"Uống nước nhớ nguồn", "Ăn quả nhớ kẻ trồng cây" là nét đẹp truyền thống và đạo lý của dân tộc ta, là tình cảm và trách nhiệm của Đảng, Nhà nước và nhân dân ta đối với những cống hiến và hy sinh to lớn của các liệt sĩ, thương binh, gia đình liệt sĩ và người có công với cách mạng trong hai cuộc kháng chiến thần thánh của dân tộc.

 

Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh rất quan tâm đến công tác thương binh, liệt sĩ. Ngay từ ngày 17-7-1947, Người chỉ thị chọn "Ngày 27-7 là một dịp cho đồng bào ta tỏ lòng hiếu nghĩa, bác ái" đối với thương binh và gia đình liệt sĩ. Người căn dặn, việc giúp đỡ thương binh và gia đình liệt sĩ "là một nghĩa vụ của nhân dân", không nên coi đó là một việc "làm phúc". Đối với anh chị em thương binh, "Đảng, Chính phủ và đồng bào phải tìm mọi cách làm cho họ có nơi ăn chốn ở yên ổn, đồng thời phải mở những lớp dạy nghề thích hợp với mọi người để họ có thể dần dần "tự lực cánh sinh"". Người thường xuyên "nhắc nhở các cơ quan, đoàn thể phải chấp hành một cách chu đáo các chính sách của Đảng và Chính phủ đối với anh em thương binh, bệnh binh và gia đình liệt sĩ". Người căn dặn anh em thương binh "Phải tránh tâm lý "công thần", coi thường lao động, coi thường kỷ luật. Chớ bi quan chán nản. Phải luôn luôn cố gắng".

 

Nhằm góp thêm tài liệu phục vụ học tập, triển khai thực hiện Chỉ thị số 06-CT/TW của Bộ Chính trị về tổ chức cuộc vận động "học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh", và nhân dịp kỷ niệm 60 năm ngày thương binh, liệt sĩ (27-7-1947 – 27-7-2007), Nhà xuất bản Chính trị quốc gia xuất bản cuốn sách "Những lời dạy của Bác Hồ về công tác thương binh liệt sĩ". Nội dung cuốn sách là một số bài nói và viết của Chủ tịch Hồ Chí Minh, tuyển chọn từ Hồ Chí Minh Toàn tập (12 tập) do Nhà xuất bản Chính trị quốc gia xuất bản lần thứ hai, năm 2000.

 

Cuốn sách còn là tài liệu góp phần giáo dục thế hệ trẻ phát huy, tiếp nối truyền thống vẻ vang của cha anh trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.

 

Xin trân trọng giới thiệu cuốn sách với bạn đọc.

 

Tháng 6 năm 2007

NHÀ XUẤT BẢN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA

 

Thực hiện đường lối đối ngoại hòa bình, hợp tác và phát triển; chính sách đối ngoại rộng mở, đa phương hóa và đa dạng hóa các quan hệ quốc tế; tích cực chủ động hội nhập kinh tế quốc tế; Việt Nam sẵn sàng là bạn, đối tác tin cậy của các nước trong cộng đồng quốc tế, tham gia tích cực vào tiến trình hợp tác khu vực và quốc tế; đồng thời triển khai Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X, công tác đối ngoại của nước ta đã và đang gặt hái nhiều thành công to lớn, có ý nghĩa lịch sử. Tuy nhiên, bên cạnh thành tựu, công tác đối ngoại của Đảng và Nhà nước ta cũng đã và đang gặp phải không ít khó khăn, thách thức bởi tình hình thế giới và quan hệ quốc tế nảy sinh những nét mới; mặt khác, chúng ta đã và đang hội nhập ngày càng sâu, ngày càng toàn diện hơn vào đời sống quốc tế, không chỉ hội nhập về phương diện kinh tế, mà từng bước hội nhập cả về chính trị, văn hóa… Xuất hiện những vấn đề mới cần phải xử lý như: chỉ hội nhập kinh tế quốc tế hay cả những lĩnh vực khác, quan hệ giữa lợi ích dân tộc, lợi ích giai cấp và lợi ích toàn cầu, phương thức tập hợp lực lượng, quan hệ giữa xây dựng nền kinh tế độc lập tự chủ và hội nhập quốc tế, vai trò mới của ngoại giao…

 

Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội (1991) đã khẳng định: “Đảng lấy chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh làm nền tảng tư tưởng, kim chỉ nam cho hành động” ¹  của Đảng ta, trong đó có lĩnh vực đối ngoại. Đồng thời, Đảng ta cũng nhấn mạnh “nắm vững, vận dụng sáng tạo và góp phần phát triển chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh, không ngừng làm giàu trí tuệ, bản lĩnh chính trị và năng lực tổ chức của mình để đủ sức giải quyết các vấn đề do thực tiễn cách mạng đặt ra”. ²

 

Tư tưởng đối ngoại, phương pháp, phong cách và nghệ thuật ngoại giao Hồ Chí Minh là một trong các nhân tố đảm bảo thắng lợi của chúng ta trong công tác đối ngoại. Trong bối cảnh trên, việc nghiên cứu sâu hơn nữa, toàn diện hơn nữa và đặc biệt là việc phân tích sự vận dụng sáng tạo tư tưởng, phương pháp, phong cách ngoại giao của Người, trong bối cảnh mới có ý nghĩa thực tiễn, ý nghĩa lý luận hết sức quan trọng. Đó là mục đích mà đề tài nghiên cứu khoa học cấp bộ do Ban Nghiên cứu lịch sử ngoại giao thuộc Bộ Ngoại giao đảm nhiệm. Để triển khai đề tài, chúng tôi đã tổ chức Hội thảo khoa học với sự tham gia của Đại sứ Lê Văn Bàng, nguyên Thứ trưởng Bộ Ngoại giao, các nhà nghiên cứu của Bộ Ngoại giao, Viện Hồ Chí Minh và các lãnh tụ của Đảng thuộc Học viện Chính trị - Hành chính quốc gia Hồ Chí Minh, Trường Đại học Quốc gia Hà Nội, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, Khu di tích Chủ tịch Hồ Chí Minh…

 

Cuốn sách này là sản phẩm của Hội thảo khoa học nói trên.

 

Thay mặt nhóm tác giả

PGS. TS. VŨ DƯƠNG HUÂN

 

 

 1, 2. Đảng Cộng sản Việt Nam: Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội, Nxb. Sự thật, Hà Nội, 1991, tr.21, 5.

Vụ trưởng - Trưởng Ban 

Nghiên cứu lịch sử ngoại giao, Bộ Ngoại giao

Nguyên Giám đốc Học viện Quan hệ quốc tế, nguyên Đại sứ Việt Nam tại Ba Lan, Ucraina, kiêm Mônđôva.

 

Thay mặt Ban Nghiên cứu lịch sử ngoại giao, Bộ Ngoại giao một lần nữa cảm ơn các quý vị đã đến tham dự hội thảo khoa học của chúng tôi. 

 

Tôi xin được trình bày Báo cáo “Một số vấn đề về vận dụng tư tưởng đối ngoại, phong cách và nghệ thuật ngoại giao Hồ Chí Minh thời kỳ hội nhập quốc tế”.

 

Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội năm 1991, đã khẳng định: “Đảng lấy chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh làm nền tảng tư tưởng, kim chỉ nam cho hành động” ¹ .  Đồng thời Đảng cũng đặt ra yêu cầu “nắm vững, vận dụng sáng tạo và góp phần phát triển chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh, không ngừng làm giàu trí tuệ, bản lĩnh chính trị và năng lực tổ chức của mình để đủ sức giải quyết các vấn đề do thực tiễn cách mạng đặt ra” ² .  Tư tưởng Hồ Chí Minh về đối ngoại, phương pháp, phong cách và nghệ thuật ngoại giao là một bộ phận của tư tưởng Hồ Chí Minh nói chung về đường lối cách mạng Việt Nam, nên đương nhiên cũng là nền tảng tư tưởng và kim chỉ nam cho công tác đối ngoại, hoạt động ngoại giao của Đảng và Nhà nước ta.

 

Trong thời kỳ đổi mới, chúng ta đã và đang triển khai mạnh mẽ công tác ngoại giao theo tư tưởng ngoại giao Hồ Chí Minh và thu được những thành công lớn: quan hệ đối ngoại của nước ta mở rộng và vị thế nước ta trên trường quốc tế từng bước được nâng cao. Một trong những nhân tố thành công của ngoại giao Việt Nam trong thời gian qua chính là chúng ta đã trở lại với tư tưởng ngoại giao Hồ Chí Minh. Tôi nói trở lại nghĩa là cũng có lúc chúng ta đã xao nhãng trong việc vận dụng tư tưởng của Người và dẫn đến những sai lầm, thiếu sót. Với việc đẩy mạnh tham gia ASEAN, ASEM, APEC… và nhất là trở thành thành viên Tổ chức Thương mại thế giới, Việt Nam đã và đang hội nhập rộng hơn, sâu hơn vào thế giới và khu vực. Nhiều vấn đề mới đặt ra cho đất nước ta, cho ngoại giao Việt Nam cả về cơ hội và thách thức. Tình hình đó đòi hỏi chúng ta phải tiếp tục nghiên cứu sâu hơn nữa về tư tưởng đối ngoại, phương pháp, phong cách và nghệ thuật ngoại giao Hồ Chí Minh, tìm những luận giải mới và nhất là việc vận dụng tư tưởng của Người trong bối cảnh mới. Đó cũng chính là mục tiêu của cuộc hội thảo khoa học hôm nay.

 

 

Trước hết, trước khi đi vào vấn đề vận dụng tư tưởng đối ngoại Hồ Chí Minh, xin được đề cập ngắn gọn một số vấn đề chung về tư tưởng đối ngoại, phương pháp, phong cách và nghệ thuật ngoại giao của Bác.

 

 

Có nhiều nhận thức khác nhau về khái niệm tư tưởng ngoại giao Hồ Chí Minh. Cố Thủ tướng Phạm Văn Đồng, một cộng sự rất gần gũi với Bác Hồ, anh Cả của nền ngoại giao hiện đại Việt Nam đưa ra một khái niệm rất cơ bản: “Toàn bộ những tư tưởng Hồ Chí Minh về hoạt động ngoại giao như biết đánh giá, dự báo tình hình, nắm bắt thời cơ, tổ chức lực lượng, nhận rõ bạn, thù, tranh thủ đồng minh, cô lập kẻ thù chủ yếu, kiên định về nguyên tắc, linh hoạt sách lược, biết thắng từng bước để tiến tới thắng lợi hoàn toàn, độc lập tự chủ gắn liền với đoàn kết quốc tế” ³ .  Đại tướng Võ Nguyên Giáp lại nêu một định nghĩa khái quát hơn: tư tưởng ngoại giao Hồ Chí Minh là “hệ thống quan điểm và đường lối chiến lược và sách lược đối với các vấn đề quốc tế, chính sách đối ngoại và hoạt động ngoại giao của Đảng và Nhà nước ta, là bộ phận hữu cơ của tư tưởng Hồ Chí Minh về cách mạng Việt Nam” ⁴ . 

 

Trong công trình “Chủ tịch Hồ Chí Minh về công tác ngoại giao” của Học viện Quan hệ quốc tế, nay là Học viện Ngoại giao, do đồng chí Vũ Khoan làm chủ biên, nhận xét: toàn bộ luận điểm của Hồ Chí Minh về chiến lược, sách lược ngoại giao, phương pháp đánh giá, dự báo tình hình, phong cách ngoại giao là tư tưởng ngoại giao Hồ Chí Minh. Nguyên Phó Thủ tướng, Bộ trưởng Ngoại giao Nguyễn Mạnh Cầm trong Hội thảo “50 năm ngoại giao Việt Nam” khái quát tư tưởng ngoại giao Hồ Chí Minh như sau: “Không có gì quý hơn độc lập, tự do, độc lập tự chủ, tự lực, tự cường, đem sức ta mà giải phóng cho ta, vạch ra chính sách và phương hướng ứng dụng biện pháp của riêng mình, luôn giương cao ngọn cờ hòa bình và hữu nghị, “dĩ bất biến, ứng vạn biến”, kết hợp sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại” ⁵ .  Nguyên Phó Thủ tướng Vũ Khoan lại sử dụng khái niệm tư tưởng đối ngoại, và cho rằng những nhận thức của Chủ tịch Hồ Chí Minh về tính chất thời đại, mục tiêu đối ngoại, sắp xếp lực lượng, chỉ đạo chiến lược (độc lập tự chủ, kiên trì nguyên tắc, linh hoạt sách lược, nắm bắt thời cơ, “dĩ bất biến, ứng vạn biến”...) là tư tưởng Hồ Chí Minh về ngoại giao ⁶ .  Nhà nghiên cứu Nguyễn Phúc Luân đã viết ba công trình về tư tưởng đối ngoại, ngoại giao Hồ Chí Minh. Trong cuốn sách xuất bản năm 1999, tác giả nêu một số nhận thức về tư tưởng ngoại giao Hồ Chí Minh. Đó là quan điểm, phương thức nhận thức thời cuộc, dự báo tình hình thế giới, quan hệ quốc tế, đặt cách mạng Việt Nam trong mối liên hệ với thế giới, quan hệ giữa các quốc gia dân tộc, về bạn, thù, tập hợp lực lượng, vị trí vai trò đường lối quốc tế, chính sách đối ngoại, ngoại giao trong chiến lược cách mạng nước ta… Kết luận lại, tác giả nhất trí với khái niệm của cố Thủ tướng Phạm Văn Đồng ⁷ . 

 

Nguyên Bộ trưởng Ngoại giao Nguyễn Dy Niên trình bày một khái niệm khá cơ bản. Ông viết: “Tư tưởng ngoại giao Hồ Chí Minh bắt nguồn từ tư tưởng chính trị của Hồ Chí Minh, là một bộ phận hữu cơ tư tưởng của Người về cách mạng Việt Nam. Tư tưởng ngoại giao Hồ Chí Minh là hệ thống những nguyên lý, quan điểm, quan niệm về các vấn đề thế giới và thời đại, về đường lối quốc tế, chiến lược, sách lược đối ngoại và ngoại giao Việt Nam thời kỳ hiện đại. Tư tưởng này còn thể hiện trong hoạt động đối ngoại thực tiễn của Hồ Chí Minh và Đảng, Nhà nước Việt Nam” ⁸ . 

