Diễn văn khai mạc , đồng chí Tôn Đức Thắng giới thiệu các đoàn đại biểu về dự Đại hội, điểm qua tình hình biến chuyển của thế giới và sự trưởng thành của cách mạng các dân tộc Đông Dương 15 năm qua; đồng thời nêu lên nhiệm vụ và chương trình làm việc của Đại hội. Trong diễn văn, đồng chí Tôn Đức Thắng đánh giá cao vai trò, thân thế, tài năng đạo đức, tác phong của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Đồng chí có nói: "Đảng ta đã lãnh đạo nhân dân dựng nên sự nghiệp lớn như tôi đã nói, và có những đồng chí hy sinh anh dũng cho Đảng và dân tộc như vậy, là nhờ ở một người lãnh tụ vĩ đại của Đảng, của giai cấp công nhân và của dân tộc Việt Nam: Hồ Chủ tịch, người cộng sản Đông Dương đầu tiên và là sáng lập viên của Đảng. Người đã đem thân thế và tài năng của mình hoàn toàn cống hiến cho Đảng và cho công cuộc giải phóng của giai cấp công nhân và dân tộc. Người đã cùng một số đồng chí khác thành lập và thống nhất Đảng, và chính Người đã đào tạo cho Đảng những cán bộ lãnh đạo, kể từ Trần Phú, Lê Hồng Phong trở đi; tất cả các lãnh tụ của Đảng đều trực tiếp hưởng thụ sự giáo dục của Người, rồi đem kết quả của sự giáo dục đó, truyền lại cho toàn thể đảng viên của Đảng. Đường lối chính trị, nền nếp làm việc và đạo đức cách mạng của Đảng ta hiện nay là đường lối, tác phong và đạo đức của Hồ Chủ tịch" ²⁵ . Khi đồng chí Tôn Đức Thắng đọc đến đây, toàn thể đại biểu đứng dậy vỗ tay và hoan hô: "Hồ Chủ tịch muôn năm!". Khi tiếng vỗ tay vừa ngớt, đồng chí Tôn Đức Thắng kêu gọi: "Toàn Đảng hãy ra sức học tập đường lối chính trị, tác phong và đạo đức cách mạng của Hồ Chủ tịch; sự học tập ấy, là điều kiện tiên quyết làm cho Đảng mạnh và làm cho cách mạng đi mau đến thắng lợi hoàn toàn" ²⁶ . Điều đó nói lên lòng yêu kính của Đại hội, của toàn Đảng, toàn dân và toàn quân ta đối với Người - vị lãnh tụ vĩ đại của Đảng và của dân tộc ta. Như vậy, từ Đại hội lần thứ II của Đảng, Đảng ta đã chính thức thừa nhận quan điểm chính trị, đạo đức và tác phong của Hồ Chí Minh trong văn kiện của Đảng.

 

Sau khi nghe Diễn văn khai mạc của đồng chí Tôn Đức Thắng, Đại hội đã nghiên cứu và thảo luận Báo cáo chính trị của Chủ tịch Hồ Chí Minh, Báo cáo Bàn về cách mạng Việt Nam của đồng chí Trường Chinh, Tổng Bí thư của Đảng, Báo cáo về Tổ chức và Điều lệ của Đảng Lao động Việt Nam của đồng chí Lê Văn Lương. Đại hội còn nghe các báo cáo bổ sung: Củng cố khối đại đoàn kết của đồng chí Hoàng Quốc Việt, Mấy vấn đề cốt yếu của chính quyền dân chủ nhân dân Việt Nam của đồng chí Phạm Văn Đồng, Xây dựng quân đội nhân dân của đồng chí Võ Nguyên Giáp, Báo cáo về kinh tế tài chính của đồng chí Nguyễn Lương Bằng, Xây dựng văn nghệ nhân dân Việt Nam của đồng chí Tố Hữu. Ngoài ra, Đại hội còn nghe các bản tham luận về công tác dân vận, về công nhân, nông dân, thanh niên, phụ nữ...

 

Báo cáo chính trị của Chủ tịch Hồ Chí Minh trình bày trước Đại hội đã nêu bật những thắng lợi to lớn của cách mạng Việt Nam trong hơn 20 năm qua kể từ khi Đảng ra đời. Căn cứ vào sự phân tích cụ thể tình hình quốc tế, trong nước, Người nêu ra nhiệm vụ chủ yếu của cách mạng Việt Nam là: "Tiêu diệt thực dân Pháp và đánh bại bọn can thiệp Mỹ, giành thống nhất độc lập hoàn toàn, bảo vệ hòa bình thế giới" ¹ ; nhiệm vụ cụ thể có liên quan chặt chẽ với nhau là: "1) Đưa kháng chiến đến thắng lợi hoàn toàn, 2) Tổ chức Đảng Lao động Việt Nam" ²⁸ .

 

Sau khi thảo luận Báo cáo chính trị do Chủ tịch Hồ Chí Minh trình bày, toàn thể đại biểu Đại hội đã thông qua Nghị quyết khẳng định đường lối đoàn kết toàn dân, kháng chiến trường kỳ là hoàn toàn đúng đắn. Trong điều kiện mới, Đại hội chủ trương xây dựng ở mỗi nước Việt Nam, Lào, Campuchia một đảng cách mạng thích hợp với hoàn cảnh cụ thể, để lãnh đạo cuộc kháng chiến từng nước đến thắng lợi hoàn toàn. Ở Việt Nam, Đại hội quyết định xây dựng Đảng Lao động Việt Nam. Kế thừa truyền thống của Đảng Cộng sản Đông Dương, Đảng Lao động Việt Nam đảm nhận sứ mệnh lịch sử trọng đại vừa tiếp tục lãnh đạo cuộc kháng chiến của nhân dân ta, vừa có nghĩa vụ giúp đỡ các Đảng cách mạng ở Lào và Campuchia đấu tranh giành thắng lợi.

 

Trên cơ sở tổng kết những kinh nghiệm thực tiễn của hơn 20 năm lãnh đạo cách mạng nước ta, tiếp thu có chọn lọc những kinh nghiệm của phong trào cách mạng thế giới, Báo cáo Bàn về cách mạng Việt Nam của đồng chí Trường Chinh đã trình bày trước Đại hội toàn bộ đường lối cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân tiến lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam. Cùng với Báo cáo chính trị của Chủ tịch Hồ Chí Minh, Bàn về cách mạng Việt Nam là Cương lĩnh mới của cách mạng Việt Nam.

 

Nội dung cơ bản của Báo cáo Bàn về cách mạng Việt Nam đã được đúc kết trong bản Chính cương của Đảng Lao động Việt Nam . Bản Chính cương đã được toàn thể Đại hội nhất trí thông qua. Kết luận của Chính cương có ghi rõ: "Dưới sự lãnh đạo của Hồ Chủ tịch, toàn Đảng và toàn dân hãy hăng hái phấn đấu tiêu diệt đế quốc xâm lược, đặng thực hiện chính sách đó (các chính sách nêu trên - T.G.) trong phạm vi toàn quốc mang lại độc lập, tự do, hạnh phúc cho dân tộc" ²⁹ . Điều đó nói lên một điều, Đại hội ghi nhận công lao và uy tín của Chủ tịch Hồ Chí Minh đối với Đảng ta và dân tộc ta.

 

Kết thúc buổi lễ Đảng Lao động Việt Nam ra mắt nhân dân vào ngày 3-3-1951, Chủ tịch Hồ Chí Minh lại một lần nữa nhấn mạnh bản chất kiên cường, bất khuất trước kẻ thù và hết lòng phục vụ nhân dân của Đảng. Người nói: "Đảng Lao động Việt Nam không sợ kẻ địch nào dù cho chúng hung tợn đến mấy, không sợ nhiệm vụ nào dù nặng nề nguy hiểm đến mấy, nhưng Đảng Lao động Việt Nam sẵn sàng vui vẻ làm trâu ngựa, làm tôi tớ trung thành của nhân dân" ³⁰ .

 

Đại hội đã thông qua Tuyên ngôn của Đảng Lao động Việt Nam . Kết luận của Tuyên ngôn có lời kêu gọi: "Toàn thể đồng bào trong nước và ngoài nước, hãy đoàn kết chặt chẽ chung quanh Chính phủ Dân chủ Cộng hòa Việt Nam, Đảng Lao động Việt Nam và vị lãnh tụ của dân tộc, của giai cấp công nhân và nhân dân lao động Việt Nam: Chủ tịch Hồ Chí Minh" ³¹ .

 

Đại hội quyết định xuất bản báo Nhân dân cơ quan Trung ương của Đảng.

 

Đại hội bầu ra Ban Chấp hành Trung ương của Đảng gồm 19 uỷ viên chính thức : Hồ Chí Minh, Trường Chinh, Nguyễn Chí Thanh, Lê Duẩn, Võ Nguyên Giáp, Phạm Văn Đồng, Phan Đình Khải (Thọ), Nguyễn Lương Bằng, Hoàng Quốc Việt, Chu Văn Tấn, Tôn Đức Thắng, Lê Văn Lương, Trần Đăng Ninh, Hoàng Văn Hoan, Trần Quốc Hoàn, Lê Thanh Nghị, Nguyễn Duy Trinh, Phạm Hùng và Nguyễn Văn Khiêm; và 10 uỷ viên dự khuyết: Nguyễn Khang, Nguyễn Văn Trân, Hà Huy Giáp, Hồ Viết Thắng, Văn Tiến Dũng, Tố Hữu, Hồ Tùng Mậu, Nguyễn Văn Kỉnh, Nguyễn Chánh và Hoàng Anh. Ban Chấp hành Trung ương đã hoàn toàn nhất trí bầu Chủ tịch Hồ Chí Minh làm Chủ tịch Đảng. Đồng chí Trường Chinh được bầu lại làm Tổng Bí thư. Ban Chấp hành Trung ương cử ra Bộ Chính trị gồm 7 uỷ viên chính thức là các đồng chí: Hồ Chí Minh, Trường Chinh, Lê Duẩn, Hoàng Quốc Việt, Phạm Văn Đồng, Võ Nguyên Giáp, Nguyễn Chí Thanh và một uỷ viên dự khuyết là đồng chí Lê Văn Lương. Ban Chấp hành Trung ương còn cử ra Ban Bí thư Trung ương phụ trách công tác hằng ngày của Đảng.

 

Đây là lần đầu tiên Ban Chấp hành Trung ương Đảng được bầu hợp thức trong một Đại hội có đầy đủ đại biểu toàn quốc.

 

Sau 8 ngày làm việc, thực ra là sau 19 ngày làm việc liên tục, với tinh thần trách nhiệm cao, Đại hội đã làm tròn nhiệm vụ mà toàn Đảng giao cho. Trong Diễn văn bế mạc Đại hội, đồng chí Tôn Đức Thắng một lần nữa khẳng định: "Dưới sự lãnh đạo trực tiếp của Hồ Chủ tịch và Chủ tịch đoàn, Đại hội đã làm việc trong bầu không khí đoàn kết thân mật, vui vẻ và đôi khi cảm động nữa - trong bầu không khí gia đình mà sau bao năm lặn lộn, các con em hoạt động bốn phương về với vị già trưởng là đồng chí Hồ Chí Minh thân mến của chúng ta (các đại biểu vỗ tay, hô nhiều lần: Hồ Chí Minh muôn năm!)" ³² . Đồng thời, đồng chí cũng kêu gọi: "Công việc Đại hội đã xong... Các đồng chí về địa phương, hãy mang tin thành công của Đại hội báo cáo cho tất cả các đảng viên, làm cho ai nấy hăng hái, tin tưởng, đoàn kết, nhất trí, làm nhiệm vụ Đảng" ³³ .

 

Đại hội kết thúc tốt đẹp trong tiếng hô vang dậy của các đại biểu và được lan truyền đi khắp mọi miền của Tổ quốc:

 

 

 

 

 

 

*

*        *

 

Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ II của Đảng là một Đại hội lịch sử. Đại hội đã quyết định những vấn đề quan trọng của hơn 76 vạn đảng viên và hơn 25 triệu nhân dân Đông Dương, quyết định tiền đồ và tương lai của cách mạng ba nước Đông Dương. Dưới sự lãnh đạo trực tiếp của Chủ tịch Hồ Chí Minh và Chủ tịch đoàn, Đại hội làm việc hết sức khẩn trương, đoàn kết, thân mật, vui vẻ và trang nghiêm với tinh thần, trách nhiệm cao. Vì đây là lần đầu tiên từ khi Đảng ra đời, Đảng ta họp Đại hội ngay trên mảnh đất thân yêu của Tổ quốc, tại Việt Bắc, căn cứ địa thần thánh của cuộc kháng chiến, lại có đầy đủ các đại biểu của các đảng bộ do lựa chọn dân chủ từ dưới lên. Đồng chí Tôn Đức Thắng đã nói: "Đại hội là một gia đình lớn, mà sau bao nhiêu năm lặn lộn, các con em hoạt động từ bốn phương về với vị già trưởng là Hồ Chủ tịch kính mến của chúng ta". Thật vậy, Chủ tịch Hồ Chí Minh là linh hồn của Đại hội. Người đến Đại hội đem lại một niềm vui khôn xiết, một niềm tin mãnh liệt vào thắng lợi. Báo Nhân Dân , cơ quan ngôn luận của Đảng mà Đại hội vừa quyết định cho ra đời, đăng số đầu tiên đã viết: "Hồ Chủ tịch đã đến, đem lại cho Đại hội một linh hồn. Mỗi ý kiến của Người là một tia sáng, mỗi cử chỉ của Người là một bài học, một lời nói của Người là một mến thương. Tất cả Đại hội vui lên vì thấy Người vui và Người đã vui vì ở Đại hội Người đã trông thấy những con em mà Người suốt đời dạy dỗ, gây dựng, nay đã cứng cáp, lớn khôn. Cách mạng Việt Nam do Người dìu dắt đã đến độ trưởng thành" ³⁴ . Đại hội đã biểu lộ lòng kính yêu vô hạn đó đối với Người bằng các tràng vỗ tay hoan hô nhiều lần trong Đại hội: Hồ Chủ tịch muôn năm!

 

Đại hội thể hiện dạt dào tinh thần đoàn kết quốc tế vô sản. Nhiều lần các đại biểu đã đứng cả dậy hoan hô, tỏ lòng ngưỡng mộ và biết ơn phong trào cách mạng thế giới đã cổ vũ, ủng hộ và giúp đỡ nhân dân ta kháng chiến, nhất là Liên Xô, Trung Quốc và nhân dân lao động Pháp - những nước mà Chủ tịch Hồ Chí Minh là người gieo hạt giống đầu tiên và vun đắp cho cây hữu nghị đó xanh tươi. Đại hội sung sướng cảm thấy cách mạng Việt Nam gần gũi với cách mạng thế giới hơn bao giờ hết. Bởi vì, tiếng súng kháng chiến của dân tộc ta đang vang lên hòa nhịp với tiếng sóng ầm vang đang dâng lên mạnh mẽ của các lực lượng hòa bình, dân chủ trên thế giới. Sung sướng và vinh dự là người xung kích tiến công vào chủ nghĩa thực dân đế quốc, cách mạng Việt Nam gắn bó chặt chẽ với cách mạng Lào và Campuchia, gắn bó với các trào lưu cách mạng của thời đại và được cả thế giới đồng tình và ủng hộ sự nghiệp chính nghĩa của nhân dân ta.

 

Những ngày Đại hội là những ngày làm việc sôi nổi, khẩn trương và đầy trọng trách trước vận mạng của dân tộc. Đại hội đại diện tập trung cho trí tuệ của toàn Đảng, toàn dân và toàn quân ta. Đại hội làm việc trong lúc trên các chiến trường tiếng súng còn nóng bỏng, nhưng vẫn tin vào thắng lợi cuối cùng. Đại hội đã đặt ra những câu hỏi mà trong hoàn cảnh thế giới lúc đó, dân tộc nào cũng phải đặt ra: "Nước ta có tiến lên chủ nghĩa xã hội không? Làm thế nào để tiến lên? Và giờ đây, nhiệm vụ trước mắt phải làm gì?". Cả những vấn đề lớn lao như vậy cũng đã được Đại hội giải đáp. Chủ tịch Hồ Chí Minh đã trả lời: "Đảng Lao động Việt Nam đoàn kết và lãnh đạo toàn dân kháng chiến cho đến thắng lợi hoàn toàn, tranh lại thống nhất và độc lập hoàn toàn; lãnh đạo toàn dân thực hiện dân chủ mới, xây dựng điều kiện để tiến đến chủ nghĩa xã hội" ³⁵ .

 

Đại hội họp giữa lúc Chiến dịch Trung du vừa thắng lợi, Chiến dịch Long Xuyên, Bắc Thừa Thiên quân ta đang đánh mạnh, "tấm lòng Đại hội nhiều lần hướng về tiền tuyến một cách nồng nàn". Tin thắng trận từ các mặt trận bay về chào mừng Đại hội qua những tràng vỗ tay râm ran. Những phút cảm động là những phút Đại hội đón những đồng chí đại biểu vừa đánh thắng giặc từ mặt trận trở về dự Đại hội và tiễn những đồng chí bận công tác mới cấp tốc lên đường ra mặt trận. Các đại biểu Đại hội quên sao được hình ảnh khi đồng chí Võ Nguyên Giáp vừa đọc xong bản Báo cáo quân sự thì đồng chí Hoàng Quốc Việt chạy lên ôm hôn thắm thiết, cả Đại hội nhảy lên vỗ tay hoan hô. Tiếng hô vang dậy vừa dứt, thì Chủ tịch Hồ Chí Minh đứng lên nói những lời vô cùng cảm động về tinh thần anh dũng của quân đội ta, con đẻ của nhân dân, con đẻ của Người. Cùng với Người, Đại hội vui mừng về sự lớn mạnh và trưởng thành của quân đội ta. Người nói: "Nói đến quân đội ta, quân đội anh dũng Việt Nam, chúng ta phải nhớ đến đoạn đầu, những người đầu tiên... Từ mười hai người đội viên du kích đầu tiên, bây giờ chúng ta có cả dân quân, bộ đội địa phương, bộ đội chính quy" ³⁶ . Giữa những tràng vỗ tay không dứt, tiếng nói của Người nổi bật lên: "Đấy là nhờ chủ nghĩa Mác - Lênin" ³⁷ . Người nhắc đến những gương hy sinh của quân và dân ta: "Chiến trường biên giới còn tươi máu anh hùng: bộ đội chịu đói, chịu ướt hơn bốn ngày trời mà vẫn bám giặc và đánh thắng giặc. Có người bị thương bảo bạn đồng ngũ: Cậu chặt tay cho mình một cái để đỡ vướng rồi cứ xung phong. Nhân dân, nhất là chị em phụ nữ đi vận tải cho bộ đội, cùng chia những gian khổ, cực nhọc của tiền tuyến với bộ đội". "Nếu không có tinh thần Mác - Lênin thấm nhuần qua chúng ta đến dân ta thì làm sao có những cử chỉ cảm động như thế. Đó là những anh hùng vô danh. Dân tộc ta là dân tộc anh hùng" ³⁸ . Người vừa dứt lời, Đại hội reo lên: Quân đội nhân dân Việt Nam muôn năm! Tinh thần anh dũng của Quân đội nhân dân Việt Nam muôn năm! 

 

Tại Đại hội, các đại biểu đều hiểu rằng, cuộc kháng chiến của dân tộc ta còn có những khó khăn mới, những trở lực mới, nhưng Đại hội cũng rất tin và cũng đã nhìn thấy thắng lợi đã đến gần. Như lời phát biểu của một đại biểu nước bạn: "Đấu tranh gian khổ nhưng sự nghiệp vĩ đại và tương lai rực rỡ".

 

Nói về thành công của Đại hội, trong lời kết thúc buổi ra mắt của Đảng Lao động Việt Nam, Chủ tịch Hồ Chí Minh nói:

 

"- Mục đích của Đảng Lao động Việt Nam có thể gồm trong tám chữ là:

 

 

- Nhiệm vụ của Đảng Lao động Việt Nam là kiên quyết lãnh đạo toàn dân đi đến:

 

 

- Chính sách quân sự, kinh tế, văn hóa v.v. của Đảng Lao động Việt Nam đã nói rõ trong bản Tuyên ngôn và Chính cương. Chính sách ấy có thể đúc lại trong mấy chữ là làm cho nước Việt Nam ta:

 

 

Tiếp đó, Người nói về việc Đảng ta ra hoạt động công khai: "Đảng Lao động Việt Nam là Đảng của giai cấp công nhân và nhân dân lao động, nghĩa là những người thợ thuyền, dân cày và lao động trí óc kiên quyết nhất, hăng hái nhất, trong sạch nhất, tận tâm tận lực phụng sự Tổ quốc và nhân dân. Những người mà:

 

 

 

 

Nói về người cách mạng và đảng cách mạng, nhà đại văn hào Trung Quốc là ông Lỗ Tấn có câu thơ:

 

 

Xin tạm dịch là:

 

 

"Nghìn lực sĩ" có nghĩa là những kẻ địch mạnh, thí dụ: lũ thực dân Pháp, bọn can thiệp Mỹ. Cũng có nghĩa là sự khó khăn gian khổ. "Các nhi đồng" nghĩa là quần chúng nhân dân hiền lành, đông đảo. Cũng có nghĩa là những công việc ích quốc, lợi dân" ⁴⁰ .

 

Kết thúc lời phát biểu, Người nói: "Sau hết, chúng tôi xin hứa rằng Đảng Lao động Việt Nam quyết làm tròn nhiệm vụ của mình đưa toàn dân đến: Kháng chiến thắng lợi, kiến quốc thành công" ⁴¹ .

 

*

*         *

 

Thực hiện chủ trương của Đại hội, ngày 28-6-1951, Đảng bộ Campuchia đã họp Đại hội toàn quốc lần thứ I để thành lập Đảng Nhân dân cách mạng Khơme. Đại hội bầu ban lãnh đạo do đồng chí Sơn Ngọc Minh đứng đầu.

 

Ngày 22-3-1955, Đảng bộ Lào họp Đại hội đại biểu lần thứ I quyết định thành lập Đảng Nhân dân Lào (năm 1975 đổi thành Đảng Nhân dân cách mạng Lào). Đại hội bầu ra Ban Chấp hành Trung ương do đồng chí Cayxỏn Phômvihản làm Tổng Bí thư.

 

Kế tục sự nghiệp của Đảng Cộng sản Đông Dương, Đảng Nhân dân cách mạng Khơme và Đảng Nhân dân Lào đảm nhận trách nhiệm lãnh đạo nhân dân hai nước Campuchia và Lào tiến hành cách mạng dân tộc dân chủ, tạo điều kiện tiến lên chủ nghĩa xã hội.

 

Thực hiện Nghị quyết của Đại hội lần thứ II của Đảng, Đại hội toàn quốc thống nhất Việt Minh - Liên Việt đã họp từ ngày 3 đến ngày 7-3-1951. Tại Đại hội, Đảng Lao động Việt Nam đã ra mắt đại biểu nhân dân Việt Nam. Thay mặt Ban Chấp hành Trung ương Đảng, đồng chí Trường Chinh đã báo cáo với Đại hội việc Đảng ta lấy tên là Đảng Lao động Việt Nam và trình bày những nội dung chủ yếu của Chính cương và chính sách Mặt trận dân tộc thống nhất của Đảng. Đại hội Mặt trận nhất trí thông qua quyết định thống nhất Việt Minh và Liên Việt thành Mặt trận liên hiệp quốc dân Việt Nam gọi tắt là Mặt trận Liên Việt và thông qua Chính cương, Điều lệ, Tuyên ngôn của Mặt trận. Đại hội đã bầu đồng chí Hồ Chí Minh làm Chủ tịch danh dự của Mặt trận, đồng chí Tôn Đức Thắng làm Chủ tịch Mặt trận. Phát biểu về thắng lợi của Đại hội Liên Việt, Chủ tịch Hồ Chí Minh nói tại Đại hội: "Tôi rất sung sướng được lãnh cái trách nhiệm kết thúc lễ khai mạc của Đại hội Liên Việt - Việt Minh thống nhất. Lòng sung sướng ấy là chung của cả toàn dân, của cả Đại hội, nhưng riêng cho tôi là một sự sung sướng không thể tả. Một người đã cùng các vị tranh đấu trong bấy nhiêu năm cho khối đại đoàn kết toàn dân. Hôm nay, trông thấy rừng cây đại đoàn kết ấy đã nở hoa kết quả và gốc rễ nó đang ăn sâu lan rộng khắp toàn dân, và nó có một cái tương lai "trường xuân bất lão". Vì vậy cho nên lòng tôi sung sướng vô cùng" ⁴² .

 

Chủ tịch Hồ Chí Minh rất chú trọng đến Mặt trận đoàn kết nhân dân ba nước Đông Dương. Ngay trong Báo cáo chính trị trình bày trước Đại hội của Đảng, Người đã nhấn mạnh nhiệm vụ giúp đỡ cuộc kháng chiến của hai dân tộc Lào và Campuchia và phải tiến tới thành lập Mặt trận dân tộc Việt - Lào - Campuchia. Người chỉ rõ: Phải củng cố tình thân thiện giữa nước ta và các nước bạn, giữa nhân dân ta và nhân dân các nước trên thế giới. Thực hiện lời chỉ giáo của Người, sau Đại hội Đảng, Mặt trận Liên minh nhân dân Việt - Lào - Campuchia đã được chính thức thành lập ngày 11-3-1951. Mặt trận dựa trên những nguyên tắc tự nguyện, bình đẳng và tôn trọng chủ quyền của nhau. Uỷ ban Liên minh nhân dân ba nước gồm các đồng chí Phạm Văn Đồng, Hoàng Quốc Việt, Hoàng Minh Giám, Xunanuvông, Nuhắc, Sơn Ngọc Minh, Tuxamút v.v..