 

Một tác giả khác nêu khái niệm: Tư tưởng Hồ Chí Minh về ngoại giao là bộ phận hữu cơ của tư tưởng Hồ Chí Minh về đường lối cách mạng Việt Nam, là hệ thống các quan điểm về khoa học quan hệ quốc tế, đường lối đối ngoại, chính sách ngoại giao của Đảng và Nhà nước ta, kết quả sự vận dụng sáng tạo học thuyết Mác - Lênin và khoa học quan hệ quốc tế vào điều kiện Việt Nam... ^9.

 

Cũng như tác giả Vũ Khoan, PGS.TS. Đinh Xuân Lý, Đại học Quốc gia Hà Nội cho rằng, nên sử dụng khái niệm tư tưởng Hồ Chí Minh về đối ngoại, mà không nên dùng khái niệm tư tưởng ngoại giao Hồ Chí Minh vì ngoại giao không hàm nghĩa tư tưởng, là nghệ thuật giao tiếp, nghệ thuật ứng xử, hay phong cách ngoại giao. Với nhận thức như trên, tác giả nêu định nghĩa như sau: “Tư tưởng Hồ Chí Minh về đối ngoại là hệ thống quan điểm về các vấn đề quốc tế; về chiến lược, sách lược cách mạng Việt Nam trong quan hệ với thế giới. Hệ thống quan điểm đó được thể hiện ở các nội dung: quan niệm của Hồ Chí Minh về các vấn đề quốc tế; về mục tiêu đối ngoại; về tập hợp và mở rộng lực lượng hoạt động đối ngoại; về phương châm đối ngoại, phương pháp và nghệ thuật đấu tranh ngoại giao nhằm giành thắng lợi cho cách mạng Việt Nam” ¹⁰ . 

 

Mặc dù có cách trình bày khác nhau, song về cơ bản các khái niệm đều nhất trí tư tưởng Hồ Chí Minh về đối ngoại hay ngoại giao là:

 

 - Bộ phận hữu cơ tư tưởng Hồ Chí Minh về đường lối cách mạng Việt Nam;

 

 - Hệ thống quan điểm, quan niệm về thế giới và quan hệ quốc tế, đường lối, chính sách, chiến lược, sách lược đối ngoại Việt Nam thời kỳ hiện đại;

 

 - Tư tưởng đối ngoại bao gồm cả phương pháp, phong cách và nghệ thuật ngoại giao.

 

Do chính sách đối ngoại và ngoại giao là hai khái niệm gắn bó rất chặt chẽ với nhau nên hầu hết các tác giả đều dùng khái niệm tư tưởng ngoại giao. Mặt khác, chính sách đối ngoại và ngoại giao là hai khái niệm có sự khác biệt nhất định. Ngoại giao là công cụ, phương tiện hòa bình thực hiện mục tiêu của chính sách đối ngoại và là phương tiện quan trọng nhất. Khi ta nói tư tưởng ngoại giao, thực chất là tư tưởng đối ngoại. Đó là công cụ khoa học, phải chăng nên dùng khái niệm tư tưởng đối ngoại và phong cách ngoại giao Hồ Chí Minh thì khoa học hơn.

 

 

Có một số tác giả phân tích kỹ về chủ đề này, như nguyên Bộ trưởng Ngoại giao Nguyễn Dy Niên, PGS.TS. Vũ Dương Huân. Các tác giả cho rằng có nhiều nguồn gốc khác nhau: khách quan, chủ quan, lý luận, thực tiễn,... Cụ thể:

 

- Chủ nghĩa yêu nước Việt Nam;

 

- Truyền thống văn hóa Việt Nam;

 

- Ngoại giao truyền thống Việt Nam;

 

- Tinh hoa văn hóa Đông, Tây, kim cổ;

 

- Kinh nghiệm ngoại giao thế giới;

 

- Chủ nghĩa Mác - Lênin;

 

- Tư chất Hồ Chí Minh;

 

- Phẩm chất được tôi luyện trong truyền thống yêu nước của gia đình, quê hương, quá trình hoạt động cách mạng, nhất là hoạt động quốc tế;

 

- Bối cảnh quốc tế, trong nước.

 

 

Đây là vấn đề có ý kiến khác nhau. Có tác giả nêu năm nội dung, song có người đưa ra tám vấn đề. Có nhận thức đồng nghĩa tư tưởng và phương pháp, phong cách và nghệ thuật ngoại giao Hồ Chí Minh, nghĩa là không phân biệt tư tưởng và phương pháp, phong cách và nghệ thuật. Nguyên Bộ trưởng Ngoại giao Nguyễn Dy Niên trong cuốn sách “Tư tưởng ngoại giao Hồ Chí Minh” khái quát tám nội dung tư tưởng ngoại giao Hồ Chí Minh:

 

 - Các quyền dân tộc cơ bản;

 

 - Độc lập dân tộc gắn với chủ nghĩa xã hội;

 

 - Độc lập tự chủ, tự lực, tự cường gắn liền với đoàn kết và hợp tác quốc tế;

 

 - Kết hợp sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại;

 

 - Hòa bình và chống chiến tranh xâm lược;

 

 - Hữu nghị và hợp tác với láng giềng;

 

 - Quan hệ với các nước lớn;

 

 - Ngoại giao là một mặt trận.

 

Ngoài ra, ông cũng nêu ba phương pháp ngoại giao gồm: dự báo thời cơ và nắm đúng thời cơ; ngoại giao tâm công; “dĩ bất biến, ứng vạn biến” và bốn phong cách ngoại giao: tư duy; ứng xử; nói; viết. Về nghệ thuật ngoại giao, ông giới thiệu ba nghệ thuật: vận dụng năm cái biết; nhân nhượng có nguyên tắc; và lợi dụng mâu thuẫn đối phương.

 

Trong Đề tài nghiên cứu khoa học cấp bộ của Bộ Ngoại giao năm 2004 trình bày 10 nội dung tư tưởng ngoại giao Hồ Chí Minh: Độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội; các quyền dân tộc cơ bản; đề cao đạo lý trong quan hệ quốc tế; hoà bình và chống chiến tranh xâm lược; độc lập tự chủ gắn liền với hợp tác quốc tế; kết hợp sức mạnh dân tộc và thời đại; quan hệ đối ngoại rộng mở; coi trọng quan hệ với láng giềng có chung biên giới; coi trọng quan hệ với các nước lớn; và ngoại giao là một mặt trận ¹¹ . 

 

Hầu như ai cũng nhất trí, cùng với tư tưởng đối ngoại có phong cách, phương pháp và nghệ thuật ngoại giao Hồ Chí Minh. Đó là một tổng thể thống nhất, không tách rời. Mặt khác, phương pháp, phong cách và nghệ thuật ngoại giao cũng gắn bó rất chặt chẽ với nhau. Phong cách ngoại giao có nét riêng, song phương pháp ngoại giao bao giờ cũng đi liền với nghệ thuật ngoại giao. Nghệ thuật ngoại giao Hồ Chí Minh chính là phương pháp được sử dụng một cách hết sức sáng tạo. Đối với Hồ Chí Minh các phương pháp ngoại giao tâm công, dự báo, nắm bắt, tạo thời cơ… đều trở thành nghệ thuật.

 

 

Phương pháp, phong cách và nghệ thuật ngoại giao gắn liền với tư tưởng đối ngoại Hồ Chí Minh, góp phần tạo nên bản sắc ngoại giao Việt Nam. Chính trị vừa là khoa học vừa là nghệ thuật; ngoại giao vừa là khoa học vừa là chính trị. Ngoại giao muốn đạt mục đích đề ra phải có phương pháp và nghệ thuật, qua đó tạo nên phong cách. Về tầm quan trọng của phương pháp hoạt động chính trị, đồng chí Trường Chinh khẳng định: “Lịch sử phát triển cách mạng thế giới cho thấy một phong trào nào đó khi bế tắc, không lối ra, thậm chí thất bại, không phải vì không có mục tiêu và phương hướng rõ ràng, cũng không phải không tổ chức được lực lượng cách mạng, mà chủ yếu vì thiếu phương pháp cách mạng và hình thức đấu tranh thích hợp” ¹² . Phương pháp vô cùng phong phú, đa dạng, cần nhiều sáng tạo. Đối với Hồ Chí Minh, Người có nhiều phương pháp ngoại giao. Đó là dự báo thời cơ, nắm bắt thời cơ và tạo thời cơ; ngoại giao tâm công; “dĩ bất biến, ứng vạn biến”; nhân nhượng có nguyên tắc; lợi dụng mâu thuẫn của đối phương, thêm bạn bớt thù,... Phong cách ngoại giao là lề lối, cung cách, cách thức, phong thái, phong độ và phẩm cách đã trở thành ổn định của Hồ Chí Minh trong công tác ngoại giao như: cứng rắn về các vấn đề chiến lược, nguyên tắc, lợi ích sống còn, quan trọng của đất nước, song rất mềm dẻo về các vấn đề sách lược; kết hợp giữa linh hoạt uyển chuyển với quyết đoán, kiên định; tinh thần tiến công; phong cách ứng xử ung dung, nho nhã, kiến thức uyên thâm và rất chân thành, giản dị, khiêm nhường; tính thuyết phục cao; tư duy độc lập, sáng tạo, phong cách diễn đạt ngắn gọn, súc tích, mạch lạc, ví von.. Nghệ thuật ngoại giao gắn chặt với phương pháp ngoại giao. Các phương pháp ngoại giao được Hồ Chí Minh sử dụng nhuần nhuyễn đã trở thành nghệ thuật. Ngoài ra, nghệ thuật ngoại giao của Người là nghệ thuật xác định điểm “dừng” trong đấu tranh ngoại giao và nghệ thuật sử dụng “ngũ tri”.

 

 

Tư tưởng đối ngoại, ngoại giao Hồ Chí Minh là hệ thống mở, do vậy tư tưởng của Người luôn được bổ sung, hoàn thiện. Đảng ta đã bổ sung tư tưởng đối ngoại và phương pháp, phong cách, nghệ thuật ngoại giao Hồ Chí Minh. Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh nói và viết không nhiều, những tư tưởng của Người thường thể hiện trong các hoạt động thực tiễn. Chính vì vậy, tư tưởng ngoại giao Hồ Chí Minh, mang tính chất tư tưởng hành động (triết lý hành động). Nghiên cứu tư tưởng đối ngoại, ngoại giao Hồ Chí Minh, ngoài các bài nói, bài viết còn phải nghiên cứu hoạt động đối ngoại thực tiễn phong phú của Người.

 

 

Tư tưởng ngoại giao Hồ Chí Minh là hệ thống lý luận, là kim chỉ nam, “cẩm nang” cho hoạt động đối ngoại của Đảng và Nhà nước ta. Trong thời kỳ mới - thời kỳ hội nhập quốc tế, tư tưởng, 

 

phong cách ngoại giao Hồ Chí Minh còn nguyên giá trị, song vấn đề chính là vận dụng tư tưởng và phong cách của Người như thế nào trong điều kiện mới. Đây là vấn đề chính mà chúng ta cần trao đổi hôm nay. Đặc điểm thời kỳ hội nhập quốc tế; thời cơ và thách thức đối với ngoại giao Việt Nam là gì? Những vấn đề đặt ra cho việc vận dụng tư tưởng ngoại giao Hồ Chí Minh? Liệu có luận giải mới về tư tưởng đối ngoại/ngoại giao Hồ Chí Minh không? Và nhiều vấn đề khác.

 

Trước hết, về đặc điểm của thời kỳ mới - thời kỳ hội nhập quốc tế; những thách thức và cơ hội đặt ra cho Việt Nam. Phải chăng thời kỳ hội nhập có những đặc điểm sau:

 

* Thế và lực của Việt Nam đã khác trước. Trọng tâm của ngoại giao Việt Nam đã có sự thay đổi, chuyển sang phục vụ nhiệm vụ phát triển là chủ yếu? Nghĩa là phục vụ sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá. Tất nhiên các nhiệm vụ liên quan chặt chẽ với nhau. Ngoại giao ở bất kỳ quốc gia nào, thời kỳ nào đều có ba nhiệm vụ bao trùm: bảo vệ độc lập, chủ quyền; phát triển và nâng cao vị thế. 

 

* Tình hình thế giới có nhiều nét mới:

 

- Cách mạng khoa học công nghệ phát triển như vũ bão;

 

- Toàn cầu hóa, khu vực hóa gia tăng;

 

- Xu hướng hình thành  trật tự đa cực với sự nổi lên của các cường quốc mới như: Trung Quốc, Ấn Độ, Braxin và sự phục hồi của Nga...;

 

- Trung tâm phát triển của thế giới đang dịch chuyển từ châu Âu - Đại Tây Dương sang châu Á - Thái Bình Dương;

 

- Việc tập hợp lực lượng trên thế giới không còn theo ý thức hệ là chính mà theo lợi ích dân tộc, tùy từng vấn đề, tùy hoàn cảnh;

 

- Xuất hiện những luận thuyết mới, quan điểm mới về các vấn đề quốc tế như: quan hệ giữa an ninh và phát triển, lợi ích giai cấp và lợi ích dân tộc; quan hệ giữa đối nội và đối ngoại; chủ quyền quốc gia bị thách thức; tập hợp lực lượng quốc tế;...

 

- Những vấn đề đặt ra cho ngoại giao Việt Nam: Công nghiệp hóa, hiện đại hóa đặt ra những yêu cầu gì cho ngoại giao? Phong cách ngoại giao Việt Nam thời kỳ mới? Quan hệ giữa độc lập tự chủ, tự lực tự cường với hội nhập quốc tế? Quan hệ giữa xây dựng nền kinh tế độc lập tự chủ và hội nhập quốc tế? Quan hệ giữa đa dạng hóa, đa phương hóa quan hệ đối ngoại với xác định trọng tâm, trọng điểm?... 

 

Thứ hai, để xử lý các vấn đề trên, phải chăng cần có luận giải mới về tư tưởng đối ngoại, phương pháp, nghệ thuật ngoại giao Hồ Chí Minh?

 

Thứ ba, vận dụng tư tưởng ngoại giao Hồ Chí Minh trong bối cảnh mới như thế nào? Các đề xuất cụ thể?

 

Trên đây là vài vấn đề tôi mới sơ bộ nêu ra để cùng các quý vị suy nghĩ trao đổi. 

 

 Với sự tham gia của các nhà ngoại giao nhiều kinh nghiệm, các chuyên gia lớn về tư tưởng đối ngoại/ngoại giao Hồ Chí Minh, các chuyên gia về chính sách đối ngoại và hội nhập kinh tế quốc tế, Hội thảo của chúng ta chắc chắn sẽ có những kết quả tốt.

 

1. Đảng Cộng sản Việt Nam: Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội, Sđd, tr.21.

2. Đảng Cộng sản Việt Nam: Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội, Sđd, tr.5.

3. Phạm Văn Đồng: Quá khứ, hiện tại và tương lai, Nxb. Sự thật, Hà Nội, 1991, t.1, tr.55.

4. Võ Nguyên Giáp: “Tư tưởng ngoại giao Hồ Chí Minh”, trong cuốn sách Ngoại giao Việt Nam trong thời đại Hồ Chí Minh, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2000, tr.130-131.

5. Học viện Quan hệ quốc tế: 50 năm ngoại giao Việt Nam, Hà Nội, 1995, tr.91.

6. Vũ Khoan: Tư tưởng Hồ Chí Minh về hoạt động quốc tế và công tác ngoại giao, Tạp chí Nghiên cứu quốc tế, số 3, 1994.

7. Nguyễn Phúc Luân: Chủ tịch Hồ Chí Minh - Trí tuệ lớn của nền ngoại giao Việt Nam hiện đại, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1999.

8. Nguyễn Dy Niên: Tư tưởng ngoại giao Hồ Chí Minh, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2002, tr.89.

9. Vũ Dương Huân: Tư tưởng Hồ Chí Minh về ngoại giao, Nxb. Thanh niên, Hà Nội, 2005, tr.27.

10. Xem bài của PGS. TS. Đinh Xuân Lý: Vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về độc lập tự chủ, gắn liền với đoàn kết, hợp tác quốc tế trong thời kỳ đổi mới.

11. Bộ Ngoại giao: Những nội dung cơ bản của tư tưởng ngoại giao Hồ Chí Minh, Đề tài nghiên cứu khoa học cấp bộ do TS. Nguyễn Ngọc Trường làm chủ nhiệm, năm 2004.

12. Trường Chinh: Chủ tịch Hồ Chí Minh và cách mạng Việt Nam, Nxb. Thông tin Lý luận, Hà Nội, 1991, tr.149.

 

 

ThS. ĐINH TOÀN THẮNG

Phó Vụ trưởng Vụ Chính sách đối ngoại,

Bộ Ngoại giao

 

Ngoại giao được cha ông ta thực hiện từ cách đây hàng ngàn năm và đã có bề dày, chiều sâu lịch sử truyền thống rất đáng tự hào. Cách mạng tháng Tám 1945 đã mở ra kỷ nguyên mới cho dân tộc Việt Nam, đồng thời mở ra kỷ nguyên mới của ngoại giao Việt Nam - ngoại giao Việt Nam thời kỳ hiện đại. Từ đó, nền ngoại giao hiện đại Việt Nam không ngừng phát triển, đã đóng góp xứng đáng vào sự nghiệp giải phóng dân tộc, thống nhất đất nước và công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. 

 

Từ khi Đảng ta khởi xướng sự nghiệp đổi mới năm 1986, ngoại giao Việt Nam bước vào một giai đoạn mới, giai đoạn bắt tay vào thực hiện đường lối đối ngoại rộng mở, đa phương hoá, đa dạng hóa các quan hệ quốc tế trong bối cảnh đất nước ngày càng hội nhập quốc tế sâu rộng vào khu vực và thế giới. Ngoại giao không chỉ hoạt động trong bối cảnh hội nhập sâu rộng mà còn chủ động thúc đẩy quá trình hội nhập của Việt Nam với khu vực và thế giới . Bối cảnh hội nhập đang tác động mạnh mẽ đến Việt Nam nói chung, ngoại giao Việt Nam nói riêng và đặt ra những vấn đề mà ngoại giao phải ứng xử phù hợp.

 

 

Cần phân biệt ngoại giao và chính sách đối ngoại. “Ngoại giao là công cụ qua đó chính sách đối ngoại được thực hiện” ¹ .  Các công cụ khác gồm: quân sự, chính trị, kinh tế, tình báo, văn hóa... Ngoại giao không hoạt động tách rời khỏi các công cụ quyền lực khác. Tùy hoàn cảnh và trường hợp cụ thể mà ngoại giao được nhấn mạnh hơn các công cụ khác. Về cơ bản, ngoại giao luôn được coi là hệ thống các biện pháp, phương pháp, thủ thuật phi quân sự nhằm thực hiện mục tiêu và chính sách đối ngoại của quốc gia, bảo vệ và thúc đẩy lợi ích quốc gia, bảo vệ pháp nhân và công dân mình ở nước ngoài. Ngoại giao là công cụ nhưng không phải là công cụ thụ động, chỉ tham gia triển khai, thực hiện, mà ngoại giao còn đóng góp trở lại cho chính sách đối ngoại và nhiều khi trên thực tế là lực lượng chủ đạo đóng góp vào quá trình hoạch định chính sách này. 

 

Cũng cần thấy rằng đường lối đối ngoại bao giờ cũng xuất phát từ đường lối chính trị đối nội, tuỳ thuộc vào những nhân tố đối nội, là sự tiếp nối những nhân tố đối nội nhưng bằng những phương pháp khác. Căn cứ vào mục tiêu trong quan hệ đối ngoại mà quốc gia đặt ra chính sách đối ngoại tương ứng. Ngoại giao - công cụ thực hiện chính sách đối ngoại - cũng phải theo đuổi các mục tiêu này. Hoạt động đối ngoại của mọi quốc gia đều nhằm phục vụ ba mục đích chủ yếu: (i) bảo đảm chủ quyền và an ninh quốc gia cũng như toàn vẹn lãnh thổ (gọi tắt là mục tiêu an ninh); (ii) tranh thủ các điều kiện quốc tế để xây dựng, phát triển đất nước - “mục tiêu phát triển”; và (iii) phát huy ảnh hưởng của mình trên trường quốc tế - “mục tiêu ảnh hưởng” ² .  Do vậy, nhiệm vụ đối ngoại cũng là nhiệm vụ của ngoại giao. Cụ thể, nhiệm vụ của đối ngoại Việt Nam là: “giữ vững môi trường hòa bình, tạo các điều kiện quốc tế thuận lợi cho công cuộc đổi mới, đẩy mạnh phát triển kinh tế - xã hội, công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, đồng thời góp phần tích cực vào cuộc đấu tranh chung của nhân dân thế giới vì hòa bình, độc lập dân tộc, dân chủ và tiến bộ xã hội”. ³

 

Ngoại giao là một công cụ, một hoạt động, nhưng cũng là một ngành, một thể chế. Nền ngoại giao và ngành ngoại giao do đó có sự phân biệt. Để hiểu được điều này, xin dẫn một định nghĩa đã nêu trong Hội thảo khoa học “Ngoại giao Việt Nam trong thời đại Hồ Chí Minh” năm 2004: “Ngoại giao hiểu theo nghĩa rộng bao hàm tất cả các hoạt động của một đất nước, của thể chế chính trị - xã hội của đất nước đó liên quan đến bên ngoài. Ngoại giao Việt Nam không phải là công việc thuần túy của các nhà ngoại giao chuyên nghiệp. Trong ý nghĩa đó, ngoại giao Việt Nam là mọi hoạt động đối ngoại của Đảng, Nhà nước, của các tổ chức, đoàn thể chính trị - xã hội, của toàn dân và của cả các cá nhân khi tham gia hoạt động quốc tế ở vị trí của mình, nhằm vào một mục tiêu chung, phục vụ cho một lý tưởng chung của Đảng và dân tộc. Trong toàn bộ các hoạt động đối ngoại ấy, ngành ngoại giao Việt Nam là lực lượng chủ lực. Theo nghĩa hẹp, ngành ngoại giao Việt Nam luôn cố gắng để làm tốt vai trò của mình, kết hợp vai trò đi đầu và vai trò hỗ trợ cho các hình thức hoạt động ngoại giao khác” ⁴ . 

 

Như vậy có thể thấy rằng những vấn đề đặt ra cho ngoại giao Việt Nam thời kỳ hội nhập có những vấn đề chung của chính sách đối ngoại, của đất nước, của nền ngoại giao, nhưng cũng có những vấn đề riêng, vấn đề nội tại của ngành ngoại giao. Mặc dù không có sự tách bạch tuyệt đối, nhưng những vấn đề chung chủ yếu là những vấn đề xử lý chính sách (của đối ngoại), còn những vấn đề riêng thường là những vấn đề thuộc về tổ chức và bố trí lực lượng (của ngành ngoại giao).

 

 

Hội nhập quốc tế có thể hiểu là quá trình một quốc gia tham gia, gắn kết vào đời sống kinh tế, văn hoá, chính trị của khu vực hoặc thế giới. Nếu xu thế toàn cầu hóa là quá trình tất yếu khách quan thì hội nhập quốc tế là ý muốn chủ quan của mỗi nước trong tiến trình này. Các quốc gia tự quyết định có hội nhập quốc tế, tham gia vào toàn cầu hoá hay không và tham gia ở mức độ nào. Hội nhập quốc tế của Việt Nam là một quá trình theo ý muốn chủ quan của chúng ta, “Chủ động hội nhập kinh tế quốc tế và khu vực theo tinh thần phát huy tối đa nội lực”, ⁵ “chủ động và tích cực hội nhập kinh tế quốc tế”. ⁶

 

Hội nhập diễn ra trên nhiều lĩnh vực, có thể là hội nhập về kinh tế, về văn hoá, về chính trị và theo những mức độ khác nhau, từ cấp độ tiểu khu vực, khu vực đến thế giới. Tuy quá trình hội nhập diễn ra trên nhiều lĩnh vực nhưng hội nhập kinh tế quốc tế diễn ra nhanh và mạnh nhất. Hội nhập kinh tế quốc tế tác động trở lại, thúc đẩy quá trình hội nhập quốc tế của quốc gia trên các lĩnh vực khác. Xu thế hội nhập quốc tế, cùng với sự phát triển mạnh mẽ của toàn cầu hóa, sẽ tạo xung lực lan truyền từ lĩnh vực kinh tế sang các lĩnh vực văn hóa, tôn giáo và các giá trị phổ biến chung. Lĩnh vực chính trị sẽ là đột phá khẩu cuối cùng trong quá trình hội nhập. Đề cập điều này để thấy được hết những vấn đề đặt ra tương tác nhau một cách khách quan trong quá trình hội nhập do xuất phát điểm của nó là một ý muốn chủ quan. Đối với Việt Nam, từ trước đến nay chúng ta đề cập hội nhập là dưới góc độ “hội nhập kinh tế quốc tế” trong khi có một cuộc tranh luận là ta có thể dùng khái niệm “hội nhập quốc tế” hay không.

 

 

Nếu chúng ta tiếp cận theo phạm trù thời cơ và thách thức, thì những vấn đề đặt ra dưới góc độ chung, góc độ của cả đất nước, góc độ an ninh hay góc độ hội nhập, Đảng ta đều đã đề cập trong nhiều văn kiện, từ cách tiếp cận “bốn nguy cơ” được nêu ra từ Hội nghị giữa nhiệm kỳ khoá VII (tháng 1 năm 1994) cho đến “các thách thức” tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X, từ những “thuận lợi và thách thức” nêu trong Nghị quyết Hội nghị lần thứ tám Ban Chấp hành Trung ương khoá IX (tháng 7 năm 2003) về Chiến lược bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới đến “năm cơ hội - năm thách thức” trong Nghị quyết Hội nghị lần thứ tư Ban Chấp hành Trung ương khóa X (tháng 1 năm 2007) về Một số chủ trương, chính sách lớn để nền kinh tế phát triển nhanh và bền vững khi Việt Nam là thành viên của WTO.

 

Có thể sắp xếp những thời cơ và thách thức đó một cách tổng thể, trong đó tập trung vào những thách thức và thời cơ đến từ bên ngoài, từ môi trường hội nhập quốc tế, tức là các yếu tố khách quan, đồng thời những yếu tố xuất phát từ bên trong, từ sự phát triển nội tại, chủ quan không phải là không ít nhiều chịu tác động của môi trường bên ngoài và liên quan nhiều đến các nhiệm vụ an ninh, phát triển và vị thế của đối ngoại, của ngoại giao. Cụ thể là:

 

 

 

Cục diện thế giới đa cực giúp các bên kiềm chế lẫn nhau, bảo đảm ổn định tương đối;

 

Toàn cầu hóa đan xen lợi ích giữa các quốc gia, hạn chế chiến tranh;

 

Sự phát triển của các thể chế khu vực và toàn cầu giúp duy trì môi trường an ninh khu vực, giảm thiểu khả năng, xảy ra chiến tranh xâm lược;

 

Ta duy trì độc lập tự chủ, quan hệ đối ngoại rộng mở, quan hệ các nước lớn tương đối cân bằng và không có mâu thuẫn lớn;

 

Ta có chính sách tốt duy trì môi trường thuận lợi về an ninh chính trị, trật tự và an toàn xã hội, giữ vững đồng thuận trong xã hội.

 

 

Chưa bao giờ ta có thể tiếp cận được các nguồn lực của phát triển (vốn, công nghệ, lao động cao, thị trường…) một cách tương đối dễ dàng, thuận lợi, nhanh chóng như hiện nay;

 

Phát huy được các tiềm lực và thế mạnh quốc gia, tạo được chỗ đứng phù hợp trong phân công lao động quốc tế;

 

Tranh thủ sự hợp tác, hỗ trợ phát triển của cộng đồng quốc tế;

 

Tranh thủ huy động được nguồn lực từ kiều bào;

 

Ta nằm ở khu vực châu Á - Thái Bình Dương, trung tâm kinh tế phát triển năng động của thế giới; đặc biệt Việt Nam có vị trí chiến lược quan trọng ở Đông Nam Á cả về địa lý, chính trị và an ninh, quân sự.