 

Ngay sau Đại hội của Đảng, Hội nghị lần thứ nhất của Ban Chấp hành Trung ương Đảng đã họp vào trung tuần tháng 3-1951. Hội nghị đã ra Nghị quyết về tình hình và nhiệm vụ trước mắt. Nội dung quan trọng nhất mà Hội nghị đã đề ra là cần phải nắm vững quan điểm kháng chiến trường kỳ và gian khổ, 

để vượt mọi khó khăn, quyết giành thắng lợi cuối cùng. Hội nghị đề ra bốn nhiệm vụ trước mắt: 1) Nắm vững chỉ đạo chiến lược quân sự; 2) Xúc tiến công tác kinh tế tài chính; 3) Tích cực tham gia phong trào bảo vệ hòa bình thế giới; 4) Phổ biến và thi hành Nghị quyết của Đại hội Đảng và Đại hội thống nhất Việt Minh - Liên Việt trong toàn quốc.

 

 

 

Báo cáo chính trị do Chủ tịch Hồ Chí Minh trình bày, được Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ II của Đảng thông qua là một văn kiện quan trọng, có ý nghĩa lý luận và thực tiễn to lớn, được xem như một cái mốc đánh dấu sự phát triển và hoàn chỉnh đường lối cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân Việt Nam trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và can thiệp Mỹ.

 

Báo cáo chính trị được trình bày một cách cụ thể, ngắn gọn, cô đọng, dễ hiểu với hệ thống chặt chẽ. Báo cáo gồm 10 phần:

 

1. Tình hình thế giới trong 50 năm qua.

 

2. Đảng ta ra đời.

 

3. Thời kỳ 1930 - 1935.

 

4. Thời kỳ 1936 - 1939.

 

5. Thời kỳ 1939 - 1945.

 

6. Từ Cách mạng Tháng Tám đến nay.

 

7. Những khó khăn của Đảng ta và Chính phủ.

 

8. Cuộc trường kỳ kháng chiến.

 

9. Sửa chữa những khuyết điểm, sai lầm.

 

10. Tình hình mới và nhiệm vụ mới.

 

Mở đầu Báo cáo chính trị, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã khái quát hết sức ngắn gọn, nêu bật những chuyển biến lớn, nhanh chóng của tình hình thế giới trong 50 năm đầu của thế kỷ XX. Đó là chủ nghĩa tư bản đã chuyển sang giai đoạn đế quốc chủ nghĩa, đã gây ra hai cuộc chiến tranh thế giới khủng khiếp. Đặc biệt là thắng lợi của cuộc Cách mạng xã hội chủ nghĩa Tháng Mười Nga vĩ đại, đã mở ra kỷ nguyên mới trong lịch sử loài người. Hệ thống các nước xã hội chủ nghĩa hình thành và phát triển lớn mạnh, các dân tộc bị áp bức nổi dậy chống đế quốc, giành độc lập tự do, phong trào công nhân ở các nước tư bản ngày càng lên cao. Sự tiến bộ vượt bậc của khoa học tự nhiên đã giúp loài người tiến một bước dài trong việc chinh phục thiên nhiên. Người còn dự đoán những triển vọng tốt đẹp của nửa cuối thế kỷ XX.

 

Báo cáo chính trị của Chủ tịch Hồ Chí Minh đã kiểm điểm quá trình lãnh đạo cách mạng của Đảng ta trong hơn 20 năm qua kể từ khi Đảng ra đời; đánh giá những chủ trương, chính sách lớn của Đảng qua các thời kỳ; khẳng định những thắng lợi to lớn của cách mạng và rút ra những bài học kinh nghiệm của các thời kỳ vận động cách mạng của Đảng.

 

Thời kỳ thành lập Đảng , Chủ tịch Hồ Chí Minh nêu rõ, Đảng ra đời trong hoàn cảnh cực kỳ khó khăn trước chính sách khủng bố dã man của thực dân Pháp. Nhưng vừa ra đời, Đảng đã lãnh đạo ngay cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc, đỉnh cao là Xôviết Nghệ Tĩnh. Đó là lần đầu tiên nhân dân ta nắm chính quyền ở địa phương và thi hành những chính sách dân chủ. Tuy Xôviết Nghệ Tĩnh thất bại, nhưng ảnh hưởng của nó to lớn và sâu đậm trong nhân dân, mở đường cho những thắng lợi về sau. Đây cũng là cuộc tổng diễn tập đầu tiên cho thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám.

 

Thời kỳ 1931 - 1935, thời kỳ thực dân Pháp khủng bố cực kỳ dã man, cán bộ với quần chúng cách mạng bị bắt và hy sinh nhiều. Phong trào cách mạng tạm lắng xuống. Nhưng nhờ lòng trung thành và sự tận tụy của các đảng viên, tổ chức dần dần được gây dựng lại. Phong trào cách mạng lên dần. Năm 1935, Đại hội lần thứ I của Đảng họp ở Ma Cao đã nhận định tình hình, kiểm điểm công tác, đề ra chương trình công tác mới. Tuy nhiên, Đại hội cũng còn một số nhược điểm như chưa thấy rõ nguy cơ của chủ nghĩa phátxít, đánh giá không sát về mối quan hệ giữa các giai cấp trong xã hội, v.v..

 

Thời kỳ 1936 - 1939 , đã khắc phục được những khuyết điểm trên, lập Mặt trận Dân chủ Đông Dương, mở rộng cuộc vận động dân chủ, Đảng hoạt động nửa bí mật, nửa công khai. Phong trào Mặt trận Dân chủ khá mạnh. Song, Đảng lãnh đạo không sát, nhiều nơi phạm phải bệnh hẹp hòi, bệnh công khai, say sưa vì thắng lợi bộ phận mà xao lãng củng cố tổ chức bí mật của Đảng. Đảng không giải thích rõ lập trường của mình về vấn đề độc lập dân tộc, một số đảng viên hợp tác vô nguyên tắc với bọn tờrốtxkít. Phong trào cũng để lại cho Đảng ta và Mặt trận dân tộc những kinh nghiệm quý báu như phải đi đúng nguyện vọng của dân, hết sức tránh bệnh chủ quan, hẹp hòi v.v.. Đây là cuộc tổng diễn tập lần thứ hai cho thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám.

 

Thời kỳ 1939 - 1945 , trên thế giới và trong nước có những chuyển biến to lớn. Trên thế giới, Chiến tranh thế giới thứ hai bùng nổ, do bọn phátxít Đức, Italia, Nhật Bản gây ra. Loài người đứng trước thảm họa phátxít. Bọn chúng tiến công Liên Xô, buộc Liên Xô cùng các nước dân chủ tiến hành cuộc chiến tranh vệ quốc. Chiến thắng thuộc về Liên Xô và phe dân chủ. Chủ nghĩa phátxít thế giới bị đập tan. Nhờ chiến thắng oanh liệt của Liên Xô, một loạt nước ở Đông Âu trở nên các nước dân chủ mới và các nước Trung Quốc, Triều Tiên, Việt Nam giành lại được tự do, độc lập. Chiến thắng của Liên Xô tạo điều kiện thuận lợi cho phong trào giải phóng dân tộc lên cao. Sau chiến tranh, Đức, Italia, Nhật Bản bị kiệt quệ, Anh, Pháp sa sút, Mỹ trở thành tên đế quốc đầu sỏ. Liên Xô khôi phục và xây dựng chủ nghĩa xã hội nhanh chóng. Ở trong nước, khi Chiến tranh thế giới thứ hai nổ ra, Đảng quyết định lập Mặt trận thống nhất chống chiến tranh đế quốc và chống thực dân Pháp. Lúc này, Pháp đầu hàng Nhật, Nhật dùng Pháp làm tay sai đàn áp cách mạng nước ta. Năm 1941, Đảng nhận định cuộc cách mạng của ta là cuộc cách mạng giải phóng dân tộc, vì vậy, Đảng quyết định lập Mặt trận Việt Minh, nêu cao khẩu hiệu đánh Pháp, đuổi Nhật, giành độc lập dân tộc, tạm hoãn cuộc cách mạng ruộng đất. Việt Minh phát triển nhanh, mạnh. Những năm 1944 - 1945, Liên Xô và Đồng Minh thắng liên tiếp. Nhân thời cơ ấy, tháng 3-1945, Đảng đề ra chủ trương đẩy mạnh phong trào kháng Nhật, chuẩn bị Tổng khởi nghĩa. Tháng 5-1945, Đức đầu hàng Liên Xô, tháng 8, Nhật đầu hàng Liên Xô và Đồng Minh. Lúc này, Pháp bị Nhật hất cẳng rồi, Đảng kịp thời đề ra chương trình hành động. Trong tháng 7, Việt Minh phát lệnh Tổng khởi nghĩa và bầu ra Uỷ ban dân tộc giải phóng Trung ương. Tổng khởi nghĩa nhanh chóng lan ra cả nước, Cách mạng Tháng Tám thành công.

 

Cách mạng Tháng Tám đã lật đổ nền quân chủ mấy mươi thế kỷ, đập tan xiềng xích thực dân gần 100 năm, giành chính quyền về tay nhân dân, lập nên nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Đó là một cuộc thay đổi cực kỳ to lớn trong lịch sử của nước ta. Cách mạng Tháng Tám thành công "chẳng những giai cấp lao động và nhân dân Việt Nam ta có thể tự hào, mà giai cấp lao động và những dân tộc bị áp bức ở nơi khác cũng có thể tự hào rằng: lần này là lần đầu tiên trong lịch sử cách mạng của các dân tộc thuộc địa và nửa thuộc địa, một Đảng mới 15 tuổi đã lãnh đạo cách mạng thành công, đã nắm chính quyền toàn quốc" ⁴³ .

 

Thời kỳ sau Cách mạng Tháng Tám là thời kỳ khó khăn thử thách to lớn: giặc đói, giặc dốt và đặc biệt nghiêm trọng hơn là giặc ngoại xâm. Mặc dù có nhiều khó khăn, Đảng và Chính phủ dựa chắc vào dân, lãnh đạo nhân dân, đưa đất nước vượt qua những thác ghềnh hiểm trở. Trong thời gian này, Đảng lãnh đạo nhân dân ta làm được nhiều việc quan trọng như: tổ chức tổng tuyển cử, bầu ra Quốc hội và ra Hiến pháp; xây dựng và củng cố chính quyền nhân dân, tiêu diệt bọn phản động trong nước; xây dựng lực lượng vũ trang nhân dân; đặt luật lao động, giảm tô, giảm tức; xây dựng văn hóa nhân dân; mở rộng và củng cố Mặt trận dân tộc thống nhất; tăng gia sản xuất... Ngay sau Cách mạng Tháng Tám thành công, thực dân Pháp quay lại xâm lược nước ta một lần nữa. Trong hoàn cảnh cực kỳ nghiêm trọng như vậy, chúng ta buộc phải ký Hiệp định sơ bộ 6-3-1946 và Tạm ước 14-9-1946. Gần một năm tạm hòa hoãn đó, ta có thời gian xây dựng lực lượng căn bản. Nhưng khi Pháp đã cố gây chiến tranh, chúng ta không thể chịu được nữa, thì cuộc kháng chiến toàn quốc bắt đầu.

 

Về cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, sau khi nhắc lại đường lối kháng chiến lâu dài của Đảng đề ra và kiểm điểm quá trình tiến hành cuộc kháng chiến bằng hình ảnh "châu chấu đá voi" và "voi thực dân đã bắt đầu lòi ruột", Chủ tịch Hồ Chí Minh nêu rõ: Thắng lợi của cách mạng và kháng chiến đã khẳng định đường lối, chính sách của Đảng là đúng; đồng thời Người còn khẳng định, cuộc kháng chiến của nhân dân ta chống thực dân Pháp và can thiệp Mỹ nhất định thắng lợi. Vì như Người nói: Vì ta có chính nghĩa, vì quân ta dũng cảm, dân ta đoàn kết và quật cường, vì ta được nhân dân Pháp và phe dân chủ thế giới ủng hộ, mà cũng chính vì chiến lược ta đúng.

 

Chủ tịch Hồ Chí Minh đánh giá cao ý chí chiến đấu của cán bộ, đảng viên của Đảng là những chiến sĩ tận tụy trong công tác, dũng cảm, hy sinh, không ngại khó khăn, gian khổ, gần gũi quần chúng, được quần chúng tin yêu v.v.. Song, Người cũng nghiêm khắc chỉ ra những thiếu sót, khuyết điểm cần sửa chữa như học tập chủ nghĩa Mác - Lênin còn yếu, lập trường tư tưởng chưa vững vàng, còn có những biểu hiện của tư tưởng "tả" khuynh, hữu khuynh, tác phong công tác chưa khoa học, lề lối làm việc còn chủ quan, quan liêu, mệnh lệnh, hẹp hòi, công thần v.v..

 

Để sửa chữa những khuyết điểm sai lầm trên, Người chỉ rõ, Đảng phải tìm cách giáo dục, phổ biến chủ nghĩa Mác - Lênin để nâng cao nhận thức chính trị cho đảng viên, củng cố mối liên hệ giữa Đảng và quần chúng, đề cao tinh thần kỷ luật và tính nguyên tắc của đảng viên; mở rộng phong trào phê bình và tự phê bình ở trong Đảng, ở các cơ quan, đoàn thể, cả trên báo chí, cho đến nhân dân một cách thường xuyên, thiết thực, dân chủ và phải có sự kiểm tra chặt chẽ.

 

Về tình hình mới và nhiệm vụ mới . Căn cứ vào sự phân tích cụ thể tình hình thế giới và trong nước, Chủ tịch Hồ Chí Minh nêu lên khẩu hiệu chính của toàn Đảng, toàn dân và toàn quân ta là: Tiêu diệt thực dân Pháp và đánh bại bọn can thiệp Mỹ, giành thống nhất độc lập hoàn toàn, bảo vệ hòa bình thế giới. Đồng thời Người đề ra hai nhiệm vụ mới cho toàn Đảng, toàn dân là:

 

 

 

Để thực hiện nhiệm vụ thứ nhất, cần phải chú trọng xây dựng lực lượng vũ trang nhân dân về mọi mặt, đặc biệt tăng cường công tác giáo dục chính trị tư tưởng và công tác huấn luyện để nâng cao lập trường giai cấp và khả năng chiến đấu cho cán bộ và chiến sĩ. Để xây dựng lực lượng toàn dân đánh giặc phải phát huy tinh thần yêu nước và đẩy mạnh phong trào thi đua ái quốc; củng cố và phát triển khối đại đoàn kết toàn dân tộc, cụ thể là Mặt trận dân tộc thống nhất; thực hiện chính sách ruộng đất, giảm tô, giảm tức, tịch thu ruộng đất của thực dân và Việt gian chia cho dân cày nghèo, ra sức tăng gia sản xuất; bảo vệ nền tảng kinh tế, tài chính của đất nước, đấu tranh kinh tế với địch, thực hiện công bằng, hợp lý về thuế khóa; xúc tiến công tác văn hóa để đào tạo con người mới; tăng cường giúp đỡ cuộc kháng chiến của nhân dân Lào và Campuchia, tiến tới thành lập Mặt trận thống nhất Việt - Lào - Campuchia đoàn kết chống thực dân Pháp; củng cố tình đoàn kết với các nước bạn và nhân dân yêu chuộng hòa bình trên thế giới.

 

Muốn làm tròn nhiệm vụ trên, cần phải có một đảng công khai, tổ chức hợp với tình hình thế giới và tình hình trong nước, để lãnh đạo toàn dân kháng chiến cho đến thắng lợi. Đảng đó lấy tên là Đảng Lao động Việt Nam.

 

Về thành phần, Đảng sẽ kết nạp những công nhân, nông dân, lao động trí óc thật giác ngộ cách mạng; về lý luận, Đảng theo chủ nghĩa Mác - Lênin; về tổ chức, Đảng theo chế độ tập trung dân chủ; về kỷ luật, Đảng phải có kỷ luật nghiêm minh, tự giác; về quy luật phát triển của Đảng, dùng phê bình và tự phê bình để giáo dục đảng viên, giáo dục quần chúng.

 

Đảng Lao động Việt Nam phải là một đảng to lớn, mạnh mẽ, chắc chắn, trong sáng, cách mạng triệt để. "Trong giai đoạn này, quyền lợi của giai cấp công nhân và nhân dân lao động và của dân tộc là một. Chính vì vậy, Đảng Lao động Việt Nam là đảng của giai cấp công nhân và nhân dân lao động, cho nên nó phải là Đảng của dân tộc Việt Nam" ⁴⁴ .

 

Về mục đích trước mắt, Chủ tịch Hồ Chí Minh nêu rõ: Đảng Lao động Việt Nam đoàn kết và lãnh đạo toàn dân kháng chiến cho đến thắng lợi hoàn toàn; lãnh đạo toàn dân thực hiện dân chủ mới, xây dựng điều kiện tiến đến chủ nghĩa xã hội.

 

Báo cáo chính trị của Chủ tịch Hồ Chí Minh đã khẳng định đường lối kháng chiến toàn dân, kháng chiến toàn diện, kháng chiến lâu dài, dựa vào sức mình là chính là hoàn toàn đúng đắn; đồng thời vạch rõ những ưu điểm, cũng như khuyết điểm, phê phán những khuynh hướng sai lầm như bi quan thất vọng, hoặc chủ quan nóng vội. Trên cơ sở đó, Báo cáo đề ra những nhiệm vụ chính, nhiệm vụ cụ thể nhằm đưa cuộc kháng chiến đến thắng lợi hoàn toàn. Báo cáo chính trị là cơ sở chính cho đường lối và chính sách đúng đắn do Đại hội lần thứ II của Đảng vạch ra, là nhân tố cơ bản tạo điều kiện thuận lợi cho nhân dân Việt Nam tăng cường lực lượng vật chất và tinh thần, tiến tới giành thắng lợi quyết định cho cuộc kháng chiến.

 

*

*       *

 

Được cổ vũ bởi thành công của Đại hội Đảng, thấm nhuần sâu sắc nhiệm vụ mà Chủ tịch Hồ Chí Minh giao cho: Tiêu diệt thực dân Pháp và đánh bại bọn can thiệp Mỹ, giành thống nhất độc lập hoàn toàn, toàn Đảng, toàn dân và toàn quân ta dấy lên phong trào thi đua giết giặc lập công. Sau Chiến dịch Trần Hưng Đạo thắng lợi, tháng 3-1951 quân ta mở Chiến dịch Hoàng Hoa Thám đánh vào phòng tuyến đường số 18. Tiếp theo là Chiến dịch Quang Trung, tiến công địch ở Hà Nam Ninh v.v..

 

Ngay sau thắng lợi của Chiến dịch Biên Giới, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã sớm chỉ cho toàn Đảng, toàn dân và toàn quân ta thấy thuận lợi và khó khăn của cuộc kháng chiến. Người nói: "Sau bốn năm kháng chiến toàn quốc, ta đã từ bị động chuyển dần sang chủ động, từ thế yếu chuyển dần sang thế mạnh... Nhưng tôi phải nhắc lại lần nữa để bộ đội và đồng bào ta ghi tạc vào lòng: tuyệt đối chớ vì thắng mà đã kiêu căng, chủ quan, khinh địch. Chúng ta phải nhớ rằng: Càng gần thất bại, địch càng cố gắng, càng hung dữ, càng liều mạng. Càng gần thắng lợi, ta càng gặp nhiều sự gay go. Chúng ta phải chuẩn bị sẵn sàng tinh thần và lực lượng để đối phó với những khó khăn mới" ⁴⁵ .

 

Đúng như nhận định của Chủ tịch Hồ Chí Minh, từ cuối năm 1951, dựa vào viện trợ Mỹ, Pháp tăng gấp đôi ngân sách chiến tranh, tăng thêm quân đội viễn chinh từ 239 nghìn tên tháng 12-1950 lên 338 nghìn tên tháng 12-1951, thay tổng chỉ huy quân đội. Đờlát Đơ Tátxinhi được cử làm Cao uỷ kiêm Tổng Tư lệnh quân đội Pháp ở Đông Dương. Sau khi ra sức củng cố lực lượng, Đờlát quyết định mở cuộc phản công lớn ra Hòa Bình hòng giành lại thế chủ động. Chủ tịch Hồ Chí Minh đã gửi thư yêu cầu các chiến sĩ mặt trận Hòa Bình thực hiện chỉ thị của Ban Chấp hành Trung ương Đảng là đảm nhận nhiệm vụ phá tan cuộc tiến công lên Hòa Bình của địch. Người nói: "Trước kia, ta phải lừa địch ra mà đánh. Nay địch tự ra cho ta đánh. Đó là cơ hội rất tốt cho ta" ⁴⁶ . Quán triệt tinh thần đó, quân và dân ta đã đập tan cuộc tiến công lên Hòa Bình cùng với âm mưu lập "Xứ Mường tự trị" của địch. Trong khi đánh ra Hòa Bình, hậu phương của địch bị sơ hở, quân ta luồn sâu vào vùng sau lưng địch phát động chiến tranh du kích. Địch bị tiến công dữ dội cả trước mặt và sau lưng.

 

Thu đông năm 1952, quân đội ta tiến lên Tây Bắc, đánh địch từ sông Thao qua sông Đà đến sông Mã, giải phóng một vùng rộng lớn 28 nghìn km2 và 25 vạn đồng bào, phá tan âm mưu lập "Xứ Thái tự trị" của địch.

 

Hè năm 1953, quân tình nguyện Việt Nam cùng quân giải phóng Pathét Lào phối hợp đánh vào phòng tuyến của địch ở Thượng Lào, giải phóng một vùng rộng 40 nghìn km2. Trên các chiến trường Bình Trị Thiên, Liên khu V, Nam Bộ, quân ta tiến công địch liên tục, giành nhiều thắng lợi.

 

Thu đông năm 1953, cuộc kháng chiến bước vào giai đoạn quyết định. So sánh lực lượng ngày càng có lợi cho ta, ta từ phản công cục bộ tiến lên phản công lớn. Địch ngày càng lâm vào thế lúng túng, nguy ngập. Địch lại tiếp tục tăng quân. Sau khi Đơ Tátxinhi chết, Hăngri Nava được cử làm Tổng Tư lệnh ⁴⁷ , đã vạch ra một kế hoạch chiến lược quy mô lớn, tập trung quân cơ động nhằm tiêu diệt phần lớn quân chủ lực của ta trong vòng 18 tháng buộc Chính phủ Hồ Chí Minh phải thương lượng theo những điều kiện của Pháp. Kế hoạch này được Mỹ chuẩn y và viện trợ cho Pháp 385 triệu đôla, bằng 80% ngân sách chiến tranh của Pháp ở Đông Dương.

 

Về kiểu thương lượng của Thủ tướng Lanien thông qua "Kế hoạch Nava" như vậy đã được Chủ tịch Hồ Chí Minh nói rõ: "Ta cũng phải đánh cho Pháp quỵ. Lúc ấy, có đàm phán mới đàm phán, chứ không phải đưa đàm phán ra là nó đàm phán ngay đâu. Đừng có ảo tưởng. Mục đích của nó là xâm lược. Nó mất 99% còn hy vọng 1%, nó vẫn đánh. Phải đánh nó quỵ nó mới chịu" ⁴⁸ .

 

Tháng 9-1951, Bộ Chính trị Trung ương Đảng căn cứ vào phương hướng chiến lược do Hội nghị Trung ương Đảng lần thứ tư (tháng 1-1953) đề ra, đã bàn và quyết định kế hoạch tác chiến Đông Xuân 1953 - 1954. Cuộc tiến công chiến lược Đông Xuân của quân và dân ta đã làm đảo lộn kế hoạch chiến tranh của Pháp - Mỹ, làm xoay chuyển cục diện quân sự có lợi cho ta. Trong khi Nava tập trung quân xây dựng lực lượng cơ động chiến lược để có quả đấm mạnh, thì những chiến dịch của quân ta trên các hướng Lai Châu, Trung Lào, Hạ Lào, Bắc Tây Nguyên và Thượng Lào làm cho địch hết sức bị động, lúng túng, phải căng mỏng lực lượng ra đối phó. 

 

Tháng 11-1953, Nava cho quân nhảy dù xuống Điện Biên Phủ, xây dựng nơi này thành một tập đoàn cứ điểm mạnh, làm bàn đạp chiếm lại Tây Bắc, khống chế Lào, đồng thời giữ chân quân chủ lực của ta ở Việt Bắc để quân Pháp rảnh tay hoạt động ở đồng bằng Bắc Bộ và đánh chiếm Liên khu V.

 

Mặc dù có tới 50 vạn quân, bao gồm cả quân ngụy, Nava không thể đối phó với các cuộc tiến công của quân ta trên khắp các chiến trường. Hy vọng duy nhất của Nava lúc này là gửi gắm vào tập đoàn cứ điểm Điện Biên Phủ, một cứ điểm quân sự mà tướng tá Anh, Pháp, Mỹ hết lời ca tụng và cho đó là "pháo đài bất khả xâm phạm". 

 

Sau khi phân tích kỹ càng tình hình ta và địch, Chủ tịch Hồ Chí Minh và Bộ Chính trị Trung ương Đảng quyết định mở Chiến dịch Điện Biên Phủ. Đại tướng Võ Nguyên Giáp được giao nhiệm vụ trực tiếp chỉ huy chiến dịch lịch sử này.

 

Với khẩu hiệu Tất cả cho tiền tuyến, tất cả để chiến thắng , quân và dân ta tích cực chuẩn bị cho Chiến dịch lịch sử Điện Biên Phủ. Trong thư gửi Đại tướng Võ Nguyên Giáp, tháng 12-1953, Chủ tịch Hồ Chí Minh nhấn mạnh: "Chiến dịch này là một chiến dịch rất quan trọng không những về quân sự mà cả về chính trị, không những đối với trong nước mà cả đối với quốc tế. Vì vậy, toàn dân, toàn quân, toàn Đảng phải tập trung hoàn thành cho kỳ được" ⁴⁹ .

 

Đầu tháng 3-1954, các công tác chuẩn bị cho chiến dịch đã hoàn thành. Trước khi bước vào trận đánh có tính chất quyết định đó, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã kịp thời gửi thư động viên các chiến sĩ ở mặt trận Điện Biên Phủ: "Các chú sắp ra mặt trận. Nhiệm vụ các chú lần này rất to lớn, khó khăn, nhưng rất vinh quang... Bác tin chắc rằng các chú sẽ phát huy thắng lợi vừa qua, quyết tâm vượt mọi khó khăn gian khổ để làm tròn nhiệm vụ vẻ vang sắp tới" ⁵⁰ .

 

Quyết tâm chiến lược của Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh được biến thành hành động thực tế của quân đội ta trên chiến trường. Ngày 13-3-1954, quân ta nổ súng tiến công tập đoàn cứ điểm Điện Biên Phủ. Sau hai đợt tiến công ngày 13-3 và 30-3, những phòng tuyến vòng ngoài của địch đã bị tiêu diệt. Để cứu nguy cho đội quân bị bao vây, địch vơ vét tất cả máy bay ở Đông Dương làm thành cầu hàng không tiếp viện suốt ngày đêm cho Điện Biên Phủ. Mỹ còn định cùng với những phần tử cuồng chiến Pháp thực hiện kế hoạch sử dụng hàng trăm máy bay hạng nặng từ Philíppin sang trút bom xuống Điện Biên Phủ. Cao hơn nữa, chúng đã đưa hai tàu sàn bay đến Vịnh Bắc Bộ và đe dọa dùng bom nguyên tử chiến thuật ở mặt trận này. Nhưng không sức mạnh nào ngăn nổi quyết tâm, "quyết chiến, quyết thắng" của quân và dân ta.

 

Ngày 1-5-1954, quân ta mở đợt tiến công mới. Ngày 7-5, quân ta đánh vào khu trung tâm cố thủ của địch. Quân địch ở vào thế tuyệt vọng, tinh thần hoàn toàn tan rã. 3 giờ chiều cùng ngày, Bộ chỉ huy mặt trận hạ lệnh cho quân ta tổng công kích. Quân ta tiến đến đâu, quân địch lũ lượt vác cờ trắng ra hàng. Cuối cùng cả tướng Đờ Cátxtơri, Chỉ huy tập đoàn cứ điểm cùng toàn thể bộ tham mưu ra hàng. 17 giờ chiều ngày 7-5-1954, lá cờ "Quyết chiến, quyết thắng" của quân ta bay phấp phới trên nóc hầm của tướng Đờ Cátxtơri.

 

Cuộc tiến công chiến lược Đông Xuân 1953 - 1954 và Chiến dịch Điện Biên Phủ toàn thắng. Chiến thắng Điện Biên Phủ đập tan kế hoạch Nava, giáng một đòn quyết định vào dã tâm xâm lược của thực dân Pháp, xoay chuyển cục diện chiến tranh, tạo điều kiện thuận lợi cho mặt trận ngoại giao.

 

Ngày 8-5-1954, Hội nghị Giơnevơ bắt đầu thảo luận vấn đề lập lại hòa bình ở Đông Dương. Phái đoàn Chính phủ ta do đồng chí Phạm Văn Đồng làm trưởng đoàn, bước vào bàn Hội nghị với tư thế của một dân tộc chiến thắng.

 

Ngay từ tháng 11-1953, trả lời phỏng vấn của báo Étprétxen Thụy Điển, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nói rõ lập trường của Chính phủ ta: "Nếu Chính phủ Pháp rút được bài học trong cuộc chiến tranh mấy năm nay, muốn đi đến đình chiến ở Việt Nam bằng cách thương lượng và giải quyết vấn đề Việt Nam theo lối hòa bình thì nhân dân và Chính phủ Việt Nam dân chủ cộng hòa sẵn sàng tiếp ý muốn đó. Cơ sở của việc đình chiến ở Việt Nam là Chính phủ Pháp thật thà tôn trọng nền độc lập thật sự của nước Việt Nam" ⁵¹ .

 

Sau 75 ngày đấu tranh ngoại giao kiên quyết và mềm dẻo, ngày 20-7-1954, Hiệp định Giơnevơ về lập lại hòa bình ở Đông Dương được ký kết. Hiệp định có ghi: Mỗi nước tham gia Hội nghị Giơnevơ cam kết tôn trọng chủ quyền, độc lập, thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ của những nước trên và tuyệt đối không can thiệp vào nội trị của những nước đó. Văn bản có tính pháp lý của Hội nghị ghi rõ: "Hội nghị thừa nhận rằng mục đích căn bản của Hiệp định về Việt Nam là giải quyết vấn đề quân sự để đình chiến chiến sự và giới tuyến quân sự chỉ có tính chất tạm thời, không thể coi như là một biên giới chính trị hoặc lãnh thổ". Việc thống nhất hai miền Nam Bắc Việt Nam sẽ được thực hiện thông qua tổng tuyển cử toàn quốc vào tháng 7-1956. Mỹ ngoan cố không chịu ký vào bản tuyên bố cuối cùng để dễ bề thực hiện âm mưu phá hoại sau này.

 

Ngay sau khi Hiệp nghị Giơnevơ được ký kết, ngày 22-7-1954, Chủ tịch Hồ Chí Minh kêu gọi nhân dân, quân đội và cán bộ nhận rõ tình hình mới và chủ trương mới của Đảng. Người nhấn mạnh: "Đấu tranh để củng cố hòa bình, thực hiện thống nhất, hoàn thành độc lập, dân chủ cũng là một cuộc đấu tranh lâu dài và gian khổ... Trung Nam Bắc đều là bờ cõi của ta, nước ta nhất định sẽ thống nhất, đồng bào cả nước nhất định được giải phóng" ⁵² .

 

Chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ và Hiệp định Giơnevơ được ký kết đã kết thúc cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và can thiệp Mỹ. Nhân dân ta đã hoàn thành được nhiệm vụ mà Đại hội lần thứ II của Đảng đề ra. Dưới sự lãnh đạo sáng suốt của Đảng đứng đầu là Chủ tịch Hồ Chí Minh, nhân dân ta đã tiến hành cuộc kháng chiến toàn dân, toàn diện, trường kỳ, dựa vào sức mình là chính, đã giành được thắng lợi vô cùng vẻ vang và có ý nghĩa thời đại sâu sắc. Đúng như Chủ tịch Hồ Chí Minh, linh hồn của cuộc kháng chiến đã nhận định: "Lần đầu tiên trong lịch sử, một nước thuộc địa nhỏ yếu đã đánh thắng một nước thực dân hùng mạnh. Đó là một thắng lợi vẻ vang của nhân dân Việt Nam, đồng thời cũng là một thắng lợi của các lực lượng hòa bình, dân chủ và xã hội chủ nghĩa trên thế giới" ⁵³ .

 

*

*          *

 

Thế là một lần nữa, sau thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám, dưới sự lãnh đạo tài tình của Chủ tịch Hồ Chí Minh và Đảng tiền phong do Người sáng lập, dân tộc ta lại chứng minh cho nhân loại tiến bộ hiểu rằng: Khi cả một dân tộc quyết tâm vùng dậy dưới sự lãnh đạo của Đảng tiên phong, của lãnh tụ tài giỏi, giành lại được nền độc lập, tự do quý báu nhất, thì dân tộc đó hoàn toàn có đủ lực lượng, đủ tinh thần chiến đấu, hy sinh, chấp nhận cuộc chiến đấu ở hình thức cao nhất, bảo vệ trọn vẹn thành quả đã giành được.

 

Thời điểm của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và can thiệp Mỹ (1946 - 1954), khả năng giành lại độc lập, tự do của một dân tộc thuộc địa, qua thực tế cuộc Cách mạng Tháng Tám của Việt Nam thì thế giới đã thấy, nhân dân các nước thuộc địa và phụ thuộc đã rõ. Nhưng còn khả năng bảo vệ, giữ vững nền độc lập, tự do ấy trong một cuộc chiến đấu ác liệt, mà lúc đầu tưởng như không cân sức, thì cả thế giới còn đang chờ xem ở kết cục cụ thể. Nếu cách mạng Việt Nam chứng tỏ được một lần nữa giá trị lịch sử của một cuộc kháng chiến là ở chỗ nó tự bảo vệ được nền độc lập tự do và hoàn toàn đánh thắng quân xâm lược thì sẽ đúng như Chủ tịch Hồ Chí Minh đã tiên đoán một cách khoa học và tài tình: Pháp bị thua ở Việt Nam, thì toàn bộ sự nghiệp của nó sẽ tan hoang.

 

Để chứng minh cho khả năng đó và giá trị lịch sử của cuộc kháng chiến đó, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã cùng với Đảng do Người sáng lập và rèn luyện, đã sáng tạo ra đường lối giành độc lập, tự do cho dân tộc thu được thắng lợi vĩ đại (Cách mạng Tháng Tám), thì nay lại tiếp tục sáng tạo ra đường lối kháng chiến toàn dân, toàn diện, trường kỳ, dựa vào sức mình là chính để giữ vững nền độc lập và tự do ấy , bảo đảm chắc chắn thắng lợi, mà lúc đó chưa hề có một đường lối nào về loại hình như vậy để tham khảo. Khi cuộc kháng chiến toàn quốc của Việt Nam bùng nổ, các dân tộc thuộc địa và nửa thuộc địa, các lực lượng cách mạng và tiến bộ trên thế giới đều hồi hộp, lo lắng cho Việt Nam. Họ chăm chú theo dõi cuộc chiến đấu của nhân dân Việt Nam xem như đó là cuộc chiến đấu của chính mình. Bởi vì, cuộc chiến đấu của Việt Nam có ý nghĩa đi tiên phong, quyết định vận mệnh và tương lai đấu tranh của các nước thuộc địa chống đế quốc, thực dân.

 

Thực tế khách quan của lịch sử trong giai đoạn này, một lần nữa chứng minh những sáng tạo tài giỏi, những cống hiến vĩ đại vào sự nghiệp kháng chiến để bảo vệ vững chắc nền độc lập tự do của đất nước, bảo vệ chính quyền cách mạng non trẻ của Chủ tịch Hồ Chí Minh và của Đảng ta.

 

Từ thực tiễn thắng lợi của cuộc kháng chiến với đường lối do Chủ tịch Hồ Chí Minh và Đảng do Người sáng lập, tên tuổi kính yêu của Người càng được biết đến rộng rãi, được quý trọng trên khắp thế giới. Kể từ đó cái tên ghép Việt Nam - Hồ Chí Minh, Hồ Chí Minh - Việt Nam trở nên quen thuộc với thế giới.

 

Nói về vai trò của Chủ tịch Hồ Chí Minh trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và can thiệp Mỹ, Giáo sư, Cố vấn Viện Nghiên cứu châu Á của Cuba là Mighen Đêxtêphanô đã đánh giá: "Sau 9 năm chiến tranh, sức mạnh quân sự của thực dân Pháp đã bị đập tan tại Điện Biên Phủ. Tháng 7 năm đó với việc ký kết Hiệp định Giơnevơ, các dân tộc Đông Dương đã giành được độc lập. Với vũ khí của mình, Hồ Chí Minh đã là tác giả của thắng lợi đó. Lúc này Người đã 64 tuổi và tên tuổi của Người đã được ghi vào những trang sử vẻ vang nhất" ⁵⁴ .

 

* Tại Đại hội lần thứ I của Đảng, đồng chí Nguyễn Ái Quốc vắng mặt. Trong thời gian này, sau khi thoát khỏi nhà tù của đế quốc Anh ở Hương Cảng, Người đến Liên Xô, được Quốc tế Cộng sản giới thiệu vào học Trường Quốc tế Lênin, trường dành cho các đồng chí lãnh đạo các Đảng Cộng sản và Đảng công nhân trên thế giới.

 

*. Nội dung chính của Kế hoạch Mácsan là:

- Nô dịch các nước châu Âu.

- Phục hồi kinh tế cho quân phiệt Tây Đức.

- Chống lại các lực lượng dân chủ ở Tây Âu.

- Bao vây kinh tế Liên Xô và các nước dân chủ nhân dân.

- Thực hiện lôi kéo đồng minh ở mức độ cần thiết để cho các nước này ổn định lại tình hình kinh tế, làm cơ sở vật chất cho chính sách chạy đua vũ trang, chuẩn bị chiến tranh thế giới của Mỹ.

 

2. Chương trình Tờruman (tương tự Kế hoạch Mácsan ở châu Âu) để xâm nhập bằng kinh tế, nô dịch các nước chậm tiến tại khu vực Đông Nam Á, lôi kéo các nước này vào âm mưu gây chiến của Mỹ, trước mắt là nhằm đàn áp phong trào giải phóng dân tộc đang lên mạnh tại khu vực này.

 

3. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.3, tr. 557.

 

4. Tính đến tháng 10-1945, trên đất nước ta có khoảng 30 vạn tên, trong đó có 20 vạn quân Tưởng, 2,6 vạn quân Anh, 2 vạn quân Pháp và 6 vạn quân Nhật.

 

5. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.4, tr. 480.

 

6. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.6, tr. 7-8.

 

7. Lịch sử Quân đội nhân dân Việt Nam, Nxb. Quân đội nhân dân, Hà Nội, 1974, tr. 396.

 

8 Tức Hội Nghiên cứu chủ nghĩa Mác, thực chất là Đảng Cộng sản Đông Dương.

 

9. Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đảng toàn tập, Sđd, t.9, tr.44.

 

10, 11. Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đảng toàn tập, Sđd, t.9, tr. 44-45, 237.

 

12. Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đảng toàn tập, Sđd, t.9, tr.237-238.

 

13. Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đảng toàn tập, Sđd, t.10, tr.24.

 

14. Đồng chí Trường Chinh được bầu làm Tổng Bí thư từ Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương Đảng tháng 5-1941.

15. Tức là giai đoạn tổng phản công.

 

16. Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đảng 1945 - 1954, Ban Nghiên cứu lịch Đảng Trung ương, Hà Nội, 1970, t.II, tr. 77.

 

17. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.5, tr.551-552.

 

18. Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đảng 1945 - 1954, Sđd, t.II, q.2, 1979, tr. 169-170.

 

19, 20. Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đảng toàn tập, Sđd, t.11, tr. 365, 374.

 

21. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.6, tr. 149.

 

22, 23. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.6, tr. 149, 150.

 

24. Cuộc kháng chiến thần thánh của nhân dân Việt Nam, Nxb. Sự thật, Hà Nội, 1960, t.III, tr. 10-11.

 

25, 26. Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đảng toàn tập, Sđd, t.12, tr.9.

 

27, 28. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.6, tr.170-171.

 

29, 30. Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đảng toàn tập, Sđd, t.12, tr.443, 477.

 

31. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.6, tr.185.

 

32, 33. Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đảng toàn tập, Sđd, t.12, tr.484, 493.

 

34. Xem: Báo Nhân Dân, số 1, 1951.

 

35. Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đảng Toàn tập, Sđd, t.12, tr.37.

 

36, 37, 38. Cuộc kháng chiến thần thánh của nhân dân Việt Nam, Nxb. Sự thật, Hà Nội, 1960, tr. 16.

 

39. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.6, tr.184. 

 

40, 41. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.6, tr.184-185. 

 

42. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.6, tr. 181.

 

43. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.6, tr.159. 

 

44. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.6, tr.175. 

 

45. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.6, tr.135.

 

46. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.6, tr. 341.

 

47. Nava là Tổng Tư lệnh thứ bảy của Pháp ở Đông Dương.

 

48. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.7, tr.113.

 

49. Đảng Cộng sản Việt Nam: Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam - Sơ thảo, Nxb. Sự thật, Hà Nội, 1984, tr. 691.

 

50.Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.7, tr.265.

 

51. Văn kiện Đảng về kháng chiến chống thực dân Pháp, Nxb. Sự thật, Hà Nội, 1988, t.II, tr. 320.

 

52. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.7, tr.322.

 

53. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.10, tr.12.

 

54. Hội thảo quốc tế về Chủ tịch Hồ Chí Minh - Anh hùng giải phóng dân tộc, Nhà văn hóa lớn, Nxb. Khoa học xã hội, Hà Nội, 1990, tr. 53.

 

 

 

Từ Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ II (tháng 2-1951) đến Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ III của Đảng (tháng 9-1960) đã gần 10 năm. Trong thời gian ấy, trên thế giới và trong nước ta đã có nhiều biến đổi quan trọng. Nét nổi bật của tình hình thế giới trong thời kỳ lịch sử này là:

 

Hệ thống xã hội chủ nghĩa lớn mạnh vượt bậc và đã trở thành lực lượng mạnh hơn lực lượng của hệ thống tư bản chủ nghĩa. Đó là sự phát triển toàn diện và không ngừng của các nước xã hội chủ nghĩa về kinh tế, chính trị, quân sự và khoa học - kỹ thuật... Liên Xô, trụ cột của hệ thống xã hội chủ nghĩa ngày càng phát triển và củng cố về mọi mặt. Liên Xô bắt tay vào thực hiện kế hoạch 7 năm 1959 - 1965. Ưu thế quân sự của Liên Xô đã làm thay đổi so sánh lực lượng giữa Mỹ và Liên Xô.

 

Các nước xã hội chủ nghĩa đều hoàn thành hoặc hoàn thành vượt mức kế hoạch kinh tế đặt ra, các nước Trung Đông Âu đã trở thành những nước công nông nghiệp. Các nước xã hội chủ nghĩa đã đạt hơn 1/3 tổng sản lượng công nghiệp và gần 1/2 tổng sản lượng nông nghiệp của thế giới. Tốc độ phát triển của các nước xã hội chủ nghĩa tăng trung bình từ 8 đến 11% so với những năm trước, đặc biệt là tốc độ phát triển công nghiệp tăng 4 lần so với các nước đế quốc. Trong các nước xã hội chủ nghĩa, những tiến bộ mới về khoa học - kỹ thuật thể hiện rõ, nền kinh tế quốc dân phát triển một cách toàn diện. Một số nước trước đây còn lạc hậu về công nghiệp, nay đã có nhiều trung tâm công nghiệp mới hình thành. Ở nhiều nước, quan hệ sản xuất mới được củng cố và hoàn thiện dần. Thành phần kinh tế tập thể được nâng cao về chất lượng. Sự nhất trí về chính trị và tinh thần trong các nước xã hội chủ nghĩa được củng cố thêm một bước. Đời sống vật chất và văn hóa của nhân dân tiếp tục được nâng cao. Sự phân công và hợp tác quốc tế giữa các nước với nhau phát triển thêm.

 

Cuộc đấu tranh kiên quyết và bền bỉ của hệ thống xã hội chủ nghĩa chống âm mưu xâm lược và gây chiến của chủ nghĩa đế quốc, thái độ ủng hộ kiên quyết phong trào đấu tranh của nhân dân các nước giành độc lập và dân chủ, mối quan hệ hữu nghị, hợp tác và tương trợ trong hệ thống và các nước mới giành được độc lập, những thành tích trong xây dựng chủ nghĩa xã hội v.v., tất cả những điều đó tăng thêm ảnh hưởng và uy tín về chính trị và tinh thần của hệ thống xã hội chủ nghĩa trong nhân dân và các nước trên thế giới. Mặc dầu trong thời gian này, một số nước xã hội chủ nghĩa và trong phong trào cộng sản và công nhân quốc tế có sự bất đồng, có làm hạn chế một phần, nhưng không thể xóa bỏ được tác dụng khách quan và ảnh hưởng to lớn của hệ thống xã hội chủ nghĩa đối với sự phát triển của tình hình thế giới. Tiêu biểu là hai cuộc hội nghị quốc tế của các Đảng Cộng sản và công nhân năm 1957 và năm 1960 đã thể hiện rõ sự hợp tác anh em giữa các nước xã hội chủ nghĩa, thể hiện sự lớn mạnh của phong trào cộng sản quốc tế.

 

Phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc tiếp tục phát triển mạnh mẽ , nhất là ở châu Á và châu Phi. Cho đến thời gian này đã có trên 1.500 triệu người thoát khỏi ách thực dân, 40 nước thuộc địa và nửa thuộc địa đã giành được độc lập với mức độ khác nhau. Hệ thống thuộc địa -hậu phương của chủ nghĩa đế quốc đang tan rã. Ở châu Á, hệ thống thuộc địa hầu như hoàn toàn sụp đổ. Ở châu Phi, phong trào độc lập dân tộc phát triển mạnh. Cuộc đấu tranh giành chính quyền của các nước Mỹ Latinh cũng đang mở rộng. Chủ nghĩa đế quốc đã dùng đủ mọi cách để ngăn chặn sự phát triển của phong trào này, nhưng đều thất bại thảm hại. Khuynh hướng chống chủ nghĩa đế quốc, thực dân và hòa bình trung lập đang phát triển ở vùng này. 

 

Vào cuối năm 1959 đầu năm 1960, cách mạng ở các nước Lào, Ănggôla, Goatêmala thu được nhiều thắng lợi, đặc biệt là cách mạng Cuba thành công và tuyên bố tiến lên con đường chủ nghĩa xã hội.

 

Bước tiến mới của phong trào giải phóng dân tộc trong thời gian này thể hiện ở chỗ, nhân dân các nước ngày càng thấy rõ âm mưu của chủ nghĩa đế quốc; đồng thời mặt trận liên minh chống đế quốc được củng cố và mở rộng thêm trong phạm vi từng nước cũng như giữa các nước bị áp bức với nhau. Khối liên minh chống đế quốc đã được hình thành ở cả châu Á, châu Phi và Mỹ Latinh. Phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc có tác dụng tích cực đối với sự phát triển của tình hình thế giới.

 

Phong trào bảo vệ hòa bình đang phát triển theo hướng tích cực. Xu hướng đòi giải quyết các vấn đề tranh chấp giữa các nước bằng phương pháp hòa bình có tác dụng ngăn chặn âm mưu gây chiến của bọn đế quốc. Một khu vực hòa bình rộng lớn bao gồm các nước xã hội chủ nghĩa và các nước Á, Phi đã hình thành và đang phát triển, làm cho mặt trận bảo vệ hòa bình trên thế giới được củng cố. Đây cũng là một điều kiện quan trọng làm cho lực lượng của hệ thống xã hội chủ nghĩa trội hơn hẳn lực lượng của hệ thống đế quốc. Phong trào hòa bình ngày càng kết hợp chặt chẽ với phong trào giải phóng dân tộc.

 

Lực lượng dân chủ và tiến bộ ở các nước tư bản, mà nòng cốt là phong trào công nhân, cũng phát triển rộng rãi. Những cuộc đấu tranh sôi nổi giữa lao động và tư bản, giữa lực lượng tiến bộ và lực lượng phản động đã diễn ra với quy mô lớn có trong hầu hết các nước tư bản đế quốc với hàng trăm triệu lượt người tham gia bãi công.

 

Đặc điểm của phong trào là diễn ra ở khắp các lục địa, quy mô ngày càng rộng lớn, thời gian ngày càng kéo dài. Nhiều cuộc bãi công khổng lồ làm tê liệt nền kinh tế hoặc một số ngành đã xảy ra ở nhiều nước tư bản chủ nghĩa. Hình thức đấu tranh cũng phong phú hơn, kết hợp chặt chẽ khẩu hiệu kinh tế với khẩu hiệu chính trị, đặc biệt là tính chất chính trị tăng lên rõ rệt, lôi cuốn nhiều thành phần xã hội tham gia. Phong trào này đã giáng những đòn mạnh mẽ vào chính sách bóc lột và gây chiến của bọn đế quốc.

 

Lực lượng của chủ nghĩa đế quốc suy yếu , biểu hiện trước hết là sự tan rã của hệ thống thuộc địa, sau đó là ở dấu hiệu suy thoái nền kinh tế và những mâu thuẫn trong nội bộ các nước đế quốc. Trong các nước đế quốc, phong trào đấu tranh lên cao, nhất là phong trào chống chính sách gây chiến của đế quốc v.v..

 

Trước sự suy yếu của mình, chủ nghĩa đế quốc, đứng đầu là Mỹ, tìm cách tăng cường chạy đua vũ trang, thành lập các khối quân sự xâm lược, hòng duy trì những vị trí còn lại và giành lại những vị trí đã mất. Ở Đông Dương, đế quốc Mỹ can thiệp vào Việt Nam, trắng trợn phá hoại Hiệp định Giơnevơ, đưa vũ khí và nhân viên quân sự vào miền Nam Việt Nam và Lào, hòng biến các nước Đông Dương thành thuộc địa kiểu mới và căn cứ quân sự của chúng.

 

Trước thế tiến công mạnh mẽ của phong trào cách mạng thế giới, phạm vi thống trị của chủ nghĩa đế quốc bị đẩy lùi. Mỹ buộc phải thay đổi chiến lược quân sự "Trả đũa ồ ạt" bằng chiến lược "Phản ứng linh hoạt" nhằm đối phó với phong trào giải phóng dân tộc, ngăn đe phong trào cách mạng thế giới và để tiến hành xâm lược các nước nhỏ yếu. Đế quốc Mỹ trắng trợn can thiệp vũ trang vào Cuba, bắt đầu tiến hành "Chiến tranh đặc biệt" xâm lược miền Nam Việt Nam, tích cực can thiệp vào Lào, gây căng thẳng trong vấn đề Tây Béclin. Điểm đáng chú ý trong thời kỳ này là Mỹ đã sử dụng một chính sách thâm độc và xảo quyệt, kết hợp bạo lực với mị dân, kết hợp hành động gây chiến tranh với luận điệu hòa bình, kết hợp đánh phá với đàm phán, kết hợp tiến công với lôi kéo các lực lượng trung gian v.v..