 

 

Thế và lực của Việt Nam phát triển cao hơn trước;

 

Nhiều nước lớn coi trọng vai trò và mong muốn phát triển quan hệ với Việt Nam trên cơ sở song phương (Nga, Ấn Độ, Nhật Bản, Hàn Quốc, Mỹ, Trung Quốc…) và đa phương (ASEAN, Liên hợp quốc...).

 

Về thách thức:

 

 

 

Thách thức trong việc giữ vững độc lập, tự chủ và toàn vẹn lãnh thổ: cục diện thế giới đa cực biến đổi phức tạp, tập hợp lực lượng đa dạng, linh hoạt. Quá trình hợp tác, đấu tranh, mặc cả, thỏa hiệp giữa các nước lớn luôn xảy ra và có ảnh hưởng không nhỏ tới các nước vừa và nhỏ, là những nước chỉ tham gia mà không có nhiều cơ hội tác động vào việc xây dựng luật chơi quốc tế;

 

Thách thức trước các vấn đề toàn cầu như an ninh năng lượng, khí hậu, môi trường, cạn kiệt tài nguyên…

 

 

Tụt hậu: không tranh thủ được thời cơ để phát triển, bị gạt ra ngoài quá trình phân công lao động quốc tế;

 

Dễ bị tổn thương: mức độ dễ bị tổn thương của nền kinh tế tăng cao do hội nhập sâu rộng vào nền kinh tế thế giới trong điều kiện trình độ quản lý kinh tế không theo kịp (ví dụ, hiện tượng chảy máu nguồn lực, chất xám ra nước ngoài…).

 

 

Nguy cơ bị văn hóa nước ngoài lấn lướt, văn hóa cổ truyền bị lãng quên, hòa tan, làm mất dần bản sắc dân tộc…

 

 

Ngoại giao Việt Nam với tư cách là một trong những lực lượng đối ngoại chủ yếu, cần xử lý nhiều vấn đề chung đặt ra, đồng thời phải khắc phục những vấn đề nội tại của ngoại giao để góp phần đưa đất nước nắm bắt thời cơ và vượt qua thách thức nêu trên. Ở đây cần phải nhắc lại luận điểm về cơ hội và thách thức đã được Hội nghị lần thứ tư Ban Chấp hành Trung ương khoá X nêu ra: “Những cơ hội, thách thức nêu trên có mối quan hệ, tác động qua lại, có thể chuyển hóa lẫn nhau. Cơ hội không tự phát huy tác dụng mà tùy thuộc vào khả năng tận dụng cơ hội của chúng ta. Tận dụng tốt cơ hội sẽ tạo ra thế và lực mới để vượt qua thách thức, tạo ra cơ hội lớn hơn. Ngược lại, nếu không nắm bắt, tận dụng thì cơ hội có thể bị bỏ lỡ, thách thức sẽ tăng lên, lấn át cơ hội, cản trở sự phát triển. Thách thức tuy là sức ép trực tiếp, nhưng tác động đến đâu cũng còn tùy thuộc vào nỗ lực và khả năng vượt qua của chúng ta”. ⁷

 

Thứ nhất, ngoại giao cần phục vụ tốt lợi ích quốc gia, lợi ích dân tộc, và góp phần xử lý hài hoà giữa lợi ích an ninh, phát triển và gia tăng vị thế. Muốn phục vụ tốt nhất lợi ích quốc gia, ngoại giao phải xuất phát từ nhiệm vụ của đất nước và đặc điểm, xu thế chung của thế giới mà đất nuớc phải tính đến trong quá trình hội nhập để xác định đúng phương hướng, chiến lược đối ngoại, hướng ưu tiên. Cần nhận thấy trong bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng hiện nay, việc xác định lợi ích dân tộc trở nên phức tạp hơn do có thể bị tác động bởi những lợi ích cục bộ, lợi ích ngắn hạn. Do đó, cần theo đuổi các lợi ích toàn diện, đa chiều và dài hạn. 

 

Từ những thách thức, có thể thấy lợi ích quốc gia của Việt Nam là bảo vệ chế độ, bảo vệ sự nghiệp đổi mới, bảo vệ độc lập, chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ, phòng ngừa các nguy cơ xung đột và chiến tranh cục bộ, nhằm duy trì và tạo dựng môi trường hòa bình thuận lợi cho phát triển, ổn định cho xây dựng và bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa; nhưng lợi ích quốc gia cũng bao gồm không để đất nước bị lôi kéo vào chiến tranh hoặc xung đột, tận dụng được những cơ hội phát triển, thúc đẩy sự nghiệp đổi mới, công nghiệp hóa, hiện đại hóa, hội nhập kinh tế quốc tế và nâng cao vị thế quốc tế. Lợi ích quốc gia còn là tham gia giải quyết các vấn đề toàn cầu, góp phần vào công cuộc đấu tranh chung của nhân dân thế giới vì hòa bình, hợp tác và phát triển… Bao trùm lên, chúng ta đã có Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X, xác định việc giữ vững môi trường hòa bình, ổn định để phát triển kinh tế - xã hội là lợi ích cao nhất của Tổ quốc, “lấy phục vụ lợi ích đất nước làm mục tiêu cao nhất”. ⁸

 

Sự đồng thuận, quan điểm thực tế và tính linh hoạt là những yếu tố quan trọng để quán triệt và thực hiện những lợi ích dân tộc đó. 

 

Nhìn lại nội hàm của lợi ích và thực tế tình hình, chúng ta thấy nội hàm của phát triển, an ninh và vị thế trong giai đoạn mới cũng mang nhiều sắc thái cụ thể mới. Phát triển phải nhằm phục vụ cho mục tiêu công nghiệp hóa, hiện đại hóa. An ninh không chỉ gồm các vấn đề chủ quyền, an ninh theo nghĩa hẹp mà còn là những vấn đề an ninh theo nghĩa rộng, an ninh toàn diện (kinh tế, năng lượng, môi trường, lương thực). Vấn đề vị thế không chỉ đặt ra ở mức giữ vai trò đang có, mà còn phải tạo được vai trò ngày một lớn hơn để tác động phục vụ cho lợi ích quốc gia. Phát huy vị thế chính là điểm mạnh của ngoại giao. Khi “lực” của đất nước còn hạn chế, việc phát huy “thế” sẽ tạo điều kiện gia tăng sức mạnh tổng hợp của đất nước.

 

Thứ hai, ngoại giao phải tham gia vào việc lựa chọn chính sách tối ưu với các đối tác, trong đó đặc biệt là tạo khuôn khổ ổn định, lâu dài và ngày càng đi vào chiều sâu quan hệ với các nước lớn và các nước láng giềng chung biên giới. Ưu tiên và chú trọng quan hệ với các nước này là bài học quan trọng đối với chúng ta trong nhiều năm qua, nhưng vẫn là một thách thức không nhỏ đối với ngoại giao và đối ngoại hiện nay. Quan hệ với các nước lớn có ý nghĩa đặc biệt quan trọng để tăng vị thế quốc tế, giữ môi trường hoà bình, ổn định lâu dài, tranh thủ vốn, công nghệ, kinh nghiệm quản lý, thị trường xuất khẩu, đối tác đầu tư. Quan hệ với các nước láng giềng là điều kiện giữ “nội yên, ngoại tĩnh”, có ý nghĩa quan trọng đặc biệt đối với an ninh và ổn định của Việt Nam, cũng như đối với yêu cầu tạo môi trường quốc tế hòa bình phục vụ cho mục tiêu phát triển của đất nước.

 

Đối với các nước lớn , thách thức muôn thuở là sự mất cân đối về lực giữa ta và các nước lớn, đòi hỏi ngoại giao phải có chiến lược và sách lược phát huy sức mạnh “tổng hợp” để cân bằng lại. Thành tựu trong thời gian qua là chúng ta đã phát triển được quan hệ với tất cả các nước lớn, nhưng còn thiếu chiều sâu, chưa bền vững. Cũng cần phải nói hiện nay xu hướng vừa hợp tác vừa đấu tranh, đặc biệt là cạnh tranh chiến lược giữa bản thân các nước lớn phát triển mạnh, gây khó khăn cho ngoại giao trong việc bảo đảm quan hệ hài hòa với tất cả các nước lớn. Các nước lớn lôi kéo, tạo nên những tập hợp lực lượng đa dạng, chồng chéo, đan xen và biến chuyển rất nhanh một cách thực dụng trên cơ sở thực tế của so sánh lực lượng và lợi ích quốc gia là chính, càng làm phức tạp nhiệm vụ của ngoại giao. Và cuối cùng nhưng không kém phần quan trọng là các nước lớn có vai trò hàng đầu trên thế giới đều là những nước mà chúng ta có những vấn đề an ninh trực tiếp và phức tạp nhất. Xử lý tốt mối quan hệ này, ngoại giao vừa góp phần tạo một môi trường hòa bình, ổn định lâu dài cho đất nước, vừa tranh thủ được các nguồn lực bên ngoài quan trọng, vừa nâng cao vị thế của đất nước trên bàn cờ chiến lược quốc tế.

 

Việc đánh giá đúng chiến lược, sách lược của các nước lớn, quan hệ giữa họ và tác động có thể có đối với Việt Nam; đánh giá đúng lợi ích, mặt đối tác cũng như đối tượng của từng nước lớn trong quan hệ với ta; có chiến lược, sách lược cũng như các biện pháp, công cụ thực hiện đa dạng, linh hoạt đối với từng nước, tạo được sự đan xen lợi ích trong quan hệ của các nước lớn với ta, biết tạo dựng con bài và sử dụng tốt con bài, không bị rơi vào thế kẹt trong các cuộc mặc cả giữa các nước lớn; đồng thời giữ vững độc lập tự chủ, sự ổn định và đoàn kết, thống nhất bên trong là những điều kiện hàng đầu để cho ngoại giao Việt Nam có thể thành công trong việc xử lý quan hệ với các nước lớn.

 

Các nước láng giềng (Lào và Campuchia) là địa bàn chiến lược quan trọng sống còn đối với Việt Nam trên tất cả các lĩnh vực, nhất là chính 

 

trị, an ninh, quốc phòng, đối ngoại. Lịch sử cho thấy Lào và Campuchia hòa bình, ổn định, kinh tế phát triển, có quan hệ hữu nghị láng giềng và hợp tác toàn diện với Việt Nam là lợi ích chiến lược lâu dài của Việt Nam. Quán triệt các nguyên tắc tôn trọng độc lập, chủ quyền, không can thiệp vào công việc nội bộ, nhưng chủ động tăng cường quan hệ hữu nghị, hợp tác, gắn kết và tin cậy lẫn nhau giữa ta với từng nước; giải quyết dứt điểm những tồn tại trong vấn đề biên giới lãnh thổ; xây dựng đường biên giới hoà bình, hữu nghị, hợp tác; thúc đẩy hợp tác kinh tế với Lào và Campuchia, coi đó là nền tảng vật chất để tăng cường sự gắn kết và củng cố quan hệ hợp tác truyền thống tốt đẹp lâu dài giữa ta với từng nước là những vấn đề có tầm quan trọng hàng đầu. Ngoại giao có thể dựa trên những thuận lợi về truyền thống lịch sử, dân tộc, quan hệ chính trị nhưng cũng phải giải quyết nhiều khó khăn, trong đó có sự hạn chế về tiềm lực, xu hướng đa dạng hoá, đa phương hoá, đan xen ảnh hưởng đang là xu hướng chung...

 

Thứ ba, yêu cầu ngoại giao Việt Nam phải chuyển mạnh sang ngoại giao kinh tế (hay ngoại giao phục vụ kinh tế) và tiến hành ngoại giao kinh tế một cách hiệu quả. Xu hướng chung hiện nay là các nước đều dành ưu tiên cho phát triển kinh tế, coi kinh tế có ý nghĩa quyết định đối với việc tăng cường sức mạnh tổng hợp quốc gia. 

 

Sức mạnh của một quốc gia không còn tuỳ thuộc chủ yếu vào sức mạnh chính trị, quân sự mà là sức mạnh tổng hợp, trong đó sức mạnh về kinh tế có vai trò nổi bật. Lợi ích kinh tế trở thành động lực chính trong quan hệ đối ngoại cả về song phương lẫn đa phương. Nhu cầu phát triển kinh tế vừa là động lực thúc đẩy các nước cải thiện và phát triển kinh tế, vừa là nhân tố làm gia tăng sự cạnh tranh kinh tế giữa các nước. Trật tự thế giới mới và các tập hợp lực lượng được tạo dựng không phải do chiến tranh mà trên cơ sở kinh tế - chính trị là chính. Do đó, ngoại giao của các nước đã và đang chuyển mạnh từ ngoại giao chính trị là chủ yếu sang kết hợp chặt chẽ chính trị với kinh tế, giữa chính trị - kinh tế trong nước với chính trị - kinh tế quốc tế. Một đại sứ Anh tại Mỹ đã nhận xét: “Ngày càng khó phân biệt cái gì là chính trị trong ngoại giao và cái gì là kinh tế, và thật sự liệu đường phân cách giữa hai yếu tố này có chút giá trị nào không?” ⁹ .  Ngoại giao Việt Nam cũng không nằm ngoài quy luật đó, nhất là khi nguy cơ tụt hậu về kinh tế đang là một trong những nguy cơ lớn nhất đối với đất nước và chúng ta đã xác định lợi ích phát triển là lợi ích trung tâm. Xác định đúng chỗ đứng với trách nhiệm mở đường, tham mưu, hỗ trợ, đôn đốc, ngoại giao sẽ phát huy được vai trò của mình. Trong thời điểm hiện nay khi đất nước đang chuẩn bị chuyển sang một giai đoạn phát triển mới ở tầm cao hơn , ngoại giao càng cần có nhiều đóng góp mang tính tham mưu sâu sắc cho việc xác định một chiến lược phát triển đúng đắn của đất nước.

 

Thứ tư, yêu cầu đẩy mạnh ngoại giao văn hoá. Văn hóa là công cụ truyền thống trong tay mỗi nhà ngoại giao nhằm theo đuổi lợi ích quốc gia một cách thông minh, đầy thuyết phục, không thúc ép và rất hiệu quả (về mặt chi phí). Trong quá trình toàn cầu hóa và hội nhập hiện nay, văn hóa đang nổi lên là một trong những yếu tố quan trọng để xác định “nền móng” của nhà nước dân tộc khi những dải phân cách mang tính lịch sử và nhân tạo để xác định ranh giới giữa các quốc gia đang bị mờ đi.  Mặt khác, văn hóa cũng đang trở thành động lực chủ đạo của nền kinh tế quyết định tương lai là kinh tế tri thức, tạo điều kiện cho việc tiếp thu vốn và công nghệ ở các nước tiếp nhận, đồng thời là phương tiện truyền tải, quảng bá cho sản phẩm kinh tế ¹⁰ .  Đó là chưa nói đến việc nhiều lực lượng thị trường đang muốn coi văn hóa như là một dạng sản phẩm để trao đổi. Bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc là một nhiệm vụ mà ngoại giao phải tham gia. Nhiệm vụ của ngoại giao văn hóa là đem đến sự hiểu biết vượt ra ngoài những hình ảnh khuôn mẫu, và tạo ra những nhận thức thuận lợi của cộng đồng quốc tế về Việt Nam.

 

Ngoại giao văn hoá Việt Nam có nền tảng là một dân tộc giàu bản sắc với nền văn hiến lâu đời. Ngoại giao văn hoá Việt Nam có nhiệm vụ hướng tới quốc tế dưới góc độ tuyên truyền, quảng bá hình ảnh đất nước để góp phần thực hiện thắng lợi các mục tiêu phát triển, an ninh và đặc biệt là vị thế, phải thống nhất và nâng cao nhận thức về vị trí, tầm quan trọng của công tác ngoại giao văn hóa, có sản phẩm văn hóa đối ngoại cụ thể, kết hợp chặt chẽ giữa ngoại giao văn hoá với ngoại giao chính trị và ngoại giao kinh tế. Tận dụng sức mạnh của ngoại giao văn hoá để mở đường cho ngoại giao trên các lĩnh vực chính trị và kinh tế. 

 

Thứ năm, yêu cầu thích nghi với sự đa dạng về đối tác trong bối cảnh hội nhập và đẩy mạnh hơn nữa các hình thức ngoại giao khác . Trong thời đại toàn cầu hóa, chúng ta chứng kiến vai trò ngày càng tăng trong quan hệ quốc tế của các chủ thể phi nhà nước, đó là các tổ chức quốc tế đa phương, các tổ chức phi chính phủ (NGO), các tập đoàn đa quốc gia (MNC). Nếu như các tập đoàn đa quốc gia là "đối tượng tác chiến" của ngoại giao kinh tế thì các tổ chức quốc tế đa phương gắn nhiều với ngoại giao đa phương và các tổ chức phi chính phủ (NGO) là ngoại giao nhân dân.

 

Ngoại giao đa phương tuy về cơ bản vẫn là hoạt động ngoại giao có liên quan đến các quốc gia với nhau, nhưng với sự hình thành và lớn mạnh của nhiều tổ chức quốc tế khu vực, liên khu vực và quốc tế, do quá trình toàn cầu hóa, do sự gia tăng các vấn đề toàn cầu hay do tác động của sự thay đổi lực lượng giữa các nước lớn làm cho xu hướng đa cực, đa phương phát triển hơn, đã làm cho ngoại giao đa phương ngày càng trở thành một quan hệ nhiều chiều giữa các chủ thể đa dạng của quan hệ quốc tế. Ngoại giao đa phương là một hoạt động quan trọng của ngoại giao Việt Nam trong thời kỳ hội nhập, thể hiện bước hội nhập toàn diện, vượt lên trên hội nhập kinh tế quốc tế.

 

Ngoại giao nhân dân là một nét mới hiện nay, mở rộng hơn với sự phát triển của xã hội dân sự toàn cầu và mạng lưới các tổ chức phi chính phủ (hơn 15.000 NGO tham gia trực tiếp vào quan hệ quốc tế), có ảnh hưởng mạnh mẽ tới an ninh, dân chủ hóa và sự phát triển của các quốc gia. Các MNC và NGO có vai trò ngày càng gia tăng trong hệ thống chính trị nhiều nước, nhất là các nước phương Tây, tác động đến việc hoạch định chính sách của các nước này. Do đó, ngoại giao hiện đại trong hoạt động của mình mà không tính đến hoặc phủ nhận vai trò của MNC và NGO là hoàn toàn không hợp lý. Ngoại giao Việt Nam đã có một truyền thống lâu dài và nhiều thành tựu về ngoại giao nhân dân nên càng cần coi trọng hoạt động này khi tham gia sâu hơn vào hệ thống quan hệ quốc tế đương đại thời kỳ toàn cầu hóa. 

 

Thứ sáu, yêu cầu phải thích nghi với sự phát triển của các lực lượng trong nước tham gia hoạt động đối ngoại. Đây là trào lưu chung ở tất cả các nước trong bối cảnh toàn cầu hóa với sự “bung” ra của các diễn đàn mới. Sự gia tăng đa dạng về lĩnh vực và về đối tác của các quan hệ hợp tác trong hội nhập cùng với quá trình “tăng quyền chủ động” để tạo thuận lợi và nâng hiệu quả hợp tác, các bộ chức năng như thương mại, tài chính, quốc phòng, giao thông, môi trường, ngân hàng… đều liên hệ trực tiếp không chỉ với các bộ chức năng của nước ngoài mà cả với những đối tác khác. Mức độ phát triển của ngoại giao “gọi trực tiếp” (direct - dial diplomacy) đó rất mạnh, hầu hết các bộ đều có Vụ Quan hệ quốc tế. Hệ lụy của đất nước càng hội nhập là các mối liên lạc ra nước ngoài và từ nước ngoài vào càng ít qua kênh ngoại giao.

 

Sự phát triển này không có nghĩa là ngoại giao từ bỏ nhiệm vụ là lực lượng chính thúc đẩy sự nhất quán trong hoạch định và thực thi chính sách đối ngoại. Ngoại giao không làm chức năng “giữ cửa” kiểu truyền thống như trước đây mà phải ngày càng gia tăng năng lực phối hợp của mình. Phối hợp trở thành chức năng nổi bật của ngoại giao trong giai đoạn hội nhập hiện nay ¹¹  để bảo đảm tính nhất quán trong chính sách đối ngoại và ngăn chặn nước ngoài chơi trò cập kênh giữa các bộ. 

 

Cũng trong bối cảnh này, sự kết hợp chặt chẽ giữa ngoại giao nhà nước, ngoại giao đảng, ngoại giao nhân dân... nhằm tạo thành sức mạnh tổng hợp trên mặt trận đối ngoại càng trở nên cấp bách.

 

Thứ bảy, yêu cầu ngoại giao phải hoàn thiện những năng lực mới. Trước hết là năng lực nghiên cứu do trong bối cảnh hội nhập, các vấn đề đặt ra ngày càng đa dạng và phức tạp, những vấn đề của thế giới và khu vực đều biến đổi một cách nhanh chóng và khôn lường, các mối quan hệ quốc tế và tập hợp lực lượng biến đổi không ngừng. Mặt khác, yêu cầu phát triển và yêu cầu đối ngoại đòi hỏi phải tăng hiệu quả, linh hoạt hơn nữa, mà hệ lụy của nó là phải có những dự báo chính xác và dài hơn, những chiến lược có tính tổng thể, liên ngành, liên lĩnh vực. 

 

Năng lực tiếp theo là năng lực xử lý thông tin . Ở đây có hai mặt, trước hết phải xử lý nhanh vì trong thời đại cách mạng thông tin liên lạc đang phát triển mạnh mẽ đã dẫn tới một kết quả thần kỳ là tốc độ xử lý thông tin, chuyển tải thông tin đi xa tăng lên gấp bội, với chi phí ngày càng giảm. Tất cả những điều đó đã làm cho ngoại giao dần mất đi vai trò là người “báo tin ban đầu”, cơ quan đại diện ngoại giao cũng không thể độc quyền là “tai”, “mắt” của đất nước. Mặt khác và cũng là hệ luỵ của vấn đề trên là ngoại giao phải phát huy vai trò “lọc” và xử lý thông tin của nhà ngoại giao và cơ quan đại diện ngoại giao. Điều này vô cùng quan trọng. Thông tin qua “phễu lọc” này là cơ sở cho quyết sách của nhà nước. Vì vậy, việc nâng cao chất lượng “phễu lọc” thông tin là hết sức cần thiết. 

 

Bên cạnh đó, thời đại bùng nổ thông tin đòi hỏi ngoại giao phải bảo đảm yếu tố “tốc độ” trong xử lý tình huống . Do Việt Nam hội nhập quốc tế sâu sắc không những về kinh tế mà cả về chính trị, nên mọi biến động của tình hình thế giới và khu vực ít nhiều đều có tác động đến Việt Nam. Thực vậy, trong thế giới toàn cầu hoá ngày nay, một sự thay đổi nhỏ ở một nơi rất xa cũng có thể gây ra hậu quả khó lường trước và quá trình này diễn ra rất nhanh. Do đó, ngoại giao phải hết sức nhạy bén nắm bắt được tình hình để đề xuất phương án xử lý nhanh chóng, kịp thời. Nghiên cứu và xử lý thông tin là những công cụ quan trọng phục vụ cho xử lý tình huống.

 

Để đáp ứng tốt những đòi hỏi của tình hình mới, ngành ngoại giao cần kiện toàn, nâng cao hiệu quả bộ máy của Bộ Ngoại giao, cơ quan tham mưu chủ yếu và lực lượng nòng cốt thực hiện chính sách đối ngoại của Đảng và Nhà nước. Ngoại giao Việt Nam cũng cần phát triển mạng lưới cơ quan đại diện cho phù hợp với thế và lực mới và nhu cầu đối ngoại ngày càng mở rộng của đất nước. Bên cạnh đó, cần không ngừng nâng cao năng lực của cán bộ ngoại giao nhằm đáp ứng kịp thời những nhiệm vụ của ngành.

 

Có thể nói, ngoại giao Việt Nam trong thời kỳ hội nhập quốc tế đang giải quyết hai vế trong phạm trù “thế và lực”. Ngoại giao vừa tham gia “xây cái lực”, vừa cố gắng “tạo cái thế”. Bằng việc giải quyết các vấn đề an ninh và phát triển, bằng ngoại giao kinh tế, bằng chức năng phối hợp các lực lượng tham gia đối ngoại, ngoại giao đang nỗ lực tham gia xây lực cho đất nước. Ngoại giao cũng xây lực cho chính mình bằng việc nâng cao những năng lực mà thời kỳ hội nhập đòi hỏi. Ngoại giao cũng đang tạo cái thế cho đất nước bằng đa dạng hóa, đa phương hóa quan hệ quốc tế, bằng quan hệ với các đối tác hàng đầu, bằng ngoại giao đa phương, ngoại giao văn hóa, ngoại giao nhân dân... Bác Hồ nói: “Thực lực là cái chiêng mà ngoại giao là tiếng. Chiêng có to tiếng mới lớn”. ¹² Ngoại giao cần phát huy sự năng động, sáng tạo, linh hoạt để “cái tiếng” đánh ra được nhân lên gấp nhiều lần.

 

*

*     *

 

Ngoại giao Việt Nam phải tập trung phát huy những thuận lợi và hạn chế các thách thức do những chuyển biến lớn trên thế giới cũng như những xu thế lớn trong quan hệ quốc tế tạo ra. Ngoại giao phải xử lý thành công các mối quan hệ: giữa hội nhập với việc giữ gìn bản sắc dân tộc; giữa hội nhập, phát triển với bảo đảm an ninh, ổn định; giữa dân tộc - giai cấp - quốc tế trong hội nhập quốc tế. Đồng thời, ngoại giao cần quán triệt sâu sắc phương châm hành động đã được Đảng xác định là “lấy việc giữ vững môi trường hòa bình, ổn định để phát triển kinh tế - xã hội là lợi ích cao nhất của Tổ quốc và phải lấy phục vụ lợi ích đất nước làm mục tiêu cao nhất”. ¹³ Trước những vấn đề phức tạp đặt ra trong thời kỳ hội nhập, ngoại giao cần vận dụng linh hoạt, khéo léo tư tưởng ngoại giao Hồ Chí Minh cũng như những phương pháp, phong cách và nghệ thuật Hồ Chí Minh về ngoại giao, để thực hiện thắng lợi những nhiệm vụ đối ngoại mà Đảng và Nhà nước giao phó.

 

 

ĐỖ MẠNH HÙNG

Trợ lý Bộ trưởng, Vụ trưởng Vụ Hợp tác kinh tế 

đa phương, Bộ Ngoại giao

 

Tư tưởng ngoại giao Hồ Chí Minh là một bộ phận không thể tách rời trong hệ thống tư tưởng Hồ Chí Minh. Cố Thủ tướng Phạm Văn Đồng đã khái quát: Toàn bộ những tư tưởng của Hồ Chí Minh về hoạt động ngoại giao như: biết đánh giá, dự báo tình hình, nắm bắt thời cơ, tổ chức lực lượng, nhận rõ bạn, thù, tranh thủ đồng minh, cô lập kẻ thù chủ yếu, kiên định về nguyên tắc, linh hoạt về sách lược, biết thắng từng bước để tiến tới thắng lợi hoàn toàn, độc lập tự chủ gắn liền với đoàn kết quốc tế, là di sản quý báu đối với chúng ta trong hoạt động ngoại giao để phục vụ xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.

 

Có thể tổng kết tư tưởng ngoại giao Hồ Chí Minh trên một số luận điểm sau:

 

 - Độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội là tư tưởng cốt lõi, là sợi chỉ đỏ xuyên suốt đường lối cách mạng Việt Nam, đồng thời cũng là cơ sở của đường lối quốc tế, đối ngoại và ngoại giao của Đảng và Nhà nước ta.

 

 - Độc lập tự chủ gắn liền với đoàn kết quốc tế; tự lực, tự cường gắn liền với hợp tác quốc tế là quan hệ biện chứng có tầm quan trọng hàng đầu trong tư tưởng ngoại giao Hồ Chí Minh.

 

 - Kết hợp sức mạnh dân tộc và sức mạnh thời đại tạo nên sức mạnh ngoại giao Hồ Chí Minh.

 

 - Ngoại giao hòa bình, chống chiến tranh phi nghĩa theo truyền thống nhân văn của dân tộc. Trong giải quyết các vấn đề quốc tế nhạy cảm, thực hiện phương châm: “Biến đại sự thành tiểu sự, biến tiểu sự thành vô sự”.