 

Tình hình thế giới trên đây đã được Chủ tịch Hồ Chí Minh khái quát trong Diễn văn khai mạc tại Đại hội lần thứ III của Đảng: "Ngày nay, chủ nghĩa xã hội đã thành một hệ thống thế giới hùng mạnh, vững chắc như lũy thép thành đồng... Rõ ràng là lực lượng hòa bình, dân chủ, độc lập dân tộc và xã hội chủ nghĩa trên thế giới đã mạnh hơn hẳn phe đế quốc" ¹ .

 

*         *

*

 

 

Sau chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ và tiếp đó là Hiệp định Giơnevơ được ký kết đã buộc thực dân Pháp và can thiệp Mỹ phải công nhận trên pháp lý chủ quyền độc lập thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ của dân tộc ta. Thắng lợi đó mở ra cục diện mới cho cách mạng Việt Nam: miền Bắc hoàn toàn giải phóng, trở thành hậu phương của cách mạng cả nước, là tiền đề vững chắc cho cuộc đấu tranh giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước. Đây là bước nhảy vọt về chất của cách mạng Việt Nam. Thắng lợi đó tạo ra những nhân tố cơ bản đưa cách mạng Việt Nam tiếp tục tiến lên. Tuy nhiên, như Hội nghị lần thứ sáu Ban Chấp hành Trung ương Đảng tháng 7-1954 và Nghị quyết Bộ Chính trị tháng 9-1954 đã nhận định: Tình hình diễn ra phức tạp do âm mưu và hành động xâm lược của đế quốc Mỹ; đế quốc Mỹ đã trở thành kẻ thù chủ yếu và trực tiếp của nhân dân Việt Nam.

 

Thật vậy, trong khi Pháp sa lầy trong cuộc chiến tranh ở Đông Dương, một mặt, Mỹ ra sức giúp Pháp, mặt khác, thông qua viện trợ thực hiện âm mưu lâu dài là thay thế Pháp ở Đông Dương. Hiệp định Giơnevơ ký kết, Mỹ nhảy vào miền Nam hất cẳng Pháp, biến miền Nam thành thuộc địa kiểu mới và căn cứ quân sự của Mỹ, đồng thời, lấy miền Nam làm bàn đạp để tiến công miền Bắc, hòng đẩy lùi và đè bẹp chủ nghĩa xã hội ở khu vực này. Để thực hiện mưu đồ đó, Mỹ dựng lên ở miền Nam chính quyền tay sai phản động Ngô Đình Diệm. Bằng các thủ đoạn chính trị, kinh tế, quân sự, chúng thực hiện cuộc chiến tranh "đơn phương" nhằm tiến công tiêu diệt các lực lượng yêu nước và cách mạng ở miền Nam, từng bước biến miền Nam thành thuộc địa kiểu mới và căn cứ quân sự của Mỹ. Cách mạng Việt Nam phải đương đầu với kẻ thù mới là đế quốc Mỹ, có tiềm lực kinh tế và quốc phòng lớn mạnh vào loại nhất thế giới.

 

Như vậy, tình hình nước ta từ sau Hiệp định Giơnevơ năm 1954 là: đất nước tạm thời bị chia cắt làm hai miền, có hai chế độ chính trị, xã hội khác nhau. Miền Bắc hoàn toàn được giải phóng, cuộc cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân về cơ bản đã hoàn thành và bước vào thời kỳ quá độ tiến lên chủ nghĩa xã hội. Về cơ bản, xã hội miền Nam vẫn là thuộc địa, nửa phong kiến. Tính chất, nhiệm vụ cách mạng miền Nam về cơ bản chưa thay đổi, phải tiếp tục hoàn thành cách mạng dân tộc dân chủ, đánh đổ đế quốc Mỹ và tay sai, giải phóng miền Nam, tiến tới hòa bình, thống nhất đất nước.

 

Ở miền Nam, đế quốc Mỹ và bè lũ tay sai đàn áp dã man cuộc đấu tranh yêu nước của nhân dân ta. Trong thời gian này, Đảng ta đã kịp thời chỉ đạo chuyển hướng đấu tranh của cách mạng miền Nam cho phù hợp. Trong những năm 1954 - 1956, Đảng đã huy động được lực lượng quần chúng đông đảo đấu tranh sôi nổi dưới khẩu hiệu hòa bình, độc lập, thống nhất, đòi thi hành Hiệp định đình chiến, đòi dân sinh, dân chủ; đồng thời lãnh đạo nhân dân đấu tranh chống bắt phu, bắt lính, chống cướp lại ruộng đất, đặc biệt là phong trào chống "tố cộng", "diệt cộng", chống dồn dân vào các "khu trù mật", "dinh điền", "ấp chiến lược"... Phát động được phong trào cách mạng rộng lớn, tiến công đánh bại địch về chính trị là thành quả lớn của Đảng và nhân dân miền Nam thời kỳ này.

 

Sau thất bại nặng nề trước phong trào đấu tranh chính trị của nhân dân ta ở miền Nam, Mỹ - Diệm chuyển sang thực hiện các chính sách phátxít hóa, tiến hành các chiến dịch "tố cộng", "diệt cộng" khốc liệt hơn nhằm tiêu diệt những người cộng sản, dập tắt phong trào cách mạng miền Nam. Sự đàn áp khủng bố của địch trong những năm 1958 - 1959 đã đạt tới tột đỉnh của sự tàn ác, dã man với các cuộc thảm sát đẫm máu ở Phú Lợi, Ngân Sơn, Chợ Được... Tiếp đó, chúng thi hành Luật 10/59, lê máy chém đi khắp miền Nam giết hại đảng viên, cán bộ, những người kháng chiến cũ và đồng bào yêu nước. Chính sách phátxít hóa tàn bạo của chúng đã thổi bùng ngọn lửa căm thù của nhân dân ta ở miền Nam. Phong trào đấu tranh chống chính sách khủng bố tàn bạo của Mỹ - Diệm diễn ra ác liệt dưới hình thức công khai, hợp pháp nhằm lợi dụng khẩu hiệu "độc lập, dân chủ" giả hiệu của chúng nêu ra. Các hình thức đấu tranh vũ trang tuyên truyền, tự vệ, trừ gian, diệt ác đã xuất hiện và phát triển dưới sự lãnh đạo chặt chẽ của các đảng bộ. Một số căn cứ cách mạng và đơn vị vũ trang tập trung được thành lập. Năm 1958, Bộ Tư lệnh miền Đông Nam Bộ ra đời, tiếp đó là Khu V. Các lực lượng vũ trang đã tiến hành các cuộc chiến đấu chống các cuộc càn quét của địch, hỗ trợ cho phong trào đấu tranh chính trị của quần chúng. Đáng chú ý là tháng 4-1958, nhân dân Bác Ái (Ninh Thuận) đã nổi dậy, kết hợp đấu tranh chính trị với đấu tranh vũ trang phá tan khu tập trung của địch. Đây là cuộc nổi dậy có tính chất khởi nghĩa từng phần đầu tiên ở miền Nam. Mặc dù kẻ thù đã chuyển sang chính sách phátxít hóa vô cùng tàn bạo, gây cho cách mạng miền Nam những khó khăn và tổn thất lớn, nhưng dưới sự lãnh đạo của Đảng, với ý chí kiên cường chiến đấu, cách mạng miền Nam đã vượt qua bước thử thách nghiêm trọng, cơ sở cách mạng được giữ vững, lực lượng cách mạng được củng cố và phát triển.

 

Vào những năm 1959 - 1960, sự đàn áp, khủng bố tàn bạo của Mỹ - Diệm đã gây nên lòng căm thù sôi sục trên khắp đất nước Việt Nam, tình thế bùng nổ cuộc đấu tranh cách mạng ở miền Nam đã chín muồi. Nhân dân miền Nam chỉ chờ dịp là vùng lên sống mái với kẻ thù. N ghị quyết Hội nghị lần thứ 15 Ban Chấp hành Trung ương Đảng đã đáp ứng đúng nguyện vọng đó. Đảng đã lãnh đạo nhân dân miền Nam thực hiện sáng tạo phương châm đấu tranh chính trị kết hợp với đấu tranh vũ trang, từ thấp đến cao, dẫn đến phong trào "Đồng khởi" trong những năm cuối 1959 đầu 1960. Tiêu biểu là ở Ninh Thuận, Quảng Ngãi, Quảng Nam, Phú Yên và Khánh Hòa... Đặc biệt là ở Bến Tre, Tỉnh uỷ phát động phong trào "toàn dân đồng khởi" nhằm phá ách kìm kẹp của địch, xây dựng chính quyền cách mạng theo phương châm dựa vào lực lượng chính trị của quần chúng là chủ yếu với sự hỗ trợ của lực lượng vũ trang. Tại huyện Mỏ Cày, nhân dân và tự vệ đã nổi dậy tiêu diệt 9 đồn bốt, bức rút 20 đồn địch, đập tan bộ máy cai trị của địch, giải phóng 20 xã. Chỉ trong một tuần, phong trào phát triển khắp toàn tỉnh. Thắng lợi của Bến Tre cổ vũ phong trào toàn miền. Tại miền Đông Nam Bộ, lực lượng vũ trang tiến công địch ở Tua Hai, bắt sống 500 tên địch, thu hơn 1.000 súng các loại. Phát huy chiến thắng Tua Hai, nhân dân Tây Ninh nổi dậy giải phóng 2/3 số xã trong tỉnh. Nhân dân tỉnh Long An, Thủ Dầu Một v.v. cũng vùng lên lật đổ chính quyền địch ở cấp cơ sở.

 

Từ giữa năm 1960, phong trào "Đồng khởi" phát triển như bão táp khắp miền Nam. Trong bão táp cách mạng, đạo quân chính trị của quần chúng được củng cố vững chắc. "Đồng khởi" đã chấm dứt thời kỳ tạm thời ổn định của chế độ Mỹ - Diệm, giáng một đòn bất ngờ vào "Chiến lược Aixenhao", làm lộ mặt yếu cơ bản của địch về chính trị, tinh thần, báo hiệu sự thất bại của chủ nghĩa thực dân mới của Mỹ, đồng thời chỉ rõ mọi hành động khủng bố, đàn áp, mọi thủ đoạn xảo quyệt mị dân của địch đều không khuất phục và lừa bịp được nhân dân ta.

 

Tình hình miền Nam nêu trên, được Chủ tịch Hồ Chí Minh nói rõ: "đến nay đã sáu năm, mà nước ta vẫn chưa được thống nhất như Hiệp định Giơnevơ đã quy định, Chính phủ và nhân dân ta trước sau vẫn thi hành nghiêm chỉnh hiệp định đã ký kết. Song Mỹ - Diệm thì cố tình chia cắt nước ta, trắng trợn phá hoại Hiệp định Giơnevơ, cho nên miền Nam nước ta vẫn còn phải sống đau khổ dưới ách thống trị tàn bạo của chúng. Vì vậy, nhân dân ta đã không ngừng đấu tranh để hòa bình thống nhất đất nước , giải phóng miền Nam ra khỏi cảnh lửa bỏng, nước sôi. Cuộc đấu tranh cách mạng của đồng bào ta ở miền Nam đang tiếp tục sâu rộng và mạnh mẽ. Miền Nam rất xứng đáng với danh hiệu vẻ vang là "Thành đồng Tổ quốc" ² .

 

Ở miền Bắc , từ sau ngày được giải phóng, dưới sự lãnh đạo của Đảng, nhân dân hăng hái ra sức phấn đấu thực hiện những nhiệm vụ cách mạng đặt ra. Đó là điều kiện chính trị vô cùng thuận lợi để bước vào thời kỳ mới. Từ tháng 7-1954, miền Bắc hoàn toàn được giải phóng và bước vào thời kỳ quá độ tiến lên chủ nghĩa xã hội. Đó là con đường phát triển tất yếu khách quan của xã hội miền Bắc và là tư tưởng chỉ đạo nhất quán của Đảng ta và Chủ tịch Hồ Chí Minh. Miền Bắc khi bước vào thời kỳ quá độ tiến lên chủ nghĩa xã hội với những đặc điểm.

 

- Nền kinh tế của miền Bắc là nền kinh tế nông nghiệp lạc hậu, chủ yếu là sản xuất nhỏ, cá thể. Cơ sở kinh tế của chủ nghĩa tư bản hết sức kém cỏi và non yếu. Công nghiệp mới phôi thai. Nông nghiệp và thủ công nghiệp phân tán, lạc hậu chiếm phần lớn trong nền kinh tế quốc dân. Trình độ văn hóa của nhân dân còn thấp. Nền kinh tế bị tàn phá nặng nề trong những năm chiến tranh. Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nói: " Đặc điểm to nhất của ta trong thời kỳ quá độ là từ một nước nông nghiệp lạc hậu tiến thẳng lên chủ nghĩa xã hội không phải kinh qua giai đoạn phát triển tư bản chủ nghĩa" ³ .

 

- Cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa được tiến hành trong hoàn cảnh đất nước còn tạm bị chia cắt làm hai miền, đế quốc Mỹ biến miền Nam thành căn cứ quân sự và thuộc địa kiểu mới của chúng và mở rộng chiến tranh trên cả hai miền Nam - Bắc. Do đó, đòi hỏi miền Bắc phải thật sự vững mạnh về mọi mặt, trở thành căn cứ địa vững chắc của cả nước, vừa chi viện có hiệu quả cho miền Nam đánh Mỹ, vừa bảo vệ vững chắc miền Bắc. Đặc điểm này chi phối thường xuyên quá trình xây dựng ở miền Bắc từ năm 1954 đến năm 1975.

 

- Miền Bắc tiến lên chủ nghĩa xã hội trong khi chủ nghĩa xã hội đã trở thành hệ thống thế giới, mối quan hệ hợp tác quốc tế trong hệ thống đã phát triển. Đây là nhân tố thuận lợi đối với cách mạng nước ta.

 

Bên cạnh những thuận lợi cơ bản là sự lãnh đạo sáng suốt của Đảng, đứng đầu là Chủ tịch Hồ Chí Minh; nhà nước dân chủ nhân dân được củng cố vững chắc; là khối đại đoàn kết toàn dân; là sự ủng hộ, hợp tác quốc tế của các nước xã hội chủ nghĩa ngày càng được tăng cường..., thì cách mạng xã hội chủ nghĩa ở miền Bắc cũng gặp nhiều khó khăn, thử thách. Khó khăn chủ yếu là xuất phát điểm rất thấp về kinh tế, cơ sở vật chất - kỹ thuật của chủ nghĩa xã hội hầu như chưa có gì, lại phải thường xuyên đối phó với cuộc chiến tranh xâm lược của Mỹ và tay sai, lại trong bối cảnh có sự bất đồng trong phong trào cộng sản và công nhân quốc tế.

 

Xuất phát từ những đặc điểm nói trên, nhận rõ những khó khăn to lớn phải vượt qua, đánh giá đúng những thuận lợi cơ bản, Đảng ta đã lãnh đạo nhân dân miền Bắc thực hiện hoàn thành những nhiệm vụ có ý nghĩa quan trọng nhằm củng cố miền Bắc về mọi mặt.

 

Từ cuối tháng 7 đầu tháng 8-1954, ta tiếp quản nhanh gọn các thành thị và nông thôn miền Bắc . Ngày 10-10-1954, Thủ đô Hà Nội được giải phóng. Ngày 1-1-1955, nhân dân ta đón Trung ương Đảng, Chính phủ và Chủ tịch Hồ Chí Minh về Thủ đô. Ngày 13-5-1955, toàn bộ khu vực Hải Phòng được giải phóng. Ngày 16-5-1955, tên lính viễn chinh Pháp cuối cùng rút khỏi miền Bắc. Đây là thắng lợi to lớn của nhân dân ta.

 

Từ ngày 2-7-1954 đến tháng 5-1955, trong thời gian tương đối ngắn, Đảng và nhân dân ta đã tập trung giải quyết nhiệm vụ khó khăn là đấu tranh chống địch cưỡng ép đồng bào ta di cư vào Nam . Thắng lợi của cuộc đấu tranh là một thành công lớn của ta, đã phá tan được âm mưu thâm độc của địch, hoàn thành nhiệm vụ giải phóng hoàn toàn miền Bắc.

 

Để đưa miền Bắc tiến lên chủ nghĩa xã hội, Đảng ta lãnh đạo nhân dân miền Bắc hoàn thành cuộc cải cách ruộng đất , một trong những nhiệm vụ cơ bản của cách mạng dân tộc dân chủ. Sau khi hòa bình lập lại, cuộc cải cách ruộng đất được mở rộng. Hàng vạn cán bộ được điều động vào công tác trọng tâm này. Đến mùa hè năm 1956, cuộc cải cách ruộng đất đã hoàn thành ở vùng đồng bằng, vùng trung du Bắc Bộ và một số xã miền núi. Cải cách ruộng đất đã đưa đến một chuyển biến to lớn về kinh tế, chính trị trên miền Bắc. Chế độ phong kiến lạc hậu hàng nghìn năm đã vĩnh viễn bị xóa bỏ, nông dân trở thành người chủ nông thôn. Thắng lợi của công cuộc cải cách ruộng đất có ý nghĩa quan trọng, đánh dấu hoàn thành nhiệm vụ cách mạng dân tộc dân chủ ở miền Bắc, tạo tiền đề cho việc cải tạo và phát triển nông thôn theo hướng xã hội chủ nghĩa.

 

Cùng với việc hoàn thành cải cách ruộng đất, kế hoạch ba năm khôi phục kinh tế (1955 - 1957) được tích cực thực hiện. Sau ba năm phấn đấu, sản xuất nông nghiệp được khôi phục về căn bản, một số mặt phát triển so với trước. Hệ thống đê điều được tu bổ, các công trình thủy lợi được sửa chữa và xây dựng mới, trâu bò, gia súc phát triển. Tổng sản lượng công, nông nghiệp đạt vượt mức trước chiến tranh (1939). Lương thực quy thóc đạt 3.948 nghìn tấn (năm 1939 là 2.407 nghìn tấn). Nhiều xí nghiệp được khắc phục và xây dựng mới. Giao thông vận tải được khôi phục, các tuyến đường sắt, đường bộ, đường thủy đều được khôi phục. Văn hóa, giáo dục cũng phát triển. Những thành tựu đạt được trong thời kỳ này có ý nghĩa quan trọng. Nó tạo điều kiện thuận lợi cho lực lượng sản xuất phát triển, từ đó để xác lập quan hệ sản xuất mới xã hội chủ nghĩa.

 

Trên cơ sở những kết quả đã đạt được trong thời kỳ khôi phục kinh tế, Đảng lãnh đạo nhân dân miền Bắc tiếp tục thực hiện kế hoạch ba năm cải tạo và phát triển kinh tế và văn hóa (1958 - 1960), trong đó, nhiệm vụ trọng tâm là cải tạo và phát triển nông nghiệp, khâu chính của kế hoạch là hợp tác hóa nông nghiệp. Đó là yêu cầu khách quan, cơ bản và cấp bách của nền kinh tế quốc dân. Tuy nông dân đã được chia ruộng đất, nhưng bình quân ruộng đất quá thấp, lối sản xuất cá thể, lạc hậu, lại thiếu cả sức kéo, nông cụ, phân bón, tiền vốn..., cho nên nông dân không đủ sức để chống thiên tai, không có điều kiện cải tiến kỹ thuật để nâng cao năng suất lao động và phát triển nông nghiệp toàn diện. Cuộc vận động hợp tác hóa nông nghiệp được tiến hành theo nguyên tắc: tự nguyện, cùng có lợi, quản lý dân chủ. Quá trình hợp tác hóa tiến hành theo ba bước: tổ đổi công, hợp tác xã bậc thấp, hợp tác xã bậc cao. Nhân dân miền Bắc đã được giáo dục về con đường hợp tác hóa. Đến cuối năm 1960, công cuộc hợp tác hóa nông nghiệp căn bản hoàn thành với trên 86% số hộ nông dân vào hợp tác xã và 76% diện tích canh tác.

 

Cùng với đẩy mạnh hợp tác hóa nông nghiệp, công cuộc cải tạo công thương nghiệp tư bản tư doanh cũng được tiến hành. Đến cuối năm 1960, công cuộc cải tạo đó đã hoàn thành với 2.097 cơ sở công thương nghiệp, trong đó có 889 xí nghiệp công nghiệp, 930 cơ sở thương nghiệp và 313 cơ sở vận tải... Nhà nước chú trọng xây dựng kinh tế quốc doanh với số vốn đầu tư mỗi năm một tăng. Trong ba năm đã xây dựng 130 công trình, một số cơ sở công nghiệp nặng bắt đầu hình thành. Năm 1960, công nghiệp quốc doanh đã chiếm 90% giá trị sản lượng công nghiệp. Tuy nhiên, sản xuất thủ công nghiệp trong công nghiệp còn lớn, cơ giới hóa và năng suất lao động còn thấp, năng lực quản lý còn yếu.

 

Sự nghiệp văn hóa, giáo dục, y tế có bước phát triển đáng tự hào. Năm học 1960 - 1961 có 1.900 nghìn học sinh phổ thông, 13.800 sinh viên đại học, 30.700 học sinh trung học chuyên nghiệp. Năm 1960, đã có 203 bệnh viện và bệnh xá, phong trào vệ sinh phòng bệnh, thể dục thể thao, bài trừ hủ tục cũ phát triển mạnh.

 

Trong ba năm cải tạo và phát triển kinh tế, văn hóa, hầu hết nông dân miền Bắc đã đi vào con đường hợp tác hóa, toàn bộ công thương nghiệp tư bản tư doanh được cải tạo, hầu hết tiểu thủ công nghiệp được tổ chức lại. Thành phần kinh tế quốc doanh lớn mạnh, chiếm ưu thế trong nền kinh tế quốc dân. Quan hệ sản xuất mới xã hội chủ nghĩa bước đầu được xây dựng. Những kết quả đó làm chuyển biến sâu sắc xã hội miền Bắc, có ảnh hưởng tích cực đến cuộc đấu tranh của nhân dân miền Nam, tạo điều kiện cho bước phát triển ở thời kỳ sau.

 

Tình hình miền Bắc từ sau hòa bình lập lại 1954 đến năm 1960 cũng được Chủ tịch Hồ Chí Minh khái quát: "Từ khi hòa bình lập lại, ở miền Bắc hoàn toàn giải phóng đã chuyển sang giai đoạn cách mạng xã hội chủ nghĩa . Đó là một chuyển biến có ý nghĩa to lớn của cách mạng Việt Nam. Dưới sự lãnh đạo của Đảng, cuộc cải cách ruộng đất đã hoàn thành thắng lợi, đã giải phóng đồng bào nông dân lao động, thực hiện khẩu hiệu "người cày có ruộng". Chúng ta đã thành công trong công cuộc khôi phục kinh tế và đang hoàn thành thắng lợi kế hoạch 3 năm phát triển kinh tế và văn hóa. Chúng ta đã giành được thắng lợi có tính chất quyết định trong công cuộc cải tạo xã hội chủ nghĩa về nông nghiệp, thủ công nghiệp và công thương nghiệp tư bản tư doanh. Chúng ta đã thu được nhiều thành tích trên mặt trận sản xuất nông nghiệp và công nghiệp, trong sự nghiệp văn hóa giáo dục, và nâng cao một bước đời sống của nhân dân ta. Miền Bắc nước ta đang ngày càng củng cố thành cơ sở vững mạnh cho cuộc đấu tranh thống nhất nước nhà" ⁴ .

 

Sự chuyển biến của tình hình thế giới và sự phát triển cách mạng trong cả nước đặt ra cho Đảng ta những nhiệm vụ hết sức lớn lao: tiến hành sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc; ra sức hoàn thành cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân trong cả nước, giải phóng miền Nam, tiến tới hòa bình thống nhất Tổ quốc. Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ III của Đảng được triệu tập nhằm vạch ra cho toàn Đảng và toàn dân ta đường lối đấu tranh để thực hiện thắng lợi những nhiệm vụ đó.

 

 

Xây dựng Đảng Lao động Việt Nam vững mạnh, đáp ứng được những yêu cầu mới của nhiệm vụ cách mạng nước ta trong xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc và đấu tranh thống nhất nước nhà là suy nghĩ thường trực của Chủ tịch Hồ Chí Minh từ sau khi Hiệp định Giơnevơ được ký kết, miền Bắc được hoàn toàn giải phóng. Những hoạt động phong phú của Chủ tịch Hồ Chí Minh cả về đối nội và đối ngoại trong những năm 1954 - 1960 đều nhằm mục đích đó. Những chuyến đi công tác thường xuyên, liên tục của Người đến các ngành, các địa phương, từ miền núi đến miền biển, từ nông thôn đến thành thị, đến những đơn vị điển hình hoặc đơn vị có nhiều khó khăn v.v. để nắm vững thực tiễn đã thể hiện tác phong chỉ đạo sát sao, kịp thời và mối quan hệ gắn bó mật thiết giữa Đảng với dân, giữa lãnh tụ với quần chúng. Những hoạt động quốc tế của Người: dẫn đầu đoàn đại biểu Đảng và Nhà nước ta đi thăm hữu nghị nhiều nước; đón tiếp nhiều nguyên thủ quốc gia đến nước ta là để thiết lập, củng cố và mở rộng quan hệ hữu nghị, đoàn kết của Đảng và Nhà nước ta với các nước và nhân dân tiến bộ trên thế giới nhằm tranh thủ sự ủng hộ, giúp đỡ sự nghiệp cách mạng của nhân dân ta. Những tổng kết về công tác xây dựng Đảng, về tư cách người đảng viên, người cán bộ cách mạng được thể hiện sâu sắc trong hàng loạt bài viết và trong các huấn thị của Người trong thời kỳ này thể hiện rõ sự quan tâm đặc biệt của Người trong việc xây dựng những nhân tố cơ bản bảo đảm cho thắng lợi của cách mạng nước ta.