 

 - Tư tưởng “Thêm bạn bớt thù”, chủ động, tích cực mở rộng quan hệ hợp tác hữu nghị với tất cả các nước trên cơ sở độc lập tự chủ, tôn trọng lẫn nhau, cùng chung sống hoà bình; đặc biệt coi trọng quan hệ thân thiện, hữu nghị, hợp tác với các nước láng giềng, các nước trong khu vực; xử lý đúng đắn mối quan hệ với các nước lớn.

 

 - Chủ tịch Hồ Chí Minh sớm có chủ trương mở cửa kinh tế để thu hút các nguồn lực từ bên ngoài, nhất là từ các nước phát triển để xây dựng đất nước. Đó chính là tư tưởng ngoại giao phục vụ phát triển kinh tế.

 

 - Cùng với luận điểm độc lập dân tộc mới tạo nên nền kinh tế tự chủ, Chủ tịch Hồ Chí Minh còn có những luận điểm cơ bản nữa về một nền kinh tế độc lập, tự chủ và phát triển, đó là xây dựng nền kinh tế mở và xây dựng chiến lược con người, vì con người. 

 

 

Xuất phát từ những luận điểm trên của Chủ tịch Hồ Chí Minh, Đảng ta đã vận dụng linh hoạt trong việc đề ra và thực hiện chính sách hội nhập quốc tế mà cốt lõi là hội nhập kinh tế quốc tế. Tại Hội nghị lần thứ tư Ban Chấp hành Trung ương khoá VIII (tháng 12 năm 1997), Đảng ta đã đề ra chủ trương hội nhập kinh tế quốc tế của Việt Nam là: “Tích cực và chủ động thâm nhập và mở rộng thị trường quốc tế” ¹⁴ , đồng thời cần quán triệt tư tưởng chỉ đạo xuyên suốt của quá trình hội nhập là: “Nâng cao ý chí tự lực tự cường, giữ vững bản sắc dân tộc trong tiến trình hội nhập quốc tế”. ¹⁵

 

Đại hội lần thứ IX tiếp tục khẳng định “Chủ động hội nhập kinh tế quốc tế và khu vực theo tinh thần phát huy tối đa nội lực, nâng cao hiệu quả hợp tác quốc tế, bảo đảm độc lập tự chủ và định hướng xã hội chủ nghĩa, bảo vệ lợi ích dân tộc, an ninh quốc gia, giữ gìn bản sắc văn hoá dân tộc, bảo vệ môi trường”. ¹⁶

 

Đại hội lần thứ X tiến thêm một bước cao hơn về hội nhập: “Đẩy mạnh hoạt động kinh tế đối ngoại, hội nhập sâu hơn và đầy đủ hơn với các thể chế kinh tế toàn cầu, khu vực và song phương, lấy phục vụ lợi ích đất nước làm mục tiêu cao nhất”. ¹⁷

 

Như vậy, chủ trương hội nhập kinh tế quốc tế của Đảng và Nhà nước là việc cụ thể hóa tư tưởng kết hợp sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại, tranh thủ nguồn lực bên ngoài như vốn, công nghệ, kinh nghiệm quản lý,… để phục vụ sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. Tuy nhiên, Đảng cũng nhấn mạnh nguyên tắc độc lập tự chủ, tự lực tự cường, phát huy nội lực và định hướng xã hội chủ nghĩa . Chính việc vận dụng đúng đắn và sáng tạo tư tưởng ngoại giao trên của Chủ tịch Hồ Chí Minh đã bảo đảm cho quá trình hội nhập của đất nước ta được tiến hành theo đúng lộ trình, chủ động và phù hợp với mục tiêu, với khả năng thực tế của đất nước trong từng thời kỳ cụ thể, duy trì và phát huy được bản sắc văn hóa dân tộc, hạn chế những mặt tiêu cực của quá trình hội nhập và toàn cầu hóa.

 

 

Đối với nước ta, vấn đề xây dựng nền kinh tế độc lập tự chủ được đặt ra bởi độc lập tự chủ kinh tế không chỉ bảo đảm độc lập tự chủ về chính trị, xã hội, an ninh - quốc phòng, mà còn là cơ sở bảo đảm cho sự phát triển bền vững và hội nhập kinh tế quốc tế có hiệu quả. Nghị quyết Đại hội lần thứ IX của Đảng khẳng định “Đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá, xây dựng nền kinh tế độc lập tự chủ,... chủ động hội nhập kinh tế quốc tế để phát triển nhanh, có hiệu quả và bền vững”. ¹⁸

 

Các nền kinh tế khi hội nhập sâu rộng vào kinh tế thế giới, ở các mức độ khác nhau, đều chịu tác động của các biến động kinh tế thế giới; thực tiễn cho thấy những nền kinh tế có năng lực cạnh tranh cao thường có khả năng “chống đỡ” tốt hơn. Hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng mở ra nhiều cơ hội phát triển mới cho Việt Nam, song quá trình hơn một năm gia nhập WTO cũng đặt ra cho kinh tế nước ta nhiều thách thức, những yếu kém nội tại ngày càng bộc lộ rõ hơn, nhất là độ mở kinh tế lớn khiến nền kinh tế nước ta ngày càng dễ tổn thương trước những biến động không thuận của kinh tế khu vực và thế giới. Để bảo đảm phát triển nhanh và bền vững, việc xây dựng nền kinh tế độc lập tự chủ càng trở nên cấp thiết, là một đòi hỏi khách quan trong quá trình phát triển và hội nhập của nước ta.

 

Trong bối cảnh toàn cầu hóa kinh tế thúc đẩy mạnh mẽ sự tương tác, tuỳ thuộc lẫn nhau và liên kết kinh tế ngày càng chặt chẽ giữa các quốc gia, khó có thể đưa ra một khái niệm thống nhất về nền kinh tế độc lập tự chủ. Kinh tế độc lập tự chủ không có nghĩa là một nền kinh tế tự cấp, tự túc, tự lực cánh sinh, khép kín, tách biệt với kinh tế khu vực và thế giới. Thực tế chưa có nước nào biệt lập mà có nền kinh tế phát triển, ngược lại những nước kinh tế phát triển nhanh, bền vững đều là những nước tích cực hội nhập quốc tế, tranh thủ hiệu quả các nguồn lực bên ngoài cũng như các cơ hội thuận lợi của hội nhập và toàn cầu hóa kinh tế. Trong bối cảnh đó, cần có nhận thức linh hoạt hơn về nền kinh tế độc lập tự chủ. Từ thực tiễn phát triển và hội nhập kinh tế ở nước ta thời gian qua, có thể hiểu nền kinh tế độc lập tự chủ với hai tiêu chí (điều kiện) cơ bản:

 

 - Thứ nhất , kinh tế độc lập tự chủ trước hết là tự chủ lựa chọn mục tiêu, đường lối, chiến lược, chính sách phát triển kinh tế - xã hội, không lệ thuộc hay bị chi phối bởi một hay một nhóm nước hoặc tổ chức quốc tế nào, có khả năng ứng phó chính sách hiệu quả với những biến động kinh tế bên ngoài. 

 

 - Thứ hai , nền kinh tế độc lập tự chủ là nền kinh tế có năng lực cạnh tranh cao với cơ cấu kinh tế hiệu quả, cơ sở hạ tầng phát triển, có tiềm lực khoa học - công nghệ và nguồn nhân lực chất lượng cao, bảo đảm an ninh kinh tế - chính trị (an ninh năng lượng, an ninh lương thực, an ninh tài chính, v.v.), có khả năng thích ứng và đủ sức đứng vững và ứng phó với mọi biến động của kinh tế thế giới.

 

Hai tiêu chí trên là điều kiện cần và đủ đối với một nền kinh tế độc lập tự chủ, có quan hệ chặt chẽ với nhau và bổ sung lẫn nhau. Từ hai tiêu chí trên, có thể thấy việc xây dựng nền kinh tế độc lập tự chủ đối với nước ta, trước hết, là độc lập tự chủ về đường lối phát triển theo định hướng xã hội chủ nghĩa: đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa, tạo tiềm lực kinh tế, khoa học và công nghệ, cơ sở vật chất kỹ thuật đủ mạnh; có cơ cấu kinh tế hợp lý, có hiệu quả và sức cạnh tranh; có thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa; giữ vững ổn định kinh tế vĩ mô; bảo đảm nền kinh tế đủ sức đứng vững và ứng phó được với các tình huống phức tạp, tạo điều kiện thực hiện có hiệu quả các cam kết hội nhập quốc tế. Không thể có nền kinh tế độc lập tự chủ nếu phụ thuộc vào bên ngoài trong hoạch định chiến lược, chính sách phát triển, đồng thời cũng khó có thể tự chủ hoạch định chiến lược, chính sách với một nền kinh tế yếu kém, không có khả năng trụ vững trước biến động kinh tế bên ngoài. Kinh nghiệm một số nước cho thấy, khi nền kinh tế mất cân đối nghiêm trọng, gặp nhiều khó khăn, thậm chí rơi vào khủng hoảng dễ dẫn đến mất độc lập, tự chủ, buộc phải chấp nhận hỗ trợ bên ngoài đi kèm với áp đặt chính sách cải cách “khắc nghiệt” (ví dụ: một số nước như Inđônêxia, Thái Lan, Hàn Quốc trong cuộc khủng hoảng tài chính - tiền tệ châu Á năm 1997). 

 

Xây dựng nền kinh tế độc lập tự chủ và chủ động hội nhập kinh tế quốc tế có quan hệ biện chứng, gắn bó mật thiết với nhau, tác động và hỗ trợ lẫn nhau: xây dựng nền kinh tế độc lập tự chủ tạo điều kiện cho hội nhập kinh tế quốc tế thành công; và ngược lại, hội nhập kinh tế quốc tế thành công góp phần xây dựng nền kinh tế độc lập tự chủ. Độc lập về kinh tế không phải là biệt lập, khép kín, tự cung tự cấp, tự sản xuất mọi thứ đất nước cần bằng bất cứ giá nào. Tự chủ không phải là tự quyết định một cách cứng nhắc và tuyệt đối, không tính đến tập quán của các thể chế kinh tế - tài chính quốc tế, không thực hiện đúng các cam kết quốc tế, không quan tâm đến lợi ích của các đối tác, bất chấp luật pháp và thông lệ quốc tế. 

 

Độc lập tự chủ về kinh tế đặt trong mối quan hệ chặt chẽ với độc lập tự chủ về chính trị và các mặt khác để tạo thành sức mạnh độc lập tự chủ đầy đủ của đất nước, không bị chi phối, lệ thuộc vào bên ngoài về đường lối, chính sách phát triển kinh tế - xã hội; hội nhập kinh tế quốc tế trên cơ sở bảo đảm chủ quyền quốc gia và lợi ích của dân tộc. 

 

Độc lập tự chủ về kinh tế phải có thực lực kinh tế đủ mạnh, huy động được nguồn vốn lớn trong nước kết hợp với nguồn vốn bên ngoài đáng kể. Nền kinh tế phải có sức cạnh tranh cao và có một cơ cấu kinh tế hợp lý gắn với công nghệ tiên tiến. Phát triển mạnh một số ngành, lĩnh vực và sản phẩm kinh tế chủ yếu có vai trò quan trọng hàng đầu, có hiệu quả và sức cạnh tranh cao như: công nghệ thông tin, công nghệ sinh học, công nghệ vật liệu mới, luyện kim, hóa dầu, than, khoáng sản, cơ khí chế tạo, công nghiệp quốc phòng… Xây dựng kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội ngày càng đầy đủ, hiện đại, đồng bộ bằng các nguồn lực, trước hết là nguồn lực từ nhà nước, đáp ứng tốt những yêu cầu ngày càng lớn của sản xuất, đời sống nhân dân và của chính hội nhập kinh tế quốc tế. Vận dụng, phát triển khoa học và công nghệ hiện đại; xây dựng năng lực nội sinh về khoa học và công nghệ, làm chủ và thích nghi nhanh với công nghệ mới, có khả năng tự sáng tạo ra công nghệ mới của Việt Nam. 

 

Giữ vững ổn định kinh tế vĩ mô, xây dựng, hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, phát triển các thành phần kinh tế, các loại thị trường; tăng nhanh dự trữ ngoại tệ, kiểm soát chặt chẽ nợ nước ngoài; có một hệ thống luật pháp hoàn chỉnh, một mạng lưới an sinh xã hội khả thi, một chiến lược quốc gia về bảo vệ môi trường. 

 

Bảo đảm an ninh lương thực quốc gia, an toàn năng lượng, an toàn tài chính - tiền tệ, an toàn môi trường; bảo đảm cho đất nước phát triển nhanh, hiệu quả, bền vững trong bất cứ tình huống nào, lúc thuận lợi cũng như lúc khó khăn, gặp rủi ro.

 

Tuy nhiên, trong bối cảnh toàn cầu hóa đã trở thành xu thế khách quan, lôi cuốn sự tham gia của hầu hết các quốc gia trên thế giới, khái niệm kinh tế độc lập tự chủ cần được hiểu một cách tương đố i. Bởi một nước, khi mở cửa nền kinh tế và hội nhập với kinh tế khu vực và thế giới, phải tuân thủ “luật chơi” chung, tức là phải chịu sự ràng buộc nhất định bởi các quy định, cam kết quốc tế trong hoạch định chiến lược, chính sách phát triển. Dưới góc độ này, độc lập tự chủ cần được hiểu là độc lập, tự chủ xây dựng chiến lược, kế hoạch, lộ trình hội nhập phù hợp với sự chuẩn bị tốt cho hội nhập, để vừa bảo đảm tranh thủ lợi ích của hội nhập vừa bảo đảm điều chỉnh chính sách, pháp luật tương thích với các cam kết và thông lệ quốc tế. 