 

Xác định đường lối chung cho cách mạng cả nước với hai nhiệm vụ chiến lược: tiến hành cách mạng xã hội chủ nghĩa ở miền Bắc và tiếp tục hoàn thành cách mạng dân tộc dân chủ ở miền Nam được Chủ tịch Hồ Chí Minh và Đảng ta đề ra từ các Hội nghị lần thứ 14 (11-1958), lần thứ 15 (1-1959), lần thứ 16 (4-1959), lần thứ 17 (10-1959) của Ban Chấp hành Trung ương Đảng (khóa II) và đã trở thành tư tưởng chỉ đạo cho toàn Đảng, toàn dân và toàn quân ta trong sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội và đấu tranh thống nhất nước nhà. Nhiệm vụ trong giai đoạn mới của cách mạng Việt Nam phải được quyết định tại Đại hội đại biểu toàn quốc của Đảng. Quyết định của Đại hội sẽ hướng dẫn toàn Đảng và toàn dân ta bước vào giai đoạn mới.

 

Để chuẩn bị cho Đại hội, ngay từ cuối năm 1959, Đảng ta và Chủ tịch Hồ Chí Minh đã có chủ trương triệu tập Đại hội đại biểu toàn quốc của Đảng trong năm 1960. Ngày 14-10-1959, Chủ tịch Hồ Chí Minh tham dự Hội nghị lần thứ 17 Ban Chấp hành Trung ương Đảng (khóa II) bàn về vấn đề sửa đổi Hiến pháp, vấn đề tổ chức Đại hội Đảng. Ngày 15-10, Hội nghị bàn về tổ chức Đại hội Đảng các cấp, việc cử đại biểu dự Đại hội toàn quốc lần thứ III của Đảng. Phát biểu tại Hội nghị, Chủ tịch Hồ Chí Minh lưu ý là phải tuyên truyền nội dung và nhiệm vụ của Đại hội Đảng sắp tới để đảng viên nắm được, thảo luận được, nhất là đối với miền Nam phải làm ngay mới kịp; đồng thời Người còn cho ý kiến cụ thể về tiêu chuẩn đại biểu dự khuyết của Đại hội. Buổi tối, Hội nghị tiếp tục thảo luận, Người phát biểu tán thành ý kiến của Trung ương là sẽ chỉ định một số uỷ viên Trung ương Đảng về các địa phương công tác và tham gia Đại hội với tư cách là đại biểu địa phương. Nói về thành phần đại biểu dự Đại hội toàn quốc của Đảng, Người cho rằng nên chú trọng đại biểu địa phương, không nhất thiết phải có cơ cấu cho đủ thành phần và nên có nhiều đại biểu công nhân, cán bộ khoa học - kỹ thuật nhằm tập trung trí tuệ cho Đảng. Về thời gian tổ chức Đại hội, Người đề nghị phải chuẩn bị khẩn trương để cuối tháng 4-1960 tổ chức xong Đại hội trù bị...

 

Ngày 29-10-1959, Chủ tịch Hồ Chí Minh dự cuộc họp Bộ Chính trị bàn về chương trình tiến hành chuẩn bị Đại hội lần thứ III của Đảng. Phát biểu tại cuộc họp, Người nêu ý kiến phải tạo điều kiện cho chi bộ thảo luận, như Người phân tích: "Vì nếu không thảo luận thì không lợi về dân chủ, ta chỉ vì thời gian hạn chế mà không để chi bộ thảo luận thì ý kiến ở dưới không góp cho đề án, không lợi..." ⁵ .

 

Ngày 15-1-1960, Chủ tịch Hồ Chí Minh dự Hội nghị lần thứ 18 Ban Chấp hành Trung ương Đảng mở rộng (khóa II) bàn về chuẩn bị các văn kiện cho Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ III. Tại phiên họp ngày 21-1 của Hội nghị, Người nêu rõ: Cương lĩnh của Đảng nên viết ngắn gọn, tôn chỉ, mục đích nên dùng những từ ngữ đã quen thuộc; về mặt tổ chức, Đảng phải gọn, cốt làm được việc, nên bỏ chức Chủ tịch, Phó Chủ tịch Đảng, giảm bớt các bộ... Cuối cùng, Người đặc biệt nhấn mạnh đến tầm quan trọng của công tác Đảng ở các chi bộ cơ sở và Người nhắc nhở phải coi chi bộ là tổ chức quyết định tới thành công hay thất bại của Đảng ⁶ .

 

Ngày 8-2-1960, Người dự cuộc họp Bộ Chính trị bàn về một số vấn đề tổ chức cán bộ của Đảng trong Đại hội lần thứ III của Đảng. Ngày 25-2-1960, Người dự Hội nghị Trung ương Đảng thảo luận về văn kiện của Đại hội lần thứ III của Đảng. Tại Hội nghị, Người phát biểu bổ sung ý kiến cho từng chương, mục của văn kiện sẽ trình Đại hội và nêu chi tiết về các vấn đề như chỉ tiêu kế hoạch, khoa học - kỹ thuật, thủy lợi, văn hóa, giáo dục v.v.. Kết thúc lời phát biểu, Người chỉ rõ: "Các văn kiện phải toát lên được nhiệm vụ của toàn Đảng, toàn dân ta là tất cả đều phục vụ sản xuất, học tập và đấu tranh thống nhất nước nhà" ⁷ .

 

Ngày 3-3-1960, buổi sáng, Chủ tịch Hồ Chí Minh dự cuộc họp Bộ Chính trị thông qua Dự thảo Điều lệ Đảng, buổi chiều, bàn thêm về việc tổ chức thảo luận đề án Đại hội ở các cấp và Đại hội các cấp. Phát biểu tại cuộc họp, Người nhắc nhở, việc thảo luận là để củng cố, giáo dục đảng viên và việc thảo luận phải có hướng dẫn cụ thể vào những điểm chính, tránh họp nhiều mà kết quả ít. Tiếp đó, ngày 25-3-1960, Người dự cuộc họp Bộ Chính trị bàn thêm một số vấn đề chuẩn bị Đại hội toàn quốc của Đảng và vấn đề giáo dục lý luận chính trị cho đảng viên.

 

Để thiết thực góp phần chuẩn bị các văn kiện trình Đại hội, ngày 3-4-1960, Chủ tịch Hồ Chí Minh viết bài Một cách thảo luận Dự thảo Điều lệ Đảng , ký bút danh T.L., đăng trên báo Nhân dân , số 2207, nêu rõ tầm quan trọng cũng như những điều kiện để cuộc thảo luận Dự thảo Điều lệ Đảng đạt kết quả tốt. Trong đó, Người nêu rõ cách thảo luận có kết quả là: "Trước khi thảo luận, mỗi một đồng chí phải nghiên cứu thật kỹ bản dự thảo Điều lệ Đảng. Khi thảo luận ở chi bộ thì mỗi một đồng chí phải liên hệ đúng đắn Điều lệ Đảng với công tác của chi bộ và của mình để góp đầy đủ ý kiến với Đại hội Đảng. Phải thành khẩn tự phê bình tư tưởng và công tác của mình, sửa chữa những khuyết điểm để củng cố tốt chi bộ và để rèn luyện mình trở thành người đảng viên tốt" ⁸ . Để bảo đảm thảo luận có chất lượng, Người còn chỉ rõ: "Để các chi bộ thảo luận tốt, thì cấp trên phải lãnh đạo, giúp đỡ, theo dõi, rút kinh nghiệm và phổ biến kinh nghiệm. Có khi các chi bộ nêu những câu hỏi khó, nếu chưa chắc chắn thì nên hỏi Trung ương, không nên giải thích hoặc trả lời một cách miễn cưỡng" ⁹ . Kết luận bài báo, Người nêu rõ: "Đại hội Đảng rất quan hệ đến tương lai cách mạng của Đảng ta và của nhân dân ta. Đại hội sẽ làm cho Đảng ta đã đoàn kết càng đoàn kết hơn nữa... Cho nên, toàn thể đồng chí ta phải thảo luận kỹ càng các đề án và đóng góp ý kiến dồi dào, để đảm bảo Đại hội thành công thật tốt đẹp" ¹⁰ .

 

Tuy bận rất nhiều công việc đối nội, đối ngoại của người đứng đầu Đảng và Nhà nước ta, nhưng Chủ tịch Hồ Chí Minh vẫn bố trí thời gian đến thăm và nói chuyện với các địa phương, đơn vị, đặc biệt là các đại hội ở cơ sở. Ngày 20-6-1960, Người đến thăm Đại hội Đảng bộ thành phố Hà Nội. Nói chuyện tại Đại hội, Người chỉ rõ nhiệm vụ của Đảng bộ là phải "hoàn thành kế hoạch năm 1960 và kế hoạch ba năm để lấy thành tích chào mừng Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ III". Ngày 1-7-1960, Người đến thăm Đại hội Đảng bộ các cơ quan dân, chính, đảng ở Trung ương. Nói chuyện với các đại biểu, Người nêu rõ ý nghĩa đợt học tập, thảo luận các văn kiện trình Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ III trong việc nâng cao tư tưởng, ý thức tổ chức kỷ luật của mỗi đảng viên, mỗi chi bộ. Và Người yêu cầu cán bộ, đảng viên cần nêu cao hơn nữa tinh thần phấn đấu cách mạng, khắc phục chủ nghĩa cá nhân, cần nâng cao tinh thần làm chủ, tinh thần cần kiệm xây dựng nước nhà. Kết thúc buổi nói chuyện, Người nhắc nhở: "Trước và trong khi Đại hội Đảng toàn quốc họp, toàn Đảng, toàn dân ta có tinh thần phấn khởi hăng hái thi đua hay không, đó là do công tác của cán bộ, đảng viên ta có tốt hay không. Sau Đại hội Đảng, chúng ta sẽ bước vào kế hoạch 5 năm lần thứ nhất. Chúng ta phải có một tinh thần quyết chiến quyết thắng và phải biến quyết tâm đó thành quyết tâm của toàn Đảng, toàn dân" ¹¹ . Tiếp đó, ngày 21-7-1960, Người đi thăm và nói chuyện với Đại hội Đảng toàn quân . Tại Đại hội Người căn dặn các đại biểu nêu cao tinh thần đoàn kết, ý thức cảnh giác cách mạng, sẵn sàng đối phó với mọi âm mưu, thủ đoạn mới của đế quốc Mỹ; đồng thời Người kêu gọi toàn quân ra sức thi đua lập thành tích chào mừng Đại hội III của Đảng.

 

Cuối tháng 7-1960, Hội nghị lần thứ 18 Ban Chấp hành Trung ương Đảng (khóa II) đã thảo luận những vấn đề về triệu tập Đại hội toàn quốc lần thứ III của Đảng. Hội nghị đã nghe báo cáo về tình hình đại hội đảng bộ các cấp và các ý kiến mà các đại hội đã góp và bản Đề cương Báo cáo chính trị và bản Dự thảo Điều lệ Đảng (sửa đổi). Hội nghị đã thảo luận và thông qua Báo cáo chính trị của Ban Chấp hành Trung ương sẽ trình trước Đại hội Đảng, bản báo cáo sửa đổi Điều lệ và bản Dự thảo Điều lệ (sửa đổi) đã được sửa chữa lại sau khi nghiên cứu ý kiến của đại hội đảng bộ các cấp. Hội nghị đã quyết định ngày khai mạc Đại hội toàn quốc lần thứ III là ngày 5-9-1960. Hội nghị cũng quyết định: "Từ nay đến ngày khai mạc Đại hội, các đại biểu đã được cử đi họp Đại hội cần tích cực chuẩn bị cho Đại hội, và các cấp uỷ địa phương, cùng các ngành chuyên môn cần đẩy mạnh mọi mặt công tác trước mắt, bảo đảm cho Đại hội thành công tốt đẹp" ¹² .

 

Trước khi bước vào Đại hội, trong những ngày đầu tháng 9-1960, Chủ tịch Hồ Chí Minh liên tục tiếp các đoàn đại biểu các Đảng Cộng sản và công nhân quốc tế đến dự Đại hội lần thứ III theo lời mời của Đảng ta; đồng thời Người cũng dành thời gian đi thăm và gặp gỡ đoàn đại biểu các địa phương về dự Đại hội, đặc biệt là đoàn đại biểu Liên khu V từ miền Nam ra và đơn vị Công an vũ trang làm nhiệm vụ bảo vệ Đại hội lần thứ III của Đảng sắp họp.

 

Như vậy, từ cuối năm 1959 đến tháng 9-1960, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã cùng Đảng ta tích cực chuẩn bị mọi mặt cho Đại hội lần thứ III của Đảng. Những hoạt động của Người trong thời gian này, đặc biệt là những ý kiến của Người mang tính chỉ đạo là những định hướng rất cơ bản để Đảng ta chuẩn bị cho thành công của Đại hội.

 

Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ III của Đảng khai mạc giữa lúc công cuộc cải tạo xã hội chủ nghĩa, phát triển kinh tế, văn hóa ở miền Bắc đang giành được thắng lợi có tính chất quyết định, công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội đang có những bước tiến mới; trong khi cuộc đấu tranh anh dũng của đồng bào miền Nam và nhân dân cả nước nhằm thực hiện thống nhất nước nhà đang phát triển mạnh mẽ; trong lúc toàn dân ta vui mừng kỷ niệm 15 năm ngày thành lập nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và 70 năm ngày sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh. Nhân dân cả nước, kiều bào ở nước ngoài và cán bộ, đảng viên đang hướng về Đại hội với niềm phấn khởi, tin tưởng.

 

Đại hội họp từ ngày 5 đến ngày 10-9-1960 tại Thủ đô Hà Nội. Sau 30 năm thành lập, đây là lần đầu tiên Đảng tiến hành Đại hội tại Thủ đô, trái tim của Tổ quốc. Về dự Đại hội lần này có 525 đại biểu chính thức và dự khuyết, thay mặt cho hơn 50 vạn đảng viên của Đảng trong cả nước, tiêu biểu cho truyền thống đấu tranh anh dũng của Đảng trong 30 năm qua. Phần đông các đại biểu đều trên 10 tuổi Đảng. Một nửa số đại biểu là các đảng viên đã tham gia cách mạng từ khi Đảng còn trong thời kỳ hoạt động bí mật. Tất cả các đại biểu về dự đều đã trải qua cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược. Gần 20 đại biểu là anh hùng, chiến sĩ thi đua, trên 40 đại biểu là phụ nữ; hàng chục đại biểu đại diện cho các dân tộc thiểu số, tới 40 đại biểu là nhà thơ, nhà văn, nhà giáo, nhà khoa học... Dự Đại hội còn có đại biểu Đảng Xã hội Việt Nam, Đảng Dân chủ Việt Nam và các đoàn thể trong Mặt trận Tổ quốc Việt Nam. Đến dự Đại hội còn có các đoàn đại biểu quốc tế, các đảng anh em trên thế giới như: Liên Xô, Trung Quốc, Anbani, Bungari, Ba Lan, Cộng hòa dân chủ Đức, Hunggari, Mông Cổ, Rumani, Triều Tiên, Tiệp Khắc, Pháp, Inđônêxia, Nhật Bản, Canađa và các đảng cộng sản anh em khác.

 

Đại hội làm việc liên tục trong sáu ngày, đã nghe và thảo luận nhiều báo cáo quan trọng của Trung ương Đảng. Đại hội đã thông qua Nghị quyết của Đại hội, Điều lệ mới của Đảng, Lời kêu gọi của Đại hội và bầu Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa III.

 

Ngày 5-9-1960 là ngày làm việc đầu tiên của Đại hội, Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc Diễn văn khai mạc Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ III của Đảng . Mở đầu Diễn văn, Người chúc mừng các đại biểu về dự Đại hội. Đặc biệt là Người rất sung sướng và phấn khởi trước sự có mặt của đại biểu các Đảng Cộng sản anh em tại Đại hội. Để thể hiện tình cảm hữu nghị và đoàn kết giữa Đảng ta và các đảng anh em, Người nói: "Các đồng chí đã vì tình nghĩa quốc tế cao cả mà đến dự Đại hội của chúng ta và mang đến cho chúng ta tình thân ái của các đảng anh em. Thật là:

 

 

Trải qua 30 năm đấu tranh cách mạng, trong chín năm kháng chiến chống Pháp và sáu năm đấu tranh cách mạng ở miền Nam, biết bao đồng bào và chiến sĩ đã hy sinh anh dũng cho dân tộc, cho Tổ quốc, tại Đại hội trọng thể này, để tưởng nhớ những người con của Đảng, của dân tộc đã khuất, Người nói: "Đảng ta và đồng bào ta tưởng nhớ mãi mãi những người con ưu tú đã phấn đấu đến cùng cho sự nghiệp giải phóng dân tộc và cho lý tưởng cộng sản chủ nghĩa". Toàn thể Đại hội mặc niệm một phút.

 

Trong Diễn văn, Người nhận định một cách tổng quát tình hình cách mạng nước ta từ Đại hội lần thứ II (1951) trở đi. Đó là: chiến thắng oanh liệt ở Điện Biên Phủ, Hiệp định Giơnevơ được ký kết, miền Bắc được hoàn toàn giải phóng, chuyển sang giai đoạn cách mạng xã hội chủ nghĩa. Đây là chuyển biến lớn của cách mạng Việt Nam. Dưới sự lãnh đạo của Đảng, cuộc cải cách ruộng đất đã hoàn thành thắng lợi, đã thành công trong công cuộc khôi phục kinh tế và đang hoàn thành thắng lợi kế hoạch ba năm phát triển kinh tế và văn hóa. Miền Bắc đang được củng cố thành cơ sở vững mạnh cho cuộc đấu tranh thống nhất nước nhà. Nhưng ở miền Nam do Mỹ - Diệm cố tình chia cắt nước ta, phá hoại Hiệp định Giơnevơ, nhân dân miền Nam vẫn phải sống dưới ách thống trị tàn bạo của chúng. Tuy vậy, nhân dân miền Nam không ngừng đấu tranh để thống nhất đất nước. Cuộc đấu tranh của đồng bào miền Nam ta đang tiếp tục phát triển mạnh mẽ, rất xứng với danh hiệu mà Người đã tặng cho đồng bào miền Nam là "Thành đồng Tổ quốc". Đồng thời, Người cũng chỉ ra những nguyên nhân thắng lợi của cách mạng Việt Nam: truyền thống đấu tranh bất khuất của dân tộc ta, tinh thần đoàn kết của đồng bào trong cả nước, sự giúp đỡ hết lòng của đảng và nhân dân các nước xã hội chủ nghĩa anh em, "là ở nơi Đảng ta đã tổ chức và phát huy lực lượng cách mạng vô tận của nhân dân" v.v.. Sau khi nhận định tổng quát những thành tích và nguyên nhân thắng lợi của cách mạng Việt Nam từ Đại hội lần thứ II trở đi, Người khẳng định rằng đường lối của Đảng ta là đúng đắn, sự lãnh đạo của Đảng ta là vững vàng, Đảng ta rất xứng đáng với lòng tin cậy của nhân dân cả nước ta. Người nói, lịch sử 30 năm đấu tranh anh dũng của Đảng đã dạy chúng ta rằng: "Thấm nhuần chủ nghĩa Mác - Lênin, tuyệt đối trung thành với lợi ích của giai cấp vô sản và của dân tộc; giữ gìn sự đoàn kết nhất trí trong Đảng và sự đoàn kết nhất trí giữa các đảng cộng sản, giữa các nước trong đại gia đình xã hội chủ nghĩa, đó là cái bảo đảm chắc chắn nhất cho cách mạng thắng lợi. Từ trước tới nay, Đảng ta đã làm đúng như thế. Từ nay về sau, Đảng ta nhất định sẽ làm đúng như thế" ¹⁴ .

 

Là một đảng cách mạng chân chính, một Đảng Cộng sản kiên cường, Đảng ta đã nhìn thẳng vào sự thật, khi phát hiện thấy khuyết điểm sai lầm, Đảng dũng cảm tự phê bình và kiên quyết sửa chữa. Trong Diễn văn, Người nêu rõ: "Đảng ta đã thu được nhiều thắng lợi to lớn, nhưng không phải là không có sai lầm. Song chúng ta đã không hề che giấu sai lầm, trái lại chúng ta đã thật thà tự phê bình và tích cực sửa chữa. Thắng lợi đã không hề làm chúng ta say sưa, tự mãn" ¹⁵ .

 

Từ những khái quát nêu trên, Chủ tịch Hồ Chí Minh chính thức nêu lên hai nhiệm vụ chiến lược của cách mạng Việt Nam là: Đưa miền Bắc tiến lên chủ nghĩa xã hội và đấu tranh thực hiện hòa bình thống nhất nước nhà. Đây là đường lối cách mạng sáng tạo, đúng đắn của Chủ tịch Hồ Chí Minh và của Đảng ta cùng một lúc thực hiện hai chiến lược cách mạng: cách mạng xã hội chủ nghĩa ở miền Bắc và cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân ở miền Nam. Người đã khái quát nhiệm vụ mới của cách mạng Việt Nam và nói rõ: "Đại hội lần thứ II là Đại hội kháng chiến, Đại hội lần này là Đại hội xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc và đấu tranh hòa bình thống nhất nước nhà" ¹⁶ .

 

Trong Diễn văn đọc tại Đại hội, một lần nữa Người lại khẳng định chân lý: Nước Việt Nam là một, dân tộc Việt Nam là một. Người còn nói rõ: "Nhân dân ta đã từng đau khổ vì bọn đế quốc, và ngày nay còn bị Mỹ - Diệm chia cắt đất nước, dày xéo miền Nam. Ngày nào mà chưa đuổi được đế quốc Mỹ ra khỏi miền Nam nước ta, chưa giải phóng được miền Nam khỏi ách thống trị tàn bạo của Mỹ - Diệm, thì nhân dân ta vẫn chưa thể ăn ngon, ngủ yên" ¹⁷ . Vì vậy, nhiệm vụ đấu tranh thống nhất nước nhà phải được tiến hành đồng thời với nhiệm vụ xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc; lấy thành quả của cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa làm hậu thuẫn, làm cơ sở, làm động lực cho cuộc đấu tranh ở miền Nam. Đó là đường lối của Chủ tịch Hồ Chí Minh, của Đảng ta và là quyết tâm hành động của toàn Đảng, toàn dân ta.

 

Chủ tịch Hồ Chí Minh còn nêu lên mối quan hệ khăng khít giữa cách mạng Việt Nam và cách mạng thế giới. Cách mạng thế giới bao gồm lực lượng hòa bình, dân chủ, độc lập dân tộc và xã hội chủ nghĩa đã mạnh hơn hẳn phe đế quốc. Nhân dân thế giới đang đoàn kết chặt chẽ và đấu tranh tích cực ngăn ngừa chiến tranh thế giới, thực hiện hòa bình lâu dài. Cách mạng Việt Nam là một bộ phận của cách mạng thế giới có nhiệm vụ giữ vững vị trí tiền đồn của chủ nghĩa xã hội ở Đông Nam châu Á, "ra sức góp phần tăng cường lực lượng của phe xã hội chủ nghĩa và bảo vệ hòa bình ở Đông Nam Á và trên thế giới". Đồng thời, Người hoan nghênh tinh thần quốc tế vô sản giữa các nước xã hội chủ nghĩa, giữa các Đảng Cộng sản và công nhân trên thế giới đoàn kết đấu tranh cho hòa bình, an ninh của các dân tộc và cho chủ nghĩa xã hội.

 

Để bảo đảm thắng lợi của cách mạng Việt Nam, Người chỉ rõ vấn đề có ý nghĩa quyết định là "phải nâng cao hơn nữa sức chiến đấu của toàn Đảng ta, phát huy hơn nữa tác dụng lãnh đạo của Đảng ta trên mọi mặt công tác". Từ trước đến nay, Đảng ta đã cố gắng liên hệ chặt chẽ chủ nghĩa Mác - Lênin với thực tế cách mạng Việt Nam; cán bộ, đảng viên của Đảng nói chung đều có phẩm chất cách mạng tốt đẹp. Nhưng như Người đã chỉ rõ, còn nhiều khuyết điểm như: bệnh chủ quan, chủ nghĩa giáo điều, chủ nghĩa kinh nghiệm, tác phong quan liêu, chủ nghĩa cá nhân... Vì vậy, "phải ra sức học tập chủ nghĩa Mác - Lênin, tăng cường giáo dục trong Đảng, đấu tranh khắc phục những khuyết điểm, phải nâng cao hơn nữa tính giai cấp và tính tiên phong của Đảng, tăng cường không ngừng mối liên hệ giữa Đảng và quần chúng, phải biết đoàn kết mọi người yêu nước và tiến bộ để xây dựng thắng lợi chủ nghĩa xã hội và đấu tranh thống nhất nước nhà".

 

Là một trong những văn kiện quan trọng của Đại hội, Diễn văn khai mạc của Chủ tịch Hồ Chí Minh đã góp phần đưa đến thành công của Đại hội.

 

*

*        *

 

Trong ngày 5-9, Đại hội đã nghe Báo cáo chính trị của Ban Chấp hành Trung ương Đảng do đồng chí Lê Duẩn trình bày. Sau khi phân tích sâu sắc những thay đổi to lớn của tình hình thế giới; kiểm điểm sự lãnh đạo của Đảng từ Đại hội lần thứ II đến Đại hội lần này, đặc biệt là từ thời kỳ kháng chiến chống Pháp 1946 - 1954, Báo cáo nêu rõ: Trong quá trình kháng chiến, Đảng ta dựa trên cơ sở liên minh công nông và không ngừng tăng cường sự lãnh đạo của Đảng, đã ra sức mở rộng Mặt trận dân tộc thống nhất, củng cố chính quyền dân chủ nhân dân, phát triển lực lượng vũ trang nhân dân, thực hiện phương châm toàn dân đoàn kết, kháng chiến lâu dài, tự lực cánh sinh, diệt giặc cứu nước. Làm cho phương châm kháng chiến lâu dài được thấu suốt là một quá trình giáo dục và đấu tranh tư tưởng bền bỉ trong toàn Đảng và toàn dân, chống những khuynh hướng sai lầm đã từng nảy sinh ra trong những năm kháng chiến. Đi đôi với kháng chiến và để bồi dưỡng lực lượng kháng chiến, Đảng và Nhà nước ta đã tiến hành từng bước cải cách ruộng đất ngay trong kháng chiến nhằm hạn chế và từng bước xóa bỏ sự bóc lột của giai cấp địa chủ, cải thiện đời sống nhân dân lao động, chủ yếu là nông dân, lực lượng to lớn của cuộc kháng chiến. Tiến hành cải cách ruộng đất ngay trong kháng chiến là một chủ trương đúng đắn của Đảng, đã đưa cuộc kháng chiến trường kỳ của nhân dân ta kết thúc thắng lợi. Thắng lợi đó chứng tỏ rằng, "trong điều kiện thế giới ngày nay, một dân tộc dù là nhỏ yếu, nhưng một khi đã đoàn kết đứng lên kiên quyết đấu tranh dưới sự lãnh đạo của chính đảng Mác - Lênin để giành độc lập và dân chủ, thì có đầy đủ lực lượng để chiến thắng mọi kẻ thù xâm lược". Từ đó, Báo cáo khẳng định: "Ở nước ta, trong gần mười năm qua, dưới sự lãnh đạo đúng đắn của Đảng ta đứng đầu là đồng chí Hồ Chí Minh kính mến, nhân dân ta đã giành được những thắng lợi lịch sử" ¹⁸ .

 

Trong phần nói về tình hình chung và nhiệm vụ của Đảng , sau khi phân tích tình hình đất nước với đặc điểm là đất nước tạm thời bị chia cắt làm hai miền, có hai chế độ chính trị, xã hội khác nhau. Báo cáo xác định nhiệm vụ chung của cách mạng Việt Nam trong giai đoạn này là: Tăng cường đoàn kết toàn dân, kiên quyết đấu tranh giữ vững hòa bình, đẩy mạnh cách mạng xã hội chủ nghĩa ở miền Bắc, đồng thời đẩy mạnh cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân ở miền Nam, thực hiện thống nhất nước nhà trên cơ sở độc lập và dân chủ, xây dựng một nước Việt Nam hòa bình, thống nhất, độc lập, dân chủ và giàu mạnh, thiết thực tăng cường phe xã hội chủ nghĩa và bảo vệ hòa bình ở Đông - Nam Á và thế giới.

 

Hai nhiệm vụ cách mạng ở miền Bắc và ở miền Nam thuộc hai chiến lược khác nhau, mỗi nhiệm vụ nhằm giải quyết yêu cầu cụ thể của mỗi miền trong hoàn cảnh nước nhà tạm bị chia cắt làm hai. Song hai nhiệm vụ đó trước mắt đều có một mục tiêu chung là thực hiện hòa bình thống nhất Tổ quốc, đều nhằm giải quyết mâu thuẫn chung của cả nước là mâu thuẫn giữa nhân dân ta và đế quốc Mỹ cùng bè lũ tay sai của chúng. Giải quyết mâu thuẫn chung ấy là trách nhiệm của cả nước. Song, mỗi miền có nhiệm vụ chiến lược và có vị trí riêng.

 

Nhiệm vụ cách mạng xã hội chủ nghĩa ở miền Bắc là nhiệm vụ quyết định nhất đối với sự phát triển của toàn bộ cách mạng nước ta , đối với sự nghiệp thống nhất nước nhà . Nhiệm vụ cách mạng ở miền Nam có tác dụng quyết định trực tiếp đối với sự nghiệp giải phóng miền Nam khỏi ách thống trị của đế quốc Mỹ và bè lũ tay sai, thực hiện hòa bình thống nhất nước nhà, hoàn thành nhiệm vụ cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân trong cả nước.

 

Thực tiễn lịch sử cách mạng nước ta trong thời kỳ này chứng minh đường lối tiến hành đồng thời hai chiến lược cách mạng ở hai miền của Chủ tịch Hồ Chí Minh và của Đảng ta là hoàn toàn đúng đắn và sáng tạo. Nó thể hiện nhất quán của đường lối độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội.

 

Về cách mạng xã hội chủ nghĩa ở miền Bắc , sau khi phân tích ba đặc điểm của cách mạng miền Bắc mà "đặc điểm to nhất... là từ một nước nông nghiệp lạc hậu tiến thẳng lên chủ nghĩa xã hội không phải kinh qua giai đoạn phát triển tư bản chủ nghĩa" ¹⁹ , Đại hội xác định đường lối chung của cách mạng xã hội chủ nghĩa ở miền Bắc trong thời kỳ quá độ là: 

 

 

 

Về cách mạng miền Nam , Đại hội nhận định rằng: chế độ thuộc địa nửa phong kiến ở miền Nam là nguồn gốc mọi đau thương, tang tóc của đồng bào miền Nam, là trở lực ngăn cản sự nghiệp hòa bình thống nhất Tổ quốc. Vì vậy, nhiệm vụ cơ bản của cách mạng miền Nam là: "Giải phóng miền Nam khỏi ách thống trị của đế quốc và phong kiến, thực hiện độc lập dân tộc và người cày có ruộng, góp phần xây dựng một nước Việt Nam hòa bình, thống nhất, độc lập dân chủ và giàu mạnh" ²¹ . Hiện tại, ở miền Nam, mâu thuẫn sâu sắc nhất là mâu thuẫn giữa một bên là nhân dân miền Nam với một bên là đế quốc Mỹ và tay sai của chúng. Do đó, nhiệm vụ trước mắt của cách mạng miền Nam là: "Đoàn kết toàn dân, kiên quyết đấu tranh chống đế quốc Mỹ xâm lược và gây chiến, đánh đổ tập đoàn thống trị độc tài Ngô Đình Diệm tay sai của đế quốc Mỹ, thành lập một chính quyền liên hiệp dân tộc dân chủ ở miền Nam, thực hiện độc lập dân tộc, các quyền tự do dân chủ, cải thiện đời sống nhân dân, giữ vững hòa bình, thực hiện thống nhất nước nhà trên cơ sở độc lập và dân chủ, tích cực góp phần bảo vệ hòa bình ở Đông Nam Á và thế giới" ²² .

 

Đấu tranh thống nhất nước nhà là nhiệm vụ thiêng liêng của nhân dân cả nước. Đó là một quá trình cách mạng gay go, gian khổ, phức tạp và lâu dài. Đại hội chủ trương kiên quyết giữ vững đường lối hòa bình thống nhất nước nhà. Vì điều đó phù hợp với nguyện vọng và lợi ích của nhân dân ta và của nhân dân yêu chuộng hòa bình trên thế giới, phù hợp với mục tiêu đấu tranh của thời đại. Song phải luôn luôn cảnh giác, đối phó với mọi tình thế. Nếu đế quốc Mỹ và tay sai liều lĩnh mở rộng chiến tranh, xâm lược miền Bắc, thì nhân dân cả nước sẽ kiên quyết đứng lên đánh bại chúng, hoàn thành độc lập và thống nhất Tổ quốc.

 

Tổng kết 30 năm lãnh đạo cách mạng Việt Nam, Đại hội nêu lên những bài học kinh nghiệm lớn:

 

- Xây dựng thành công chính đảng kiểu mới của giai cấp công nhân, luôn luôn đoàn kết, nhất trí, liên hệ chặt chẽ với quần chúng, giữ vững quyền lãnh đạo cách mạng.

 

- Vận dụng một cách sáng tạo những nguyên lý phổ biến của chủ nghĩa Mác - Lênin vào thực tế cụ thể của Việt Nam, đề ra đường lối, phương pháp cách mạng đúng đắn, kết hợp chặt chẽ nhiệm vụ phản đế và nhiệm vụ phản phong, coi nhiệm vụ chống đế quốc là chủ yếu nhất và nhiệm vụ chống phong kiến phải tiến hành từng bước, kết hợp với nhiệm vụ chống đế quốc.

 

- Giải quyết đúng đắn vấn đề nông dân, xây dựng được khối liên minh công nông vững chắc.

 

- Lấy việc xây dựng lực lượng chính trị của quần chúng làm cơ bản, khéo kết hợp hoạt động không hợp pháp với hoạt động hợp pháp, kết hợp đấu tranh vũ trang với đấu tranh chính trị, kết hợp lực lượng vũ trang với lực lượng chính trị.

 

- Xây dựng và củng cố lực lượng vũ trang nhân dân.

 

- Xây dựng và mở rộng Mặt trận dân tộc thống nhất, tập hợp được các lực lượng đông đảo.

 

- Tăng cường nhà nước dân chủ nhân dân trên cơ sở liên minh công nông, tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với nhà nước.

 

- Khéo léo lợi dụng những mâu thuẫn cục bộ và tạm thời trong hàng ngũ kẻ thù.

 

- Tăng cường đoàn kết quốc tế.

 

Kinh nghiệm cách mạng trong 30 năm qua chứng tỏ rằng, sự lãnh đạo của Đảng là điều kiện cơ bản, quyết định mọi thắng lợi của cách mạng Việt Nam. Muốn cho Đảng làm tròn nhiệm vụ trong giai đoạn mới, vấn đề mấu chốt vẫn là không ngừng tăng cường sự lãnh đạo của Đảng, phải "nâng cao sức chiến đấu và năng lực lãnh đạo của Đảng, cụ thể là phải tăng cường tính giai cấp và tính tiên phong của Đảng, phải củng cố sự đoàn kết, thống nhất trong toàn Đảng, phải cải tiến công tác lãnh đạo của Đảng, phải nâng cao không ngừng trình độ hiểu biết và năng lực công tác của cán bộ, đảng viên, phải làm cho chi bộ trở thành hạt nhân lãnh đạo của Đảng ở cơ sở.

 

Ngày 6-9, Đại hội nghe Báo cáo về việc sửa đổi Điều lệ Đảng do đồng chí Lê Đức Thọ trình bày. Kiểm điểm công tác xây dựng Đảng, Báo cáo nhận định: "Từ khi thành lập đến nay, Đảng ta luôn luôn noi theo những nguyên lý cơ bản về xây dựng Đảng của chủ nghĩa Mác - Lênin; và nói chung đã biết vận dụng một cách sáng tạo những nguyên lý đó vào điều kiện cụ thể của cách mạng Việt Nam, bảo đảm cho Đảng ta có đầy đủ tính chất một Đảng kiểu mới của giai cấp công nhân". Bản Điều lệ sửa đổi của Đảng gồm có phần Cương lĩnh chung, 12 chương với 62 điều. Cương lĩnh chung ghi rõ: "Đảng Lao động Việt Nam là Đảng của giai cấp công nhân Việt Nam, là đội tiên phong có tổ chức và là tổ chức cao nhất của giai cấp công nhân... Đảng Lao động Việt Nam lấy chủ nghĩa Mác - Lênin làm nền tảng tư tưởng và kim chỉ nam cho mọi hành động của Đảng... Đảng Lao động Việt Nam đi đường lối quần chúng trong mọi hoạt động của mình... Đảng tổ chức theo nguyên tắc tập trung dân chủ, có kỷ luật rất nghiêm minh... Đảng lấy tự phê bình và phê bình làm quy luật phát triển của Đảng... Đảng rất coi trọng việc tăng cường đoàn kết nhất trí trong nội bộ Đảng..." ²³ .

 

Ngày 7-9, Đại hội đã nghe Báo cáo về nhiệm vụ và phương hướng của kế hoạch 5 năm lần thứ nhất (1961 - 1965) do đồng chí Nguyễn Duy Trinh trình bày. Phương hướng của kế hoạch 5 năm lần thứ nhất là: "Sau khi cuộc cải tạo xã hội chủ nghĩa giành được thắng lợi có tính chất quyết định, chúng ta cần phải chuyển sang lấy xây dựng chủ nghĩa xã hội làm trọng tâm, thực hiện một bước công nghiệp hóa xã hội chủ nghĩa, xây dựng bước đầu cơ sở vật chất và kỹ thuật của chủ nghĩa xã hội, đồng thời hoàn thành cải tạo xã hội chủ nghĩa, làm cho nền kinh tế miền Bắc nước ta trở thành một nền kinh tế xã hội chủ nghĩa" ²⁴   .

 

Thực hiện phương hướng đó, Đại hội đã quyết định trong kế hoạch năm năm tới phải hoàn thành những nhiệm vụ cơ bản sau đây:

 

- Ra sức phát triển công nghiệp và nông nghiệp.

 

- Hoàn thành công cuộc cải tạo xã hội chủ nghĩa đối với các thành phần kinh tế không xã hội chủ nghĩa.

 

- Nâng cao trình độ văn hóa của nhân dân, đẩy mạnh công tác đào tạo, bồi dưỡng cán bộ xây dựng kinh tế và công nhân lành nghề.

 

- Cải thiện thêm một bước đời sống vật chất, văn hóa của nhân dân lao động.

 

- Ra sức củng cố quốc phòng, tăng cường trật tự, an ninh.

 

Các nhiệm vụ trên liên hệ mật thiết với nhau, thể hiện yêu cầu phát triển trọng tâm và toàn diện, phát triển với nhịp độ nhanh và cân đối của tất cả các ngành kinh tế, văn hóa ở miền Bắc. Kế hoạch đó là sự cụ thể hóa đường lối của Đảng ta trong những năm đầu của thời kỳ quá độ tiến lên chủ nghĩa xã hội.

 

Đại hội cũng quyết định các chủ trương tăng cường nhà nước dân chủ nhân dân, củng cố sự nhất trí về chính trị và tinh thần của nhân dân miền Bắc, đoàn kết quốc tế và đẩy mạnh xây dựng Đảng.

 

Các ngày còn lại, Đại hội còn nghe nhiều báo cáo tham luận của các đại biểu các ngành, các đảng bộ, phát biểu của các đoàn đại biểu các đảnh anh em chào mừng Đại hội và thảo luận các báo cáo và ra Nghị quyết của Đại hội.

 

Đại hội nhất trí đánh giá: "Đồng chí Hồ Chí Minh là người cộng sản đầu tiên ở nước ta, là người sáng lập và lãnh đạo Đảng ta. Gần 50 năm qua, đồng chí đã đem hết tinh thần và nghị lực cống hiến cho sự nghiệp cách mạng của nhân dân ta. Đồng chí nêu gương chói lọi về sự trung thành vô hạn đối với lợi ích giai cấp và của dân tộc, đã phát huy đến cao độ đạo đức cộng sản chủ nghĩa: chí công vô tư, cần kiệm liêm chính. Đảng ta và nhân dân ta vô cùng tự hào về vị lãnh tụ vĩ đại của mình. Thay mặt cho toàn Đảng và toàn dân, Đại hội toàn quốc chúng ta một lần nữa tỏ lòng tin tưởng và biết ơn sâu sắc đối với đồng chí Hồ Chí Minh" ²⁵ .

 

*

*        *

 

Trong những ngày cuối, Đại hội đã bầu ra Ban Chấp hành Trung ương mới của Đảng gồm các uỷ viên chính thức là: Hồ Chí Minh, Hoàng Anh, Lê Quảng Ba, Nguyễn Lương Bằng, Trần Tử Bình, Nguyễn Côn, Võ Chí Công, Trường Chinh, Lê Duẩn, Văn Tiến Dũng, Trần Hữu Dực, Phạm Văn Đồng, Võ Thúc Đồng, Hà Huy Giáp, Võ Nguyên Giáp, Song Hào, Hoàng Văn Hoan, Trần Quốc Hoàn, Phạm Hùng, Tố Hữu, Nguyễn Văn Kỉnh, Nguyễn Khang, Ung Văn Khiêm, Nguyễn Lam, Nguyễn Văn Linh, Lê Văn Lương, Trần Lương, Lê Hiến Mai, Chu Huy Mân, Đỗ Mười, Lê Thanh Nghị, Hà Thị Quế, Bùi Quang Tạo, Chu Văn Tấn, Phan Trọng Tuệ, Nguyễn Chí Thanh, Hoàng Văn Thái, Tôn Đức Thắng, Nguyễn Thị Thập, Lê Quốc Thân, Lê Đức Thọ, Xuân Thủy, Nguyễn Văn Trân, Nguyễn Duy Trinh, Hoàng Quốc Việt...

 

Các uỷ viên dự khuyết là: Lý Ban, Nguyễn Thanh Bình, Đinh Thị Cẩn, Nguyễn Thọ Chân, Lê Quang Đạo, Trần Độ, Nguyễn Đôn, Trần Quý Hai, Lê Hoàng, Trần Quang Huy, Hoàng Văn Kiểu, Nguyễn Khai, Nguyễn Hữu Khiếu, Lê Liêm, Ngô Minh Loan, Nguyễn Văn Lộc, Nguyễn Hữu Mai, Hà Kế Tấn, Nguyễn Khánh Toàn, Hoàng Tùng, Trần Danh Tuyên, Lê Thành, Đinh Đức Thiện, Ngô Thuyền, Trần Văn Trà, Bùi Công Trừng, Nguyễn Văn Vịnh, Nguyễn Trọng Vĩnh... ²⁶ .

 

Ban Chấp hành Trung ương bầu Bộ Chính trị gồm 11 uỷ viên chính thức là: Hồ Chí Minh, Lê Duẩn, Trường Chinh, Phạm Văn Đồng, Phạm Hùng, Võ Nguyên Giáp, Lê Đức Thọ, Nguyễn Chí Thanh, Nguyễn Duy Trinh, Lê Thanh Nghị, Hoàng Văn Hoan. 2 uỷ viên dự khuyết là: Trần Quốc Hoàn và Văn Tiến Dũng.

 

Chủ tịch Hồ Chí Minh được bầu lại làm Chủ tịch Đảng, đồng chí Lê Duẩn được bầu làm Bí thư thứ nhất Ban Chấp hành Trung ương Đảng.

 

Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ III của Đảng đã ra Lời kêu gọi nhân Đại hội thành công. Lời kêu gọi có viết: "Đại hội lần thứ II của Đảng là Đại hội đẩy mạnh cuộc kháng chiến đến thắng lợi. Đại hội lần thứ III này của Đảng là Đại hội xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc và đấu tranh thực hiện hòa bình thống nhất nước nhà... Những vấn đề mà Đại hội thảo luận và quyết định là những vấn đề quan trọng bậc nhất đối với sự nghiệp cách mạng của nhân dân ta, phù hợp với yêu cầu của tình hình và nguyện vọng của đồng bào, có tác dụng soi đường và động viên toàn Đảng và toàn dân ta tiến tới hoàn thành những nhiệm vụ mới, giành những thắng lợi mới". "Đại hội kêu gọi toàn Đảng, toàn dân ta ra sức phấn đấu thực hiện Nghị quyết lịch sử của Đại hội, gây một phong trào cách mạng sôi nổi, vận động nhân dân thi đua yêu nước mạnh mẽ và liên tục để đưa miền Bắc tiến nhanh, tiến mạnh, tiến vững chắc lên chủ nghĩa xã hội, và thực hiện hòa bình thống nhất nước nhà" . Đại hội cũng tin tưởng rằng dưới sự lãnh đạo đúng đắn của Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh, nhân dân ta nhất định sẽ thắng lợi trong xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc, sẽ thành công trong việc thực hiện hòa bình thống nhất Tổ quốc.

 

Ngày 10-9, Đại hội lần thứ III của Đảng đã thành công tốt đẹp và bế mạc. Trong Diễn văn bế mạc , Chủ tịch Hồ Chí Minh đã tổng kết Đại hội. Người nói: Kết quả to lớn của Đại hội Đảng ta lần này là:

 

- Quyết định đường lối chung của thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc và đường lối đấu tranh thực hiện hòa bình thống nhất nước nhà.

 

- Quyết định đường lối tổ chức để tăng cường sức chiến đấu và sự lãnh đạo của Đảng trong giai đoạn mới của cách mạng.

 

- Và bầu ra Ban Chấp hành Trung ương mới của Đảng ta.

 

Người khẳng định một cách tin tưởng: "Đại hội lần thứ II đã đưa kháng chiến đến thắng lợi. Chắc chắn rằng Đại hội lần thứ III này sẽ là nguồn ánh sáng mới, lực lượng mới cho toàn Đảng và toàn dân ta xây dựng thắng lợi chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc và đấu tranh thực hiện hòa bình thống nhất nước nhà... Mười lăm năm trước đây, chỉ có 5.000 đảng viên và trong những điều kiện cực kỳ khó khăn mà Đảng ta đã lãnh đạo Cách mạng Tháng Tám đến thắng lợi. Ngày nay, Đảng ta có hơn 50 vạn đồng chí, lại có những điều kiện rất thuận lợi, cho nên Đảng ta nhất định lãnh đạo cách mạng xã hội chủ nghĩa đến thành công, đấu tranh thực hiện thống nhất nước nhà đến thắng lợi" ²⁷ .

 

Cả Đại hội cùng với Người hô vang những khẩu hiệu thành công rực rỡ của Đại hội.

 

Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ III của Đảng - một Đại hội mà Chủ tịch Hồ Chí Minh vô vàn kính yêu của chúng ta tham gia lần cuối cùng - có ý nghĩa lịch sử trọng đại. Chủ tịch Hồ Chí Minh với Đại hội Đảng ta lần này đánh dấu bước trưởng thành và phát triển vượt bậc của Đảng về mọi phương diện trên con đường lãnh đạo cách mạng Việt Nam. Những vấn đề mà Đại hội đã thảo luận và quyết định là những nhiệm vụ cơ bản, đúng đắn của cách mạng nước ta, có tầm quan trọng chiến lược. Do đó, đã động viên toàn Đảng, toàn dân ta phấn đấu tiến lên hoàn thành thắng lợi hai nhiệm vụ chiến lược cách mạng được tiến hành đồng thời trên đất nước ta, dưới sự lãnh đạo tập trung, thống nhất của Chủ tịch Hồ Chí Minh và của Đảng ta. Đại hội biểu thị ý chí cách mạng không gì lay chuyển nổi của toàn Đảng, toàn dân ta trong giai đoạn cách mạng mới. Đại hội là ngọn cờ dẫn dắt nhân dân cả nước ta tiến lên giành những thắng lợi mới. Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nói với Đại hội của Người rằng: "Toàn Đảng và toàn dân ta đoàn kết chặt chẽ thành một khối khổng lồ. Chúng ta sáng tạo. Chúng ta xây dựng. Chúng ta tiến lên. Quyết không có lực lượng nào ngăn được chúng ta đi từ thắng lợi này đến thắng lợi khác" ²⁸ .

 

 

Sau Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ III thành công, Chủ tịch Hồ Chí Minh cùng với Ban Chấp hành Trung ương Đảng lãnh đạo toàn Đảng, toàn dân ta thực hiện thắng lợi đường lối cách mạng do Đại hội đề ra, cùng một lúc thực hiện hai chiến lược cách mạng là xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc và đấu tranh giải phóng miền Nam, thực hiện thống nhất nước nhà.

 

Ở miền Bắc, tiếp theo những năm cải tạo và phát triển kinh tế, văn hóa theo chủ nghĩa xã hội, từ năm 1961, nhân dân ta ra sức thi đua lao động, sản xuất, xây dựng và bảo vệ miền Bắc thành "hậu phương vững chắc" của cách mạng cả nước.

 

Ở miền Nam, cũng từ năm 1961, trên đà thắng lợi của phong trào "Đồng khởi", nhân dân ta đã tiến lên phá thế kìm kẹp của Mỹ và tay sai, tạo thành phong trào cách mạng rộng lớn, mạnh mẽ, nhằm thực hiện "nhiệm vụ trực tiếp", giải phóng miền Nam, thống nhất Tổ quốc.

 

Về cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa ở miền Bắc , Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chỉ rõ: "Miền Bắc nhất định phải tiến lên chủ nghĩa xã hội. Mà đặc điểm to nhất của ta trong thời kỳ quá độ là từ một nước nông nghiệp lạc hậu tiến thẳng lên chủ nghĩa xã hội không phải kinh qua giai đoạn phát triển tư bản chủ nghĩa". Dưới ánh sáng của Nghị quyết Đại hội lần thứ III của Đảng, theo tư tưởng chỉ đạo của Người là: "Đường lối chủ trương có rồi, phải có biện pháp thực hiện cho tốt, chủ nghĩa xã hội là phải có biện pháp. Kế hoạch một phần, biện pháp phải hai phần, và quyết tâm phải ba phần" ²⁹ . Người còn vạch rõ, cách mạng xã hội chủ nghĩa ở miền Bắc là cuộc cách mạng toàn diện, triệt để, sâu sắc, lâu dài và gian khổ nhằm "chiến thắng nghèo nàn và lạc hậu" để "xây dựng hạnh phúc muôn đời cho nhân dân ta, con cháu ta".

 

Một bước thực hiện mục đích trên là thực hiện kế hoạch năm năm lần thứ nhất (1961 - 1965). Kế hoạch này với những quan điểm đúng đắn phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội đã làm nên những thành tựu rực rỡ với những biến đổi, tiến bộ to lớn.