 

Một điểm hết sức quan trọng nữa cần chú ý, đó là các nền kinh tế trong thế giới toàn cầu hóa ngày nay ngày càng tùy thuộc lẫn nhau. Chính sự tùy thuộc lẫn nhau này, một mặt có phần làm hạn chế tính “độc lập tự chủ” của một quốc gia hiểu theo nghĩa hẹp, mặt khác lại tạo vị thế cho mỗi quốc gia trong hệ thống kinh tế toàn cầu, và như vậy cũng là một nhân tố bảo đảm an ninh theo nghĩa rộng cho quốc gia đó, nếu tạo được cho mình một chỗ đứng mà cộng đồng quốc tế thấy không thể thiếu được. Như vậy, tìm và xác lập cho mình một vị thế phù hợp trong hệ thống kinh tế - chính trị thế giới, trở thành một thành tố không thể thiếu trong hệ thống toàn cầu này, là vấn đề có ý nghĩa sống còn đối với mỗi quốc gia, mỗi nền kinh tế.

 

 

Tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng sâu rộng đã mở ra nhiều cơ hội phát triển cho Việt Nam. Sau khi chính thức gia nhập WTO tháng 1 năm 2007, nền kinh tế nước ta đã có những chuyển biến hết sức tích cực trong năm 2007 như: tăng trưởng GDP đạt 8,48%, xuất khẩu đạt 21,5%, FDI đạt kỷ lục 20,3 tỷ USD, v.v.. Tuy nhiên, Việt Nam cũng phải đối mặt với nhiều khó khăn như: tỷ lệ lạm phát 12,6%, thâm hụt thương mại tăng so với các năm trước, ở mức 12,4 tỷ USD (gấp 2,5 lần so với năm 2006). Một số ngành kinh tế trong nước phải đối mặt với khó khăn trong việc điều chỉnh theo áp lực cạnh tranh ngày càng tăng phát sinh từ những cam kết gia nhập WTO của Việt Nam. 

 

Quá trình hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng, nhất là sau một năm gia nhập WTO, làm bộc lộ ngày càng rõ hơn những yếu kém nội tại của kinh tế nước ta . Thực tiễn cho thấy Việt Nam thường chịu tác động và gặp nhiều khó khăn hơn các nước trong khu vực trước những biến động không thuận của kinh tế thế giới, thể hiện tính dễ tổn thương và khả năng “chống chịu” (resilient) của kinh tế Việt Nam trước các “cú sốc” bên ngoài còn thấp. 

 

Thứ nhất , kinh tế Việt Nam hiện có độ mở rất lớn với tổng kim ngạch xuất nhập khẩu bằng 156% GDP (trong đó xuất khẩu chiếm 68% GDP, nhập khẩu chiếm 88% GDP), đứng thứ năm ở châu Á (cao hơn Thái Lan, Trung Quốc, Nhật Bản) và thứ bảy trên thế giới (vượt xa tỷ lệ bình quân 22% của thế giới). Do độ mở lớn, nền kinh tế nước ta sớm chịu tác động từ những biến động của thị trường bên ngoài. Bên cạnh đó, nguồn vốn FDI đổ vào nước ta ngày càng tăng: từ năm 2005 đến nay, FDI bình quân hàng năm đạt khoảng 14-15 tỷ USD (chưa tính đầu tư gián tiếp qua thị trường chứng khoán), chiếm khoảng 50% tổng đầu tư toàn xã hội. Như vậy, việc duy trì tăng trưởng nhanh, bền vững là bài toán rất khó đặt ra cho chúng ta trong bối cảnh hội nhập kinh tế sâu rộng.

 

Thứ hai, cơ cấu kinh tế, nhất là cơ cấu xuất khẩu, còn bất cập và chậm chuyển dịch. Hội nhập kinh tế quốc tế, đặc biệt sau khi gia nhập WTO, tạo nhiều cơ hội thuận lợi để chúng ta đẩy mạnh xuất khẩu, nhưng cơ cấu xuất khẩu bất cập khiến ta chưa khai thác hết những cơ hội này. Xuất khẩu nguyên liệu thô, hàng sơ chế vẫn chiếm tỷ trọng cao (khoảng 48% kim ngạch xuất khẩu). Các mặt hàng xuất khẩu trên 1 tỷ USD chủ yếu là khoáng sản (dầu thô), hàng gia công có hàm lượng công nghệ và giá trị gia tăng thấp (dệt may, giày dép), nông sản (gạo, cà phê, cao su). Đặc biệt, khả năng tự chủ và tính bền vững trong sản xuất và xuất khẩu rất thấp do công nghiệp phụ trợ, ngành sản xuất nguyên liệu trong nước kém phát triển, phần lớn máy móc, thiết bị, nguyên liệu, phụ tùng đều phải nhập khẩu (nguyên liệu nhập khẩu ngành dệt may, da giày chiếm gần 80% giá trị xuất khẩu, tỷ lệ nội địa hóa các sản phẩm lắp ráp rất thấp như ôtô 5-10%, điện tử 20-30%, v.v.). Đây chính là nguyên nhân chủ yếu dẫn đến mất cân đối xuất nhập khẩu, nhập siêu cao, khiến kinh tế Việt Nam chịu tác động bất lợi do biến động giá hàng nguyên liệu trên thị trường quốc tế.

 

Thứ ba , mặc dù kinh tế Việt Nam tăng trưởng cao, nhưng năng lực cạnh tranh của nền kinh tế thấp. Các chỉ số năng lực cạnh tranh của Việt Nam do nhiều tổ chức quốc tế đánh giá (ví dụ Diễn đàn kinh tế thế giới - WEF) đều chậm cải thiện, khoảng cách năng lực cạnh tranh giữa nước ta với các nước trong khu vực có xu hướng tăng. 

 

Thứ tư , một số nút thắt cổ chai, như hệ thống chính sách pháp lý còn nhiều bất cập, cơ sở hạ tầng yếu kém, lao động chủ yếu chưa qua đào tạo, đang tạo nhiều rào cản cho tăng trưởng kinh tế bền vững. 

 

Có nhiều nguyên nhân khách quan, chủ quan dẫn đến những yếu kém nêu trên, song chủ yếu là do nguyên nhân chủ quan. Việc nhận thức chưa đầy đủ về kinh tế độc lập tự chủ cũng như chưa xử lý tốt mối quan hệ kinh tế độc lập tự chủ với hội nhập kinh tế quốc tế đã gây lúng túng khi triển khai chủ trương này trong thực tiễn. Chủ trương xây dựng nền kinh tế độc lập tự chủ gắn với chủ động hội nhập kinh tế quốc tế chưa thực sự được cụ thể hóa trong chiến lược, kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội cũng như chiến lược, quy hoạch phát triển các ngành kinh tế; chưa nhận thức đúng về nền kinh tế độc lập tự chủ, trong thực tiễn còn lúng túng, thậm chí nhầm lẫn giữa xây dựng kinh tế độc lập tự chủ với bảo hộ và thay thế nhập khẩu; chưa chú trọng phát huy nội lực, khai thác hiệu quả các tiềm năng, lợi thế của đất nước; chưa có sự chuẩn bị tốt để tiếp nhận, sử dụng hiệu quả các nguồn lực bên ngoài, v.v..

 

Bên cạnh những yếu kém nội tại đang gây cản trở cho việc xây dựng nền kinh tế độc lập tự chủ, bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng, đặc biệt là quá trình thực thi các cam kết gia nhập WTO, cũng đang đặt ra cho chúng ta một số vấn đề khác. Gia nhập WTO, bên cạnh cam kết về mở cửa thị trường, ta phải chấp nhận thực thi gần 30 hiệp định trong WTO có liên quan đến hầu hết các lĩnh vực kinh tế như: nông nghiệp, công nghiệp, dịch vụ, đầu tư, sở hữu trí tuệ v.v.. Quá trình thực thi các cam kết WTO có thể đặt ra cho chúng ta một số vấn đề đối với việc xây dựng nền kinh tế độc lập tự chủ.

 

Thứ nhất, quy chế kinh tế thị trường và chủ trương xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa của chúng ta. Trong cam kết gia nhập WTO, ta phải chấp nhận thời hạn chuyển đổi 12 năm trước khi được công nhận là nền kinh tế thị trường đầy đủ. Việc bị coi là nền kinh tế phi thị trường gây rủi ro và bất lợi cho ta trong các vụ kiện chống bán phá giá do các đối tác nước ngoài khởi kiện. Ta chủ trương hoàn chỉnh nhanh, đồng bộ các yếu tố của kinh tế thị trường (Nghị quyết Hội nghị lần thứ tư Ban Chấp hành Trung ương khóa X), đồng thời tích cực vận động để các đối tác sớm công nhận quy chế kinh tế thị trường cho Việt Nam. Cho đến nay, tiến trình vận động của ta đã đạt kết quả đáng khích lệ: nhiều nước đã công nhận ta có quy chế kinh tế thị trường (Trung Quốc, ASEAN, Nga, Ucraina, một số nước Nam Mỹ), Ấn Độ, Ôxtrâylia, Niu Dilân đang hoàn tất thủ tục trong nước để công nhận ta. Mục tiêu cuối cùng là ta phải sớm đạt được sự công nhận của Mỹ, EU - là các đối tác thương mại quan trọng nhất. Các đối tác này đều có những tiêu chí rất cụ thể trong nội luật về quy chế kinh tế thị trường và do vậy, quá trình đàm phán với các đối tác này sẽ lâu dài, khó khăn, và đặc biệt là sẽ tác động đến quá trình xây dựng kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa của Việt Nam ¹⁹ .  

 

Thứ hai, cơ chế rà soát chính sách thương mại (TPRM) trong WTO nhằm góp phần bảo đảm việc tất cả các thành viên WTO tuân thủ đầy đủ các quy định trong khuôn khổ các hiệp định thương mại đa phương bằng cách làm cho các chính sách và thủ tục thương mại trong nước mang tính minh bạch và được hiểu rõ hơn. Các thành viên WTO, thông qua cơ chế TPRM, thường xuyên xem xét các bản báo cáo định kỳ về từng nước, để kiểm tra xem các chủ trương, chính sách, biện pháp và thủ tục của mỗi thành viên có phù hợp với các quy định của WTO hay không. Theo quy định, Việt Nam, với tư cách là nước đang phát triển, sẽ phải tiến hành rà soát chính sách thương mại của mình sáu năm một lần, và điều này góp phần tạo áp lực cho chúng ta trong quá trình tiếp tục sửa đổi hệ thống luật pháp, chính sách trong nước cho phù hợp với các quy định của WTO cũng như thực thi các cam kết gia nhập. 

 

 

Trong bối cảnh đất nước ta đang tiếp tục mở cửa và hội nhập ngày càng sâu rộng vào kinh tế thế giới, nếu không có độc lập tự chủ về kinh tế, thì sớm muộn cũng bị lệ thuộc và mất dần độc lập tự chủ về chính trị. Do đó, việc xây dựng nền kinh tế độc lập tự chủ gắn với chủ động hội nhập kinh tế quốc tế không chỉ là chủ trương, quyết sách chiến lược, mà còn là nguyên tắc trong hội nhập kinh tế quốc tế của nước ta. Việc xây dựng nền kinh tế độc lập tự chủ gắn với chủ động hội nhập kinh tế quốc tế cần quán triệt một số phương châm sau đây:

 

- Xây dựng nền kinh tế độc lập tự chủ cần gắn liền với đa phương hóa, đa dạng hóa quan hệ quốc tế, chủ động tạo dựng các mối quan hệ quốc tế đan xen, tranh thủ khai thác sự cạnh tranh, cân bằng giữa các đối tác để phục vụ lợi ích của đất nước.

 

- Vận dụng linh hoạt quan hệ giữa “nội lực” và “ngoại lực” trên cơ sở phát huy tối đa nội lực, chủ động thu hút, sử dụng kết hợp ngoại lực với nội lực. Nếu ngoại lực được sử dụng hợp lý, hiệu quả tất yếu sẽ tạo ra khả năng khai thác tối đa, phát triển nhanh nội lực. Ngược lại, cần chủ động chuẩn bị tốt các điều kiện cần thiết (thể chế, chính sách, con người, v.v.) để tiếp nhận và sử dụng hiệu quả ngoại lực.

 

 - Phát huy tinh thần tự lực, tự cường, sử dụng hiệu quả tiềm năng, thế mạnh của đất nước trong chiến lược phát triển của đất nước, của các ngành, các địa phương. 

 

 Trên cơ sở phương châm nói trên, sơ bộ kiến nghị một số phương hướng như sau:

 

 - Cần có một chiến lược cụ thể về xây dựng nền kinh tế độc lập tự chủ gắn với chủ động hội nhập kinh tế quốc tế trên cơ sở chiến lược phát triển chung của đất nước, trong đó đặt an ninh kinh tế, an ninh tài chính, an ninh năng lượng, an ninh lương thực, an ninh môi trường trong tổng thể an ninh quốc gia.

 

 - Đẩy mạnh hơn nữa xây dựng, hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Có thể nói hiện nay Việt Nam cơ bản đã kết thúc giai đoạn “cởi trói” về mặt cơ chế, chính sách. Sau khi gia nhập WTO và tới đây Việt Nam trở thành nước thu nhập trung bình, cần có những bước “đột phá” mới về xây dựng thể chế kinh tế để thúc đẩy chuyển dịch kinh tế Việt Nam lên nấc thang cao hơn trong cấu trúc kinh tế toàn cầu và khu vực. Những năm tới, để tăng sức cạnh tranh và tính tự chủ kinh tế, cần có giải pháp thúc đẩy mạnh cải cách doanh nghiệp nhà nước, lĩnh vực tài chính - ngân hàng, cải cách hành chính và xây dựng bộ máy quản lý nhà nước hiệu quả, vững mạnh.

 

 - Xác định, phát triển các ngành chiến lược. Kinh nghiệm “cất cánh” của một số nền kinh tế Đông Á cho thấy các nước đều hướng tới phát triển những ngành mũi nhọn chiến lược có hàm lượng tri thức và giá trị gia tăng cao, thông qua phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao. Đối với Việt Nam, đã đến lúc chuyển dần từ chiến lược phát triển các ngành khai thác tài nguyên và sử dụng nhiều lao động phổ thông sang các ngành dựa vào lợi thế lao động chất lượng cao (công nghệ thông tin, công nghệ sinh học, vật liệu mới, luyện kim, hóa dầu, cơ khí chế tạo, v.v.). 