 

Trong bước đi ban đầu đó, Chủ tịch Hồ Chí Minh chỉ rõ, điều quyết định trước hết phải kết hợp đúng đắn phát triển công nghiệp với nông nghiệp nhằm tạo ra cơ cấu công nông nghiệp hợp lý. "Công nghiệp phát triển thì nông nghiệp mới phát triển. Cho nên công nghiệp và nông nghiệp phải giúp đỡ nhau và cùng nhau phát triển, như hai chân đi khỏe và đi đều thì tiến bước sẽ nhanh và chóng đi đến mục đích" . Muốn vậy, ngay từ đầu phải ra sức phát triển nông nghiệp, đưa nông nghiệp dần dần lên sản xuất xã hội chủ nghĩa, bảo đảm là cơ sở phát triển công nghiệp.

 

Khẳng định vị trí quan trọng hàng đầu của nông nghiệp, Người nói: "Có thực mới vực được đạo", "Dân dĩ thực vi tiên", "Muốn nâng cao đời sống của nhân dân thì trước hết phải giải quyết tốt vấn đề ăn (rồi đến vấn đề mặc và các vấn đề khác). Muốn giải quyết tốt vấn đề ăn thì phải làm thế nào cho có đầy đủ lương thực . Mà lương thực là do nông nghiệp sản xuất ra. Vì vậy, phát triển nông nghiệp là việc cực kỳ quan trọng" ³⁰ .

 

Để tập trung sức phát triển nông nghiệp, Người yêu cầu tất cả các cấp, các ngành "từ Phủ Thủ tướng đến Ban công tác nông thôn của Đảng, đến các Bộ Nông nghiệp, Thủy lợi, Lâm nghiệp, Công nghiệp, Thương nghiệp, Tài chính, Ngân hàng v.v., đều phải có kế hoạch phục vụ nông nghiệp, giúp nông dân, hợp tác xã phát triển sản xuất" ^31.

 

Dưới ánh sáng các nghị quyết của Đảng và quan điểm của Chủ tịch Hồ Chí Minh, việc củng cố, phát triển hợp tác xã nông nghiệp và phát triển nông nghiệp trong những năm 1961 - 1965 và cả trong những năm kháng chiến chống Mỹ, cứu nước sau này, đã thu được kết quả to lớn. Người đã nhận định: "Nền nông nghiệp của ta đang ngày càng vươn lên mạnh mẽ, làm cơ sở vững chắc cho sự nghiệp công nghiệp hóa xã hội chủ nghĩa".

 

Đối với phát triển công nghiệp, tại Hội nghị lần thứ bẩy Ban Chấp hành Trung ương (khóa III), Đảng ta và Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đề ra phương hướng, nhiệm vụ xây dựng và phát triển nền công nghiệp của nước ta. Người chỉ rõ: "Để đạt mục đích công nghiệp hóa xã hội chủ nghĩa, toàn Đảng, toàn dân ta phải ra sức thực hiện Nghị quyết của Hội nghị Trung ương". Trong kế hoạch năm năm lần thứ nhất, Người vạch rõ: "Công nghiệp phải phát triển mạnh để cung cấp đủ hàng tiêu dùng cần thiết cho nhân dân, trước hết là cho nông dân, cung cấp máy bơm nước, phân hóa học, thuốc trừ sâu... để đẩy mạnh nông nghiệp và cung cấp dần dần máy cày, máy bừa cho các hợp tác xã nông nghiệp", "thế là thực hiện liên minh công nông để xây dựng chủ nghĩa xã hội, xây dựng đời sống ấm no sung sướng cho nhân dân". Tổng kết thành tựu bước đầu của công nghiệp miền Bắc, đầu năm 1964, Người nêu rõ: "Chúng ta có 1.000 nhà máy... Những cơ sở quan trọng trong các ngành công nghiệp nặng: chế tạo máy móc, sức điện, luyện kim, hóa chất, khai mỏ v.v. dần dần được xây dựng. Công nghiệp nhẹ và thủ công nghiệp đã sản xuất được phần lớn hàng tiêu dùng trong nước" ³² . Ngoài ra, Người cũng rất quan tâm đến thương nghiệp, giao thông vận tải và các ngành kinh tế khác nhằm phục vụ đời sống nhân dân. 

 

Tại Hội nghị Trung ương lần thứ bảy (khóa III), Người nói: "Đại hội lần thứ III đã có Nghị quyết chỉ rõ đường lối chung về phát triển kinh tế. Hội nghị Trung ương lần thứ năm đã có Nghị quyết về phát triển nông nghiệp. Hội nghị Trung ương lần thứ bảy đã có Nghị quyết về phát triển công nghiệp. Thế là chúng ta có phương hướng rõ ràng, biện pháp cụ thể" ³³   . Rõ ràng Chủ tịch Hồ Chí Minh đã cùng Đảng ta vạnh đường cụ thể phát triển kinh tế của miền Bắc trong bước đi ban đầu lên chủ nghĩa xã hội. Đây là cơ sở để Đảng ta sau này hoàn chỉnh đường lối kinh tế tại các Đại hội IV, V và IV của Đảng.

 

Bên cạnh việc quan tâm đến phát triển kinh tế, Chủ tịch Hồ Chí Minh không quên đời sống tinh thần của nhân dân ta. Người rất quan tâm đến việc phát triển văn hóa, giáo dục, sức khỏe của nhân dân. Theo Người, cuộc cách mạng tư tưởng và văn hóa phải được tiến hành đồng thời với cách mạng về kinh tế và khoa học, kỹ thuật, nhằm xóa bỏ những tàn dư tư tưởng, thói hư, tật xấu và hủ tục của xã hội cũ, xây dựng nền văn hóa mới với nội dung xã hội chủ nghĩa và đậm đà tính dân tộc, xây dựng con người mới, lối sống mới và đạo đức mới. Khẳng định tính tất yếu phải chủ động xây dựng con người mới có tư tưởng, đạo đức, tác phong xã hội chủ nghĩa trong xây dựng chủ nghĩa xã hội, Người nêu rõ: Muốn xây dựng chủ nghĩa xã hội, trước hết cần có những con người xã hội chủ nghĩa. Đây là luận điểm rất quan trọng có tính chỉ đạo toàn bộ công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nước ta, thể hiện, Người rất quan tâm đến yếu tố con người.

 

Một trong những vấn đề quan trọng nữa mà Người quan tâm, cùng Đảng lãnh đạo và thực hiện là xây dựng, củng cố các tổ chức quần chúng của Đảng trong tình hình mới. Người thường nhấn mạnh đến vai trò lãnh đạo của Đảng đối với sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội và củng cố chính quyền nhà nước, đến vai trò của Công đoàn, Mặt trận dân tộc thống nhất, Đoàn Thanh niên, Hội Phụ nữ, đến phong trào thi đua yêu nước v.v..

 

Nắm vững khoa học và nghệ thuật tổ chức quần chúng làm cách mạng, Chủ tịch Hồ Chí Minh cùng với Đảng ta phát động quần chúng dấy lên phong trào thi đua sôi nổi xây dựng chủ nghĩa xã hội và đấu tranh thống nhất Tổ quốc. Cả dân tộc sục sôi khí thế cách mạng hào hùng. Đánh giá nhiệm vụ xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc, một trong hai nhiệm vụ chiến lược mà Đại hội lần thứ III của Đảng đề ra, tại Hội nghị chính trị đặc biệt do Chủ tịch Hồ Chí Minh triệu tập ngày 27-3-1964, Người nói: "Làng xóm ta xưa kia lam lũ quanh năm mà vẫn quanh năm đói rách. Làng xóm ta ngày nay bốn mùa nhộn nhịp cảnh làm ăn tập thể. Đâu đâu cũng có trường học, nhà gửi trẻ, nhà hộ sinh, câu lạc bộ, sân và kho của hợp tác xã, nhà mới của xã viên. Đời sống vật chất ngày càng ấm no, đời sống tinh thần ngày càng tiến bộ" ³⁴ . Người kết luận: "miền Bắc nước ta đã tiến những bước dài chưa từng thấy trong lịch sử dân tộc. Đất nước, xã hội và con người đều đổi mới" ³⁵ .

 

Trên cơ sở kinh tế và văn hóa phát triển, các lực lượng vũ trang của miền Bắc được xây dựng ngày càng vững mạnh theo phương hướng mà Chủ tịch Hồ Chí Minh đã huấn thị là tiến lên chính quy và hiện đại, đủ khả năng bảo vệ miền Bắc và trực tiếp tham gia chiến đấu tại miền Nam, là lực lượng dự trữ chiến lược cho quân chủ lực miền Nam.

 

Dưới sự lãnh đạo của Chủ tịch Hồ Chí Minh và của Đảng ta, công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc đã đạt được những thành tựu to lớn, có tác dụng mạnh mẽ đối với sự nghiệp cách mạng chung của cả nước. Miền Bắc vững mạnh về mọi mặt là một bảo đảm vững chắc để tiếp tục vươn lên và làm thất bại cuộc chiến tranh phá hoại của đế quốc Mỹ khi chúng mở rộng chiến tranh ra miền Bắc; đồng thời là nguồn động viên, cổ vũ đồng bào miền Nam tin tưởng, tiếp tục đấu tranh chống Mỹ và tay sai, là lực lượng dự trữ để chi viện sức người, sức của cho miền Nam, thực sự là "hậu phương vững chắc" của cả nước.

 

*

*         *

 

Về nhiệm vụ đấu tranh thống nhất nước nhà . Hốt hoảng trước những đòn tiến công dồn dập về chính trị và quân sự của quân dân miền Nam trong những năm 1959 - 1960, Mỹ - Diệm tìm cách đối phó quyết liệt. Năm 1961, Kennơđi lên làm Tổng thống nước Mỹ thay Aixenhao đã thay chiến lược "Trả đũa ồ ạt" của Aixenhao bằng chiến lược "Chiến tranh đặc biệt", nhằm đối phó với phong trào giải phóng dân tộc được coi là mối đe dọa lớn nhất đối với Mỹ trong thập kỷ 60 của thế kỷ XX. Ý đồ này thể hiện trong bài phát biểu nhậm chức của Tổng thống Kennơđi ngày 20-1-1961: "Chúng ta nói rõ cho bất cứ một nước nào trên thế giới này biết rằng chúng ta sẽ trả bất cứ giá nào, chịu đựng bất cứ gánh nặng nào, chống bất cứ kẻ thù nào, nhằm bảo đảm sự tồn tại và thắng lợi của tự do". Mỹ đã chọn Việt Nam để thí nghiệm kế hoạch đánh bại phong trào giải phóng dân tộc.

 

Để thực hiện chiến lược trên, Kennơđi liên tiếp cử các đoàn tướng tá Mỹ sang miền Nam nước ta khảo sát tình hình. Tháng 11-1961, Kennơđi và Hội đồng An ninh quốc gia Mỹ thông qua "Kế hoạch Xtalây - Taylo" nhằm bình định miền Nam trong vòng 18 tháng, tiến tới dùng không quân và hải quân đánh phá miền Bắc Việt Nam. Kennơđi quyết định đưa thêm 400 quân thuộc lực lượng đặc biệt Mỹ vào miền Nam Việt Nam. Ngụy quyền Sài Gòn tăng cường bắt lính, phát triển quân chủ lực, tăng cường lực lượng bảo an, dân vệ. Đến tháng 10-1963, chúng đã có hàng chục vạn quân với số quân Mỹ tham chiến lên tới 16.723 tên và trang bị vũ khí và phương tiện hiện đại, Việc Mỹ - Diệm tiến hành chiến lược "Chiến tranh đặc biệt" đặt cách mạng miền Nam trước thử thách nghiêm trọng.

 

Trước tình hình mới, Chủ tịch Hồ Chí Minh cùng với Đảng ta đảm nhận trách nhiệm lãnh đạo nhân dân ta đánh thắng chiến lược chiến tranh mới của đế quốc Mỹ và tay sai. Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đánh giá chính xác âm mưu cơ bản của đế quốc Mỹ. Cái gọi là "Chiến tranh đặc biệt" với "Kế hoạch Xtalây - Taylo" thực chất là sự đẩy mạnh chiến tranh xâm lược thực dân kiểu mới bằng người Việt với vũ khí, cố vấn Mỹ. Người khẳng định: Mỹ dù có lắm tiền của, nhiều vũ khí hiện đại và hung ác đến đâu, nhân dân Việt Nam cũng không sợ. Người cùng với Đảng ta tiếp tục giương cao ngọn cờ độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, giải quyết đúng đắn vấn đề thuộc về chiến lược và sách lược, kết hợp đúng đắn xây dựng kinh tế với quốc phòng, hậu phương với tiền tuyến, tiến công với bảo vệ, sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại..., tạo thành sức mạnh tổng hợp tiến tới đánh bại đế quốc Mỹ xâm lược và tay sai.

 

Người khẳng định được thế tiến công của cách mạng Việt Nam, nhất là từ sau phong trào "Đồng khởi". Bởi vì, Người đã nhìn rõ mối tương quan lực lượng cách mạng và phản cách mạng trên thế giới và trong nước. Người thường xuyên phân tích ý nghĩa quốc tế của cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước của nhân dân ta, tranh thủ được sự đồng tình, ủng hộ của nhân dân thế giới, kể cả nhân dân tiến bộ Mỹ, tạo thành mặt trận rộng lớn đoàn kết với nhân dân ta chống đế quốc Mỹ. Người thường xuyên chứng minh tính chất chính nghĩa của ta, tính chất phi nghĩa của đế quốc Mỹ trong cuộc chiến tranh. Ngày 8-5-1963, Người nói thẳng với Tổng thống Mỹ Kennơđi rằng: "Việt Nam xa cách Hoa Kỳ hàng vạn dặm. Nhân dân Việt Nam và nhân dân Hoa Kỳ không thù oán gì nhau. Ông có lý do gì mà gây nên cuộc chiến tranh xâm lược ở miền Nam Việt Nam, hoang phí hàng tỷ đôla của nhân dân Hoa Kỳ...? Ông có quyền gì mà bắt buộc hàng vạn thanh niên con em người Hoa Kỳ sang giết hại người miền Nam Việt Nam vô tội rồi họ cũng bị chết trong cuộc chiến tranh phi nghĩa, bẩn thỉu ấy?... Tổng thống Kennơđi phải hiểu lịch sử. Lịch sử đã chứng tỏ rằng: Khi một dân tộc đã đoàn kết nhất trí, đấu tranh giành độc lập tự do (như tổ tiên Tổng thống ngày trước, và nhân dân miền Nam Việt Nam hiện nay), thì nhất định họ sẽ thắng lợi" ³⁶ .

 

Rõ ràng sự phân tích của Người trên đây là một lời kết án đanh thép tính chất phi nghĩa của đế quốc Mỹ, đồng thời khẳng định tính chất chính nghĩa và quyết tâm chiến đấu của nhân dân ta.

 

Dưới ánh sáng Nghị quyết Đại hội lần thứ III của Đảng và các Nghị quyết Trung ương, thấm nhuần chủ trương chiến lược của Chủ tịch Hồ Chí Minh: "Đẩy mạnh hơn nữa đấu tranh chính trị, đồng thời đẩy mạnh đấu tranh vũ trang song song với đấu tranh chính trị, tiến công địch bằng cả hai mặt chính trị và quân sự", quân dân miền Nam đẩy mạnh đấu tranh quân sự giành nhiều thắng lợi, điển hình là trận Ấp Bắc tháng 1-1963, báo hiệu sự phá sản của "Chiến tranh đặc biệt".

 

Ngày 22-11-1963, Kennơđi bị ám sát, Giônxơn lên thay đúng lúc tình hình miền Nam đang xấu đi nghiêm trọng: ngụy quyền bị khủng hoảng trầm trọng; đảo chính diễn ra liên tiếp sau khi Ngô Đình Diệm bị giết ngày 1-11-1963; ngụy quân bắt đầu tan rã; "Chiến tranh đặc biệt" trên đường phá sản. Hành động đầu tiên của Giônxơn là phái Bộ trưởng quốc phòng Mác Namara sang Sài Gòn trực tiếp vạch một "kế hoạch giành thắng lợi cho cuộc chiến tranh".

 

Vốn là người chịu ảnh hưởng sâu sắc của "Thuyết đôminô", Giônxơn tuyên bố: "Mỹ tiếp tục viện trợ, tiếp tục duy trì nhân viên quân sự tại miền Nam Việt Nam". Tháng 3-1964, Giônxơn thông qua kế hoạch chiến lược mới mang tên "Kế hoạch Mác Namara", quyết định tăng số cố vấn và lính Mỹ ở miền Nam. Đến cuối năm 1964, quân Mỹ ở miền Nam lên tới 26.500 tên, Mỹ còn thúc ép đồng minh của Mỹ đưa quân đội và cố vấn vào miền Nam tham chiến. Với kế hoạch này, bắt đầu thực sự là cuộc chiến tranh trực tiếp của Mỹ tuy vẫn là chiến lược "Chiến tranh đặc biệt".

 

Trước hành động leo thang chiến tranh của đế quốc Mỹ, ngày 27-3-1964, Chủ tịch Hồ Chí Minh triệu tập Hội nghị chính trị đặc biệt , nhằm động viên hơn nữa sức mạnh của toàn Đảng, toàn dân và toàn quân ta trước âm mưu và hành động tăng cường và mở rộng chiến tranh của đế quốc Mỹ. Báo cáo của Người tại Hội nghị là một văn kiện rất quan trọng, tổng kết những thành tích xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc và thành tích của quân và dân ta đánh Mỹ - Ngụy ở miền Nam trong 10 năm từ năm 1954 đến năm 1964. Đồng thời, Báo cáo của Người vạch rõ phương hướng, nhiệm vụ của cách mạng Việt Nam trong giai đoạn tới. Trên cơ sở phân tích thế tất thắng của ta và thế thua không thể tránh khỏi của địch, Người nêu rõ quyết tâm đánh bại mọi hành động chiến tranh và âm mưu xâm lược miền Bắc của đế quốc Mỹ. Người tuyên bố: Đế quốc Mỹ phải hiểu rằng, "Nếu chúng liều lĩnh đụng đến miền Bắc thì chúng nhất định sẽ thất bại thảm hại"   ³⁷ . Đối với cuộc "Chiến tranh đặc biệt", Người chỉ rõ: "Tình hình ở miền Nam hiện nay chứng tỏ một cách rõ rệt sự thất bại không thể tránh khỏi của đế quốc Mỹ trong cuộc "chiến tranh đặc biệt" này. Cuộc "chiến tranh đặc biệt" mà chúng đang thí nghiệm ở miền Nam Việt Nam đã thất bại, thì chúng cũng sẽ thất bại ở bất kỳ nơi nào khác. Đó là ý nghĩa quốc tế của cuộc đấu tranh yêu nước của đồng bào miền Nam ta đối với phong trào giải phóng dân tộc trên thế giới" ³⁸ . Cũng tại Hội nghị này, bằng lời lẽ đầy tình nhân ái. Chủ tịch Hồ Chí Minh nói với nhân dân Mỹ rằng: "Cuộc chiến tranh phi nghĩa mà Chính phủ Mỹ đang tiến hành ở miền Nam nước chúng tôi, đã làm tốn nhiều của, chết nhiều người của nhân dân Mỹ, lại làm ô nhục thanh danh nước Mỹ. Bây giờ đã đến lúc nhân dân Mỹ phải kiên quyết đấu tranh hơn nữa để chấm dứt cuộc chiến tranh bẩn thỉu này, để cứu vãn danh dự của nước Mỹ, và xây dựng tình hữu nghị giữa nhân dân hai nước chúng ta" ³⁹ . Tại Hội nghị, Người kêu gọi: "Mỗi người phải làm việc bằng hai để đền đáp lại đồng bào miền Nam ruột thịt".

 

Hội nghị chính trị đặc biệt do Chủ tịch Hồ Chí Minh triệu tập là kiểu Hội nghị Diên Hồng trong thời đại mới, vừa kế thừa và phát huy truyền thống tốt đẹp của dân tộc mỗi khi Tổ quốc bị ngoại xâm đe dọa, vừa đưa đường lối của Đảng vào quần chúng để biến thành sức mạnh vật chất to lớn nhằm đánh thắng kẻ thù xâm lược.

 

Đáp lời kêu gọi của Người, quân dân miền Nam thi đua giết giặc lập công. Những chiến thắng giòn giã như Bình Giã, Đông Nam Bộ, Tây Nguyên, Khu V, v.v., cùng với phong trào đấu tranh chính trị sôi động của nhân dân ta đã trực tiếp làm phá sản chiến lược "Chiến tranh đặc biệt" của Mỹ - Ngụy. Một thời kỳ mới của cách mạng miền Nam bắt đầu.

 

*

*        *

 

Bị thất bại nặng nề trong chiến lược "Chiến tranh đặc biệt" ở miền Nam, năm 1965, đế quốc Mỹ liều lĩnh chuyển sang chiến lược "Chiến tranh cục bộ" hòng cứu vãn tình thế nguy khốn của chúng. Ngày 8-3-1965, Mỹ đưa 3.500 lính thủy đánh bộ đổ bộ vào cảng Đà Nẵng, Chu Lai mở đường cho việc đưa quân viễn chinh Mỹ và chư hầu ồ ạt vào miền Nam nước ta, trực tiếp tiến hành cuộc chiến tranh xâm lược chống nhân dân Việt Nam. Cuối năm 1965, quân Mỹ và chư hầu ở miền Nam nước ta lên tới hơn 20 vạn tên, đỉnh cao là cuối năm 1968 đã lên tới hơn 55 vạn tên. Ngày 2 và 3-8-1964, Mỹ dựng lên "Sự kiện vịnh Bắc Bộ", dùng tầu khu trục Mađốc xâm phạm vùng biển Việt Nam buộc hải quân ta đánh trả, Mỹ vu cáo "Bắc Việt Nam vô cớ tấn công hải quân Hoa Kỳ". Ngày 5-8, Giônxơn ra lệnh cho máy bay các loại ném bom ồ ạt khu vực Hòn Gai, Vinh - Bến Thủy, sông Gianh, Lạch Trường, mở đầu cuộc chiến tranh phá hoại bằng không quân và hải quân Mỹ ở miền Bắc nước ta, hòng ngăn chặn sự chi viện của miền Bắc đối với miền Nam, phá hoại công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội và uy hiếp tinh thần nhân dân miền Bắc. Chúng huênh hoang tuyên bố: "Đẩy lùi Bắc Việt Nam về thời kỳ đồ đá".

 

Bình luận về các hành động chiến tranh điên cuồng trên của đế quốc Mỹ, Chủ tịch Hồ Chí Minh nói: "Đó là hành động tuyệt vọng của chúng, khác nào con thú dữ bị thương nặng, giãy giụa một cách hung tợn trước hơi thở cuối cùng" ⁴⁰ .

 

Mỹ không những tăng cường chiến tranh ở Việt Nam mà còn mở rộng sang cả Lào và Campuchia. Lúc này tình hình thế giới diễn biến phức tạp. Sự bất hòa Xô - Trung đã đưa tới chỗ phân liệt trong hệ thống xã hội chủ nghĩa và trong phong trào cộng sản và công nhân quốc tế.

 

Toàn bộ tình hình nói trên đặt ra cho Đảng ta, nhân dân ta, cho Chủ tịch Hồ Chí Minh những vấn đề vô cùng phức tạp. Trong bối cảnh đó, Hội nghị lần thứ 12 Ban Chấp hành Trung ương Đảng họp dưới sự chủ tọa của Chủ tịch Hồ Chí Minh, đã xác lập đường lối "độc lập tự chủ và đoàn kết quốc tế". Một mặt, toàn Đảng, toàn dân và toàn quân ta quyết tâm đánh thắng cuộc chiến tranh xâm lược của đế quốc Mỹ trên cả hai miền; mặt khác, tiến hành cuộc đấu tranh ngoại giao, nhằm đoàn kết ba nước Đông Dương, tranh thủ sự ủng hộ và giúp đỡ quốc tế đối với cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước của nhân dân ta.

 

Tháng 4-1965, trên cương vị là Chủ tịch Hội đồng quốc phòng, Chủ tịch Hồ Chí Minh chỉ rõ: "Lúc này, chống Mỹ, cứu nước là nhiệm vụ thiêng liêng nhất của mọi người Việt Nam yêu nước... Tất cả chúng ta hãy đoàn kết, triệu người như một, quyết tâm đánh thắng giặc Mỹ xâm lược" ⁴¹ . Vì độc lập, tự do của Tổ quốc, toàn Đảng, toàn dân và toàn quân ta hưởng ứng chỉ thị của Người, bước vào cuộc chiến đấu chống Mỹ, cứu nước với khí thế hào hùng và niềm tin mãnh liệt vào thắng lợi.

 

Từ cuối năm 1965, các sư đoàn Mỹ được tung ra các chiến trường miền Nam, mở những cuộc phản công lớn hòng "đánh gẫy xương sống Việt cộng". Từ năm 1966, Giônxơn ra lệnh đánh phá ác liệt miền Bắc Việt Nam, nhất là Hà Nội và Hải Phòng.