 

 - Phát triển các doanh nghiệp có khả năng cạnh tranh cao, bởi không thể có nền kinh tế độc lập tự chủ với một hệ thống doanh nghiệp yếu kém. Muốn vậy, cần tiếp tục tạo môi trường thuận lợi khuyến khích các doanh nghiệp theo đuổi phát triển sản phẩm có năng lực cạnh tranh cao, sáng tạo và đổi mới công nghệ, quy trình sản xuất; gắn kết chặt chẽ doanh nghiệp trong nước với các doanh nghiệp có vốn FDI, nhất là trong các ngành mũi nhọn chiến lược, để đưa doanh nghiệp trong nước tham gia vào chuỗi cung ứng toàn cầu. Chú trọng phát triển một số tập đoàn kinh tế mạnh (không phân biệt thành phần kinh tế) có sức cạnh tranh cao và thương hiệu trên thị trường thế giới.

 

 - Tăng cường đầu tư phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao gắn với phát triển khoa học - công nghệ để nâng cao năng lực thích nghi nhanh với công nghệ mới và tự sáng tạo công nghệ.

 

 - Trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng sâu rộng, cần tăng cường giám sát, cảnh báo sớm để chủ động phòng ngừa, phát hiện, ứng phó và hạn chế tối đa các tác động của biến động kinh tế bên ngoài, phòng ngừa nguy cơ khủng hoảng và giữ vững an ninh kinh tế.

 

1. Hans J. Morgenthau: Diplomacy, The Yale Law Journal, vol.55, no.5, August 1946. 

 

2. Vũ Khoan: “An ninh, phát triển và ảnh hưởng trong hoạt động đối ngoại”, trong cuốn sách Hội nhập quốc tế và giữ vững bản sắc, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1995, tr.205.

 

3. Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2006, tr.112.

 

4. Nguyễn Dy Niên: “Kết luận Hội thảo khoa học Ngoại giao Việt Nam trong thời đại Hồ Chí Minh”, trong cuốn sách Ngoại giao Việt Nam trong thời đại Hồ Chí Minh, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2000, tr.484.

 

5. Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2001, tr.120.

 

6. Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X, Sđd, tr.112.

 

7. Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Hội nghị lần thứ tư Ban Chấp hành Trung ương khóa X, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2007, tr.44-45.

 

8. Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X, Sđd, tr.114.

 

9. Donna Lee, David Hudson: The old and new significance of political economy in diplomacy, Review of International Studies, no. 30, 2004, tr.346.

 

10. Phạm Thái Việt: Toàn cầu hóa - Những biến đổi lớn trong đời sống chính trị quốc tế và văn hóa, Nxb. Khoa học xã hội, Hà Nội, 2006, tr.240

 

1 . Phạm Thái Việt: Sđd, tr.247-248.

 

12. G.R.Berridge: Diplomacy theory and practice, Palgrave, 2002, tr.15.

 

13. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2002, t.4, tr.126.

 

14. Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X, Sđd, tr.114.

 

15, 16. Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Hội nghị lần thứ tư Ban Chấp hành Trung ương khóa VIII, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1998, tr.60, 54.

 

17. Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX, Sđd, tr.120.

 

18. Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X, Sđd, tr.113-114.

 

19. Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX, Sđd, tr.89.

 

20. Hoa Kỳ có sáu tiêu chí: (i) khả năng chuyển đổi của đồng tiền; (ii) khả năng đàm phán về chế độ lương bổng giữa người lao động và người chủ; (iii) mức độ tham gia thị trường trong nước của đầu tư nước ngoài; (iv) mức độ sở hữu/kiểm soát của chính phủ đối với phương tiện sản xuất; (v) mức độ kiểm soát của chính phủ đối với việc phân bổ nguồn lực; và (vi) các “yếu tố thích hợp khác”. 

 

EU có năm tiêu chí: (i) giá cả, chi phí và các yếu tố đầu vào được quyết định bởi quy luật cung, cầu của thị trường; (ii) các doanh nghiệp phải có hồ sơ kế toán cơ bản được kiểm toán độc lập phù hợp với các tiêu chuẩn kiểm toán quốc tế; (iii) chi phí sản xuất và tình hình tài chính của các doanh nghiệp không chịu các tác động bóp méo từ hệ thống kinh tế phi thị trường trước đây, đặc biệt có liên quan đến việc khấu hao tài sản, xóa nợ, v.v.; (iv) các doanh nghiệp hoạt động theo Luật Bất động sản và Luật Phá sản; và (v) tỷ giá chuyển đổi được áp dụng theo thị trường.

 

 

ThS. ĐỖ TRỌNG CƯƠNG

Phó Vụ trưởng - Phó Ban Nghiên cứu lịch sử ngoại giao,

Bộ Ngoại giao

 

 

 

Khái niệm lợi ích dân tộc đến nay vẫn được nhiều nhà nghiên cứu về quan hệ quốc tế tranh luận, nhưng có thể hiểu theo nghĩa chung, lợi ích dân tộc là tổng hợp các quyền lợi của một dân tộc, một quốc gia và các nhân tố được quốc gia đó coi là có lợi cho thế và lực của họ, về chính trị, kinh tế, ngoại giao, văn hoá… đặc biệt là về an ninh quốc phòng. Nội dung của lợi ích quốc gia vừa mang tính khách quan, vừa mang tính chủ quan do bị chi phối bởi lợi ích riêng và cách nhìn nhận riêng của giới cầm quyền. Song nhìn chung, sự sống còn và sức mạnh của một quốc gia, một dân tộc vẫn được coi là nhân tố cơ bản của lợi ích dân tộc. Lợi ích dân tộc thường được dùng làm cơ sở để hoạch định chính sách đối ngoại trong nền ngoại giao hiện đại. Tuy nhiên trong một số giai đoạn phát triển sơ khai trước đây và tại một số nước trong xã hội hiện đại, lợi ích dân tộc bị coi là thứ yếu sau lợi ích về tôn giáo, gia đình hoàng tộc hay ý thức hệ. Khái niệm lợi ích dân tộc hay lợi ích quốc gia được nhiều nhà lý luận về quan hệ quốc tế phương Tây đề cập, phát triển và có ảnh hưởng nhất định đến việc hoạch định chính sách của nhiều nước trên thế giới.

 

Ở phương Tây, số đông hiểu khái niệm lợi ích dân tộc thiên về nghĩa lợi ích nhà nước - quốc gia và mang đậm tính chủ quan của nhà nước đó, nghĩa là thiên về mục tiêu và tham vọng mà họ đặt ra. Theo Từ điển Wikipedia , thông thường khái niệm national interest trong tiếng Anh được hiểu với nghĩa của từ raison d’Etat (lý do nhà nước) trong tiếng Pháp. Khái niệm (hay ý tưởng) này lần đầu tiên được Niccolo Machiavelli, một triết gia kiêm chính trị gia người Italia đưa ra và được Tể tướng kiêm Hồng y giáo chủ Pháp Ritsơliơ (Richelieu) lần đầu tiên áp dụng trong cuộc Chiến tranh 30 năm. Trong cuộc chiến tranh này, mặc dù bản thân theo đạo Công giáo, Ritsơliơ chủ trương dẫn dắt nước Pháp đứng về phía đạo Tin lành để ngăn chặn thế lực ngày càng tăng của đế chế La Mã. Từ thời kỳ đó, lý lẽ lợi ích quốc gia được nhiều nước viện dẫn để biện minh cho hoạt động đối ngoại tuỳ thuộc sức mạnh của mình, kể cả gây chiến tranh vì quyền lợi ích kỷ của thế lực cầm quyền. Nhiều nhà lý luận về quan hệ quốc tế coi khái niệm lợi ích quốc gia là nền móng của trường phái hiện thực để phân biệt với các trường phái đặt giá trị đạo đức, ý thức hệ làm cơ sở cho quan hệ quốc tế. Cũng do nhiều cường quốc phương Tây có xu hướng theo đuổi điều mà họ coi là lợi ích dân tộc dựa trên sức mạnh của mình, nên ý tưởng “cân bằng lực lượng” giữa các cường quốc đã được đưa ra và sau đó áp dụng tại Hội nghị Vienna (1814-1815), nhằm ngăn ngừa khả năng một quốc gia nắm ưu thế tuyệt đối trong tương quan lực lượng để gây chiến tranh giành lợi quyền. Song các cách tổ chức thế giới theo ý tưởng cân bằng lực lượng nói trên đã không ngăn được cuộc Chiến tranh thế giới thứ nhất nổ ra, và các nước trên thế giới lại theo đuổi một ý tưởng mới “an ninh tập thể” với việc thành lập Hội Quốc liên. Ý tưởng này dựa trên nguyên tắc răn đe chống lại việc sử dụng vũ lực trong quan hệ quốc tế mà nội dung là “tấn công chống lại một quốc gia hội viên được coi là tấn công chống lại tất cả các quốc gia hội viên khác”. Cần phải nói thêm rằng các tổ chức nêu trên là một kiểu “câu lạc bộ” chủ yếu chỉ bao gồm các nước đế quốc phương Tây; các nước kém phát triển vẫn không được quyền tham gia bình đẳng và vẫn đương nhiên bị coi là khu vực phụ thuộc, chia chác ảnh hưởng giữa các cường quốc đế quốc. Chiến tranh thế giới thứ hai nổ ra cho thấy sự thất bại của cơ chế này, vì trên thực tế không phải lúc nào các nước cũng thấy hành động như vậy là phù hợp với lợi ích dân tộc của họ. Trong bối cảnh trên, Liên hợp quốc được thành lập thay thế cho Hội Quốc liên nhằm khởi xướng giải pháp cho các cuộc xung đột về lợi ích quốc gia thông qua luật pháp quốc tế và các thể chế đa phương đang hoạt động cho đến nay. Tuy nhiên giữa lý thuyết và thực tế còn một khoảng cách khá xa do một số thế lực ở các nước lớn vẫn nhân danh “lợi ích quốc gia”, cổ xúy cho việc sử dụng lợi thế về sức mạnh để theo đuổi tham vọng nước lớn, bất chấp luật pháp và lợi ích chính đáng của các nước nhỏ. 

 

Để giải quyết các mâu thuẫn nảy sinh, Các Mác đã đưa ra cách tiếp cận hoàn toàn mới. Trên cơ sở phân tích bản chất của chủ nghĩa tư bản trong giai đoạn đế quốc chủ nghĩa, Các Mác đã đưa ra luận điểm về đấu tranh giai cấp trên phạm vi thế giới và kêu gọi: “Vô sản tất cả các nước, đoàn kết lại!”. Lênin nhận xét: “Đối với Mác, thật không nghi ngờ gì cả là so với “vấn đề công nhân”, thì vấn đề dân tộc chỉ có một ý nghĩa thứ yếu thôi” ¹ .  Ý thức được rõ hơn vấn đề dân tộc trong giai đoạn này, Lênin đã bổ sung: “Vô sản và tất cả các dân tộc bị áp bức trên thế giới, liên hiệp lại!”, tuy nhiên chưa đề cập tính chủ động của cuộc đấu tranh giải phóng của các dân tộc thuộc địa.

 

 

 

Ở Việt Nam, trong thời kỳ phong kiến, thuật ngữ “lợi ích dân tộc” chưa được nêu ra, nhưng ý thức về dân tộc và lợi ích dân tộc đã được xác định rõ từ rất sớm. Đó là ý thức về chủ quyền và ý chí bảo vệ độc lập chủ quyền quốc gia, là chủ nghĩa yêu nước, sợi chỉ đỏ xuyên suốt quá trình lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc ta. Có thể nói khái niệm về lợi ích dân tộc và hệ quả của nó đã được thể hiện rõ ràng, súc tích như một chân lý trong bài thơ “Nam quốc sơn hà” (thế kỷ XI):

 

“Nam quốc sơn hà Nam đế cư,

Tiệt nhiên định phận tại thiên thư.

Như hà nghịch lỗ lai xâm phạm,

Nhữ đẳng hành khan thủ bại hư”.

 

 

Hay trong “Bình Ngô đại cáo” của Nguyễn Trãi:

 

“Như nước Đại Việt ta từ trước,

Vốn xưng nền văn hiến đã lâu,

Sơn hà cương vực đã chia,

Phong tục Bắc Nam cũng khác;

Từ Triệu, Đinh, Lý, Trần; bao đời xây nền độc lập,

Cùng Hán, Đường, Tống, Nguyên; mỗi bên hùng cứ một phương,

Dẫu cường nhược có lúc khác nhau,

Song hào kiệt đời nào cũng có.” 

 

 

Trong quá trình tìm đường giải phóng dân tộc ta khỏi sự thống trị của thực dân Pháp, Hồ Chí Minh đã nhìn nhận vấn đề dân tộc và lợi ích dân tộc trước hết dưới giác độ của một dân tộc bị áp bức. Vấn đề dân tộc được Người đề cập không chỉ là lợi ích của riêng dân tộc Việt Nam mà còn của tất cả các dân tộc bị áp bức cũng như những người lao động bị áp bức trên thế giới. Nó không bó hẹp ở một cách tiếp cận thuần tuý dân tộc hay thuần tuý giai cấp, mà đặt trong mối quan hệ tương tác dân tộc - giai cấp, dân tộc - quốc tế trong tiến trình phát triển của xã hội loài người. Người đã chỉ rõ những vấn đề mà các dân tộc thuộc địa phải giải quyết. Theo số liệu mà Nguyễn Ái Quốc đưa ra khi Người phát biểu tại phiên họp thứ 22, Đại hội lần thứ V Quốc tế Cộng sản ngày 1 tháng 7 năm 1924, thì 9 nước đế quốc lúc bấy giờ với số dân hơn 320 triệu người thống trị, bóc lột hàng trăm dân tộc với số dân hơn 560 triệu người. Sự xâm lược, thống trị của chủ nghĩa đế quốc đã gây ra những hậu quả nghiêm trọng: tạo ra sự đối lập, bất bình đẳng lớn nhất trong lịch sử nhân loại giữa các dân tộc bị áp bức, bóc lột và các dân tộc đi áp bức, bóc lột; sử dụng đội quân của dân tộc này chống dân tộc kia, gây mâu thuẫn xung đột giữa các dân tộc, kìm hãm sự phát triển của các dân tộc thuộc địa, phụ thuộc, thậm chí làm cho một số dân tộc bị diệt vong. Nó cũng là nguyên nhân chính gây ra các cuộc chiến tranh thế giới. Người chỉ rõ cuộc đấu tranh chống chủ nghĩa đế quốc