 

Trước hành động "leo thang" chiến tranh trắng trợn của Mỹ, ngày 17-7-1966, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã ra Lời kêu gọi đồng bào và chiến sĩ cả nước quyết chiến đấu đánh bại bọn xâm lược, đồng thời nói rõ với dư luận thế giới và cả với đế quốc Mỹ quyết tâm đó của nhân dân ta. Người nói: "Giônxơn và bè lũ phải biết rằng: chúng có thể đưa 

50 vạn quân, 1 triệu quân hoặc nhiều hơn nữa để đẩy mạnh chiến tranh xâm lược ở miền Nam Việt Nam. Chúng có thể dùng hàng nghìn máy bay, tăng cường đánh phá miền Bắc. Nhưng chúng quyết không thể lay chuyển được chí khí sắt đá, quyết tâm chống Mỹ, cứu nước của nhân dân Việt Nam anh hùng. Chúng càng hung hăng thì tội của chúng càng thêm nặng" ⁴² . Với niềm tin và quyết tâm sắt đá, Người khẳng định: "Chiến tranh có thể kéo dài 5 năm, 10 năm, 20 năm hoặc lâu hơn nữa. Hà Nội, Hải Phòng và một số thành phố, xí nghiệp có thể bị tàn phá, song nhân dân Việt Nam quyết không sợ! Không có gì quý hơn độc lập, tự do . Đến ngày thắng lợi, nhân dân ta sẽ xây dựng lại đất nước ta đàng hơn, to đẹp hơn" ⁴³ .

 

Không có gì quý hơn độc lập tự do ! Đó là tư tưởng vĩ đại, ý chí quyết thắng của Người, đó cũng là tình cảm sâu sắc và nguyện vọng thiết tha nhất của nhân dân ta từ ngàn xưa đến nay. Đó là chân lý sáng ngời, là lời hịch kêu gọi nhân dân ta chiến đấu trong cao điểm của cuộc đụng đầu lịch sử giữa nhân dân ta và đế quốc Mỹ. Câu nói bất hủ đó của Người đã nhanh chóng trở thành cương lĩnh chiến đấu, sức mạnh vật chất mang sức tiến công mạnh mẽ của nhân dân ta tiến lên đánh thắng giặc Mỹ xâm lược. Người kêu gọi quân dân cả nước: "Thừa thắng xông lên, kiên quyết đập tan âm mưu của chúng, 31 triệu đồng bào ta ở cả hai miền Nam Bắc, bất kỳ già trẻ gái trai, phải là 31 triệu chiến sĩ anh dũng diệt Mỹ, giành thắng lợi cuối cùng".

 

Quyết tâm đó của Người là quyết tâm của cả dân tộc: "Chúng ta phải ra sức cố gắng giành cho được thắng lợi quyết định ở miền Nam, bởi vì cuộc chiến tranh này căn bản là ở miền Nam, Mỹ thua ở miền Nam tức là nó thua, ta thắng ở miền Nam tức là ta thắng". Để hoàn thành được nhiệm vụ ấy, Người cùng với Đảng ta chỉ đạo kịp thời và nhanh chóng miền Bắc chuyển hướng về xây dựng kinh tế cho thích hợp với tình hình cả nước có chiến tranh, tăng cường củng cố quốc phòng, đồng thời vẫn tiếp tục xây dựng cơ sở vật chất - kỹ thuật của chủ nghĩa xã hội, bảo đảm đủ sức bảo vệ miền Bắc, bảo đảm chi viện ngày càng nhiều cho miền Nam tiến lên diệt thật nhiều sinh lực địch.

 

Phối hợp với mặt trận quân sự, chính trị trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước, Chủ tịch Hồ Chí Minh và Đảng ta rất chú trọng đẩy mạnh hoạt động trên mặt trận ngoại giao. Người vạch trần bộ mặt xâm lược, hiếu chiến của đế quốc Mỹ, bao vây, cô lập chúng về mặt chính trị trong quan hệ quốc tế, tranh thủ sự đồng tình, ủng hộ của các nước anh em và bạn bè, của các tổ chức quốc tế và của loài người tiến bộ, hình thành Mặt trận đoàn kết của nhân dân ba nước Đông Dương đấu tranh chống đế quốc Mỹ xâm lược, hình thành Mặt trận đoàn kết của nhân dân thế giới ủng hộ Việt Nam trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước.

 

Lúc này, chống Mỹ, cứu nước là nhiệm vụ dân tộc lớn nhất, đồng thời cũng là nghĩa vụ quốc tế cao cả của nhân dân ta. Tranh thủ sự đồng tình, ủng hộ và giúp đỡ của các nước xã hội chủ nghĩa, đặc biệt là của Liên Xô và Trung Quốc, có ý nghĩa quan trọng. Trong lúc Liên Xô và Trung Quốc bất đồng sâu sắc, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã xử lý rất khéo léo mối quan hệ giữa ta với Liên Xô và Trung Quốc, vừa kiên trì đường lối độc lập tự chủ, vừa tranh thủ tới mức cao nhất sự viện trợ của Liên Xô và Trung Quốc cho cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước của nhân dân ta.

 

Để tập trung cho mục tiêu giành thắng lợi cho cuộc kháng chiến, bằng hành động cụ thể, Chủ tịch Hồ Chí Minh chỉ đạo sát sao, động viên, cổ vũ kịp thời đối với nhân dân ta, từ lực lượng vũ trang đến các lực lượng bảo đảm giao thông vận tải, từ công nhân, nông dân bám máy, bám đồng ruộng cho đến các ngành, các giới trên các lĩnh vực văn hóa, giáo dục, y tế v.v., thậm chí đến từng cá nhân có thành tích.

 

Dưới sự lãnh đạo của Chủ tịch Hồ Chí Minh và Đảng ta, môt cao trào thi đua chống Mỹ, cứu nước sâu rộng, sôi nổi khắp hai miền, khắp các tầng lớp nhân dân. Ở miền Nam, xuất hiện ngày càng nhiều "vành đai diệt Mỹ, "dũng sĩ diệt Mỹ". Từ chiến 

 

 

 

thắng Vạn Tường, tháng 8-1965, trận thắng quân Mỹ đầu tiên, quân và dân miền Nam liên tiếp lập nên những chiến công diệt Mỹ ở khắp nơi. Đặc biệt là đã đánh bại hai cuộc phản công chiến lược lớn của Mỹ vào hai mùa khô 1965 - 1966 và 1966 - 1967, thực hiện xuất sắc lời kêu gọi của Người, tiêu diệt một lực lượng lớn sinh lực địch, phá hủy một khối lượng khổng lồ phương tiện chiến tranh của địch, làm thất bại chiến lược "tìm diệt và bình định", buộc chúng phải bị động co cụm về phòng ngự "quét và giữ". Chiến lược "Chiến tranh cục bộ" đang trên đường phá sản. Ở miền Bắc, với các khẩu hiệu "Vừa sản xuất, vừa chiến đấu", "Tất cả để đánh thắng giặc Mỹ xâm lược", "Miền Nam gọi, miền Bắc sẵn sàng", "Nhằm thẳng quân thù mà bắn"! "Đánh địch mà đi, mở đường mà tiến", "Tay cày, tay súng", "Tay búa, tay súng" v.v., các phong trào thi đua "Ba sẵn sàng", "Ba đảm đang", "Ba điểm cao", "Ba quyết tâm" v.v., sôi nổi khắp nơi. Nhiều tập thể, cá nhân và địa phương anh hùng xuất hiện. Hơn bao giờ hết, chủ nghĩa anh hùng cách mạng thể hiện rõ trong bầu không khí sôi nổi này. Cùng với chiến thắng của quân dân miền Nam, quân dân miền Bắc đã đánh bại cuộc chiến tranh phá hoại lần thứ nhất của đế quốc Mỹ, bắn rơi hàng nghìn máy bay hiện đại, bắn cháy và bắn chìm hàng trăm tàu chiến, tiêu diệt và bắt sống nhiều giặc lái Mỹ. Dưới bom đạn của giặc Mỹ, công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc căn bản được giữ vững, một số ngành và một số mặt có bước phát triển, bảo đảm chi viện ngày càng tăng cho miền Nam đánh thắng.

 

*

*        *

 

Vào năm 1968, trong Thư chúc mừng năm mới gửi đồng bào và chiến sĩ cả nước, Chủ tịch Hồ Chí Minh nhận định: "Sang năm nay, bọn Mỹ xâm lược càng bị động, càng lúng túng, quân và dân ta thừa thắng xông lên, nhất định giành được nhiều thắng lợi to lớn hơn nữa". Cuối thư, Người có thơ mừng:

 

 

Giữa lúc cuộc chiến tranh xâm lược của đế quốc Mỹ leo thang đến mức cao nhất, đầu năm 1968, Hội nghị lần thứ 14 Ban Chấp hành Trung ương Đảng cùng Chủ tịch Hồ Chí Minh quyết định mở cuộc tiến công và nổi dậy đồng loạt vào dịp Tết Mậu Thân, nhằm đánh tan chiến lược "Chiến tranh cục bộ" của đế quốc Mỹ. Từ đêm 30 rạng ngày 31-1-1968, quân giải phóng miền Nam đồng loạt tiến công địch ở Sài Gòn - Gia Định, Huế, Đà Nẵng và các thành phố, thị xã khác cùng các căn cứ quân sự và cơ quan đầu não của Mỹ - Ngụy, tiêu diệt một lực lượng lớn quân địch và phá hủy một khối lượng lớn phương tiện chiến tranh của địch. Khắp nơi nhân dân nổi dậy đập tan bộ máy ngụy quyền, giải phóng nhiều vùng rộng lớn. Cách mạng miền Nam giành được thắng lợi to lớn chưa từng có. Mỹ - Ngụy bị giáng một đòn bất ngờ, choáng váng. Trong Điện gửi Chủ tịch Nguyễn Hữu Thọ và Trung ương Mặt trận dân tộc giải phóng miền Nam, ngày 4-2-1968, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nói về ý nghĩa của thắng lợi này: "Thắng lợi đầu Xuân của quân và dân miền Nam đã đưa cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước của toàn dân ta đến một tình thế mới rất có lợi! Không gì cứu vãn nổi sự sụp đổ hoàn toàn của giặc Mỹ và tay sai" ⁴⁴ .

 

Thắng lợi của quân và dân ta ở miền Bắc trong cuộc chống chiến tranh phá hoại bằng không quân và hải quân của đế quốc Mỹ lần thứ nhất cùng với thắng lợi vang dội của quân và dân ta ở miền Nam trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy đồng loạt tết Mậu Thân buộc đế quốc Mỹ phải chấm dứt ném bom không điều kiện đối với miền Bắc và phải ngồi vào bàn đàm phán với đại diện Chính phủ Việt Nam dân chủ cộng hòa và đại diện Mặt trận dân tộc giải phóng miền Nam Việt Nam tại Hội nghị ở Pari. Ngày 7-5-1968, đoàn đại biểu ta lên đường đi Pari. Trước đó, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã gặp và ân cần dặn dò đoàn nhiều điều quan trọng ⁴⁵ .

 

Nhằm phát huy thắng lợi và động viên tinh thần tiến công liên tục, ngày 3-11-1968, Chủ tịch Hồ Chí Minh ra Lời kêu gọi cả nước tiến lên đánh thắng giặc Mỹ xâm lược. Người nói: "Nhiệm vụ thiêng liêng của toàn dân ta lúc này là phải nâng cao tinh thần quyết chiến quyết thắng, quyết tâm giải phóng miền Nam, bảo vệ miền Bắc, tiến tới hòa bình thống nhất Tổ quốc" ⁴⁶ . Đồng thời, Người cũng tuyên bố một cách dứt khoát: "Hễ còn một tên xâm lược trên đất nước ta, thì ta phải tiếp tục chiến đấu, quét sạch nó đi".

 

Đại biểu cho thế lực phản động và hiếu chiến nhất trong giới tư bản lũng đoạn Mỹ, ngày 20-1-1969, sau khi nhậm chức Tổng thống, Níchxơn tuy không thể cưỡng lại xu thế xuống thang, nhưng tìm cách kéo dài và mở rộng chiến tranh bằng chiến lược "Việt Nam hóa chiến tranh". Mục tiêu của chiến lược này là rút quân Mỹ ra khỏi miền Nam mà ngụy quyền vẫn tồn tại. Để thực hiện mục tiêu chiến lược đó, cùng một lúc Níchxơn sử dụng sức mạnh tối đa của cả ba loại chiến tranh: chiến tranh giành dân, chiến tranh bóp nghẹt và chiến tranh hủy diệt; tìm mọi cách chia rẽ và làm suy yếu các nước xã hội chủ nghĩa, nhất là trong việc ủng hộ và giúp đỡ chúng ta chống Mỹ, cứu nước; đồng thời đẩy mạnh "Chiến tranh đặc biệt" ở Lào, xúc tiến việc lật đổ Chính phủ trung lập Campuchia. Tuy nhiên, như nhận định của Chủ tịch Hồ Chí Minh và Bộ Chính trị tại Hội nghị tháng 4-1969: "Việt Nam hóa chiến tranh" của Níchxơn là một chiến lược ra đời trong thế thất bại, bế tắc và chứa đầy mâu thuẫn bên trong không thể khắc phục được.

 

Ngày 25-1-1969, Hội nghị Pari bàn về kết thúc chiến tranh ở Việt Nam chính thức khai mạc. Tại diễn đàn, phía Mỹ tìm mọi cách dây dưa, kéo dài, có lúc làm gián đoạn cuộc họp. Mỹ vẫn muốn giành thế mạnh trên chiến trường để ép ta trên bàn Hội nghị chấp nhận một giải pháp có lợi cho chúng. Tháng 5-1969, phía Mỹ đưa ra "Đề nghị hòa bình 8 điểm" mà nội dung chủ yếu là: cùng rút quân, rút quân có giám sát quốc tế, tổ chức bầu cử, trao trả tù binh, thi hành Hiệp nghị Giơnevơ... Về phía ta, đấu tranh ngoại giao được coi là một mặt trận. Từ năm 1969 trở đi, ta đòi Mỹ phải rút hết và không điều kiện quân Mỹ và chư hầu ra khỏi miền Nam Việt Nam, để cùng với các mặt trận quân sự, chính trị thực hiện phương châm chiến lược của Chủ tịch Hồ Chí Minh là: "Đánh cho Mỹ cút, đánh cho ngụy nhào".

 

Ngày 25-7-1969, Chủ tịch Hồ Chí Minh ra Lời kêu gọi toàn dân . Trong đó phê phán Níchxơn ngoan cố đẩy mạnh chiến tranh xâm lược, đồng thời Người vạch rõ: "Tại Hội nghị Pari, đế quốc Mỹ cứ khư khư đưa ra những đòi hỏi cực kỳ vô lý, không chịu thảo luận nghiêm chỉnh giải pháp toàn bộ 10 điểm hợp tình, hợp lý do Mặt trận dân tộc giải phóng và Chính phủ cách mạng lâm thời cộng hòa miền Nam Việt Nam chủ trương. Níchxơn định rút 25.000 quân Mỹ, hòng xoa dịu dư luận nhân dân Mỹ và dư luận thế giới. Đó là một trò bịp". Người khẳng định rõ ràng: "Nhân dân Việt Nam kiên quyết đòi tất cả quân Mỹ và quân chư hầu của Mỹ phải rút hết sạch, chứ không phải chỉ rút 25.000 hoặc 250.000 hay 50 vạn, mà phải rút hết, toàn bộ, không điều kiện". Một lần nữa, Người kêu gọi quân và dân cả nước ta "triệu người như một, nêu cao chủ nghĩa anh hùng cách mạng, không sợ hy sinh, không sợ gian khổ, quyết kiên trì đẩy mạnh cuộc kháng chiến quyết chiến, quyết thắng, đánh cho quân Mỹ phải rút hết sạch, đánh cho ngụy quân và ngụy quyền sụp đổ hết, giải phóng miền Nam, bảo vệ miền Bắc, tiến tới hòa bình thống nhất nước nhà" ⁴⁷ .

 

Ngày 15-7-1969, Níchxơn gửi thư cho Chủ tịch Hồ Chí Minh mà nội dung chủ yếu là nhắc lại "Đề nghị hòa bình 8 điểm" của Mỹ đưa ra tại Hội nghị Pari. Để nêu rõ lập trường kiên quyết của ta, ngày 25-8-1969, trong thư trả lời Tổng thống Mỹ, Người bác bỏ các luận điệu bịp bợm của Níchxơn và khẳng định: "Nhân dân Việt Nam chúng tôi rất yêu chuộng hòa bình, một nền hòa bình chân chính trong độc lập và tự do thật sự. Nhân dân Việt Nam quyết chiến đấu đến cùng, không sợ hy sinh gian khổ, để bảo vệ Tổ quốc và các quyền dân tộc thiêng liêng của mình" ⁴⁸ .

 

Đáp lời kêu gọi của Người, quân và dân ta dồn dập tiến công Mỹ và tay sai, giáng những đòn phủ đầu quyết liệt vào chiến lược "Việt Nam hóa chiến tranh" của Mỹ - Ngụy. Từ đầu năm đến giữa năm 1969, ta tiêu diệt và loại khỏi vòng chiến đấu 104.000 quân địch, trong đó có 59.000 quân Mỹ và chư hầu. Công cuộc khôi phục và phát triển kinh tế sau chiến tranh phá hoại của giặc Mỹ ở miền Bắc đang giành được những thắng lợi to lớn. Quân dân cả nước ta đang vươn mạnh đến thắng lợi cuối cùng.

 

*

*        *

 

Giữa lúc cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước đang trên đà thắng lợi và đi vào giai đoạn quyết định, thì hồi 9 giờ 47 phút ngày 2-9-1969, sau một thời gian đau nặng, Chủ tịch Hồ Chí Minh, vị lãnh tụ thiên tài, người thầy kính mến của toàn Đảng, toàn dân và toàn quân ta qua đời. Người ra đi trong niềm tiếc thương vô hạn của toàn Đảng, toàn dân, toàn quân ta và bạn bè trên thế giới. Trái tim Người đã ngừng đập khi Người chưa thấy một nước Việt Nam hoàn toàn độc lập và thống nhất. Người ra đi một cách thanh thản, vì "không có điều gì phải ân hận". Người "chỉ tiếc là không được phục vụ lâu hơn nữa, nhiều hơn nữa" Tổ quốc, cách mạng và nhân dân ta.

 

Vĩnh biệt chúng ta, Người để lại bản Di chúc lịch sử. Đó là một tài sản tinh thần vô giá, trong đó chứa đựng biết bao tình cảm sâu sắc và những lời căn dặn đầy tâm huyết. Người bày tỏ ý định đến ngày cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước thắng lợi hoàn toàn "sẽ đi khắp hai miền Nam - Bắc, để chúc mừng đồng bào, cán bộ và chiến sĩ anh hùng; thăm hỏi các cụ phụ lão, các cháu thanh niên và nhi đồng yêu quý của chúng ta". Song, ước mong này không trở thành hiện thực, nhưng ước muốn đó đã thể hiện tình cảm "muôn vàn tình thân yêu cho toàn dân, toàn Đảng, cho toàn thể bộ đội, cho các cháu thanh niên và nhi đồng" của Chủ tịch Hồ Chí Minh.

 

Vĩnh biệt chúng ta, lời căn dặn đầu tiên và cũng là mối quan tâm suốt đời của người là "Trước hết nói về Đảng" do Người sáng lập, tổ chức và rèn luyện.

 

 

 

 

 

 

 

Về cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước, Người khẳng định: "Dù khó khăn gian khổ đến mấy, nhân dân ta nhất định sẽ hoàn toàn thắng lợi. Đế quốc Mỹ nhất định phải cút khỏi nước ta. Tổ quốc ta nhất định sẽ thống nhất. Đồng bào Nam Bắc nhất định sẽ sum họp một nhà". Lời tiên tri đó của Người đã được thực tế kiểm nghiệm sau năm năm, nhân dân ta vượt qua mọi khó khăn, thử thách thực hiện điều mong muốn và là huấn thị của Người là "đánh cho Mỹ cút, đánh cho Ngụy nhào" giải phóng miền Nam, thống nhất Tổ quốc.

 

Khi Chủ tịch Hồ Chí Minh vĩnh biệt chúng ta, kẻ thù hy vọng tìm thấy ở nhân dân ta sự giảm sút niềm tin và ý chí chiến đấu cho độc lập, tự do và thống nhất Tổ quốc. Nhưng chúng đã thất vọng. Đáp lại "muôn vàn tình thương" và thực hiện Di chúc của Người, quân và dân ta tăng cường đấu tranh về quân sự, chính trị và ngoại giao, đánh bại chiến lược "Việt Nam hóa chiến tranh", làm thất bại cuộc chiến tranh phá hoại lần thứ hai của đế quốc Mỹ, đặc biệt là đã làm nên trận "Điện Biên Phủ trên không", đập tan cuộc tập kích chiến lược B.52 của chúng vào cuối năm 1972, buộc chúng phải ký Hiệp định Pari về Việt Nam năm 1973. Thắng lợi của Hiệp định Pari làm đảo lộn so sánh lực lượng trên chiến trường miền Nam và đưa đến thắng lợi rực rỡ trong cuộc tổng tiến công và nổi dậy Mùa Xuân 1975, đỉnh cao là Chiến dịch cuối cùng được vinh dự mang tên Chủ tịch Hồ Chí Minh vĩ đại. Miền Nam được hoàn toàn giải phóng, Tổ quốc được thống nhất, cả nước đi lên chủ nghĩa xã hội.

 

Trong ngày vui chào mừng thắng lợi to lớn, trọn vẹn, sau gần 30 năm chiến đấu dưới sự lãnh đạo của Chủ tịch Hồ Chí Minh và Đảng do Người sáng lập và rèn luyện, nhân dân ta cảm thấy như có Bác Hồ trong ngày vui đại thắng, lời Bác nay đã thành chiến thắng huy hoàng, 30 năm đấu tranh giành toàn vẹn non sông, 30 năm dân chủ cộng hòa, kháng chiến đã thành công. Việt Nam - Hồ Chí Minh! Việt Nam - Hồ Chí Minh!...

 

Đánh thắng đế quốc Mỹ xâm lược, giải phóng hoàn toàn miền Nam, thống nhất Tổ quốc là một thắng lợi có tầm vóc thời đại, có ý nghĩa lịch sử sâu sắc. Thắng lợi trọn vẹn này khẳng định đường lối cách mạng do Chủ tịch Hồ Chí Minh với Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ III của Đảng đã đề ra là hoàn toàn đúng đắn: Đại hội xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc và đấu tranh hòa bình thống nhất nước nhà.

 

Thắng lợi của cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước một lần nữa khẳng định những cống hiến hết sức to lớn của Chủ tịch Hồ Chí Minh đối với sự nghiệp cách mạng Việt Nam. Một trong những cống hiến quan trọng của Chủ tịch Hồ Chí Minh trong giai đoạn lịch sử này là sáng tạo đường lối chống Mỹ, cứu nước phù hợp với dân tộc với thời đại: thực hiện đồng thời hai chiến lược cách mạng khác nhau ở hai miền . Đây còn là cống hiến độc đáo vào kho tàng kinh nghiệm của cách mạng thế giới, nhất là phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc. Chính vì thế, Chủ tịch Hồ Chí Minh được thừa nhận là Anh hùng giải phóng dân tộc, Nhà văn hóa kiệt xuất.

 

1. Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đảng toàn tập, Sđd, t.21, tr.487.

 

2. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.10, tr.196.

 

3. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.10, tr.13.

 

4. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.10, tr. 196-197.

 

5. Biên bản Hội nghị Bộ Chính trị, lưu tại Cục Lưu trữ Trung ương Đảng, phông Ban Chấp hành Trung ương khóa II.

 

6. Xem Viện Nghiên cứu chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh: Hồ Chí Minh - Biên niên tiểu sử, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1995, t.7, tr. 434.

 

7. Viện Nghiên cứu chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh: Hồ Chí Minh - Biên niên tiểu sử, Sđd, t.7, tr. 452.

 

8. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.10, tr. 117.

 

9, 10. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.10, tr.118-119.

 

11. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.10, tr. 168.

 

12. Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đảng toàn tập, Sđd, t.21, tr. 442.

 

13. Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đảng toàn tập, Sđd, t.21, tr.482.

 

14. Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đảng toàn tập, Sđd, t.21, tr.485.

 

15, 16. Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đảng toàn tập, Sđd, t.21, tr.485-486.

 

17. Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đảng toàn tập, Sđd, t.21, tr.488.

 

18. Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đảng toàn tập, Sđd, t.21, tr.495-496.

 

19. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.10, tr.13.

 

20, 21. Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đảng toàn tập, Sđd, t.21, tr.558-559, 524.

 

22. Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đảng toàn tập, Sđd, t.21, tr.524.

 

23. Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đảng toàn tập, Sđd, t.21, tr.777-782.

 

24. Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đảng toàn tập, Sđd, t.21, tr.835-836.

 

25. Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đảng toàn tập, Sđd, t.21, tr.654.

 

26. Theo Hồ sơ lưu trữ tại Cục Lưu trữ Trung ương Đảng, danh sách uỷ viên chính thức còn có tên các đồng chí P.V.Đ và P.V.X; danh sách uỷ viên dự khuyết còn có tên các đồng chí P.T.B, V.V.K, L.T.T.

 

27. Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đảng toàn tập, Sđd, t.21, tr.951-952.

 

28. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.10, tr.206.

 

29. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.10, tr. 266.

 

30, 31. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.10, tr. 545, 544.

 

32. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.10, tr. 414.

 

33. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.11, tr.223. 

 

34. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.10, tr.543.

 

35, 36. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.11, tr.225, 224.

 

37. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.11, tr. 62-63.

 

38, 39. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.11, tr. 228.

 

40. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.11, tr. 229-230.

 

41. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.12, tr. 108.

 

42. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.11, tr. 648.

 

43, 44. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.12, tr.108.

 

45. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.12, tr. 332.

 

46. Vũ Kỳ: Bác Hồ viết Di chúc, Nxb. Sự thật, Hà Nội, 1989, tr. 67.

 

47. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.12, tr.407.

 

48, 49. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.12, tr. 479, 488.

 

50. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.12, tr.510-511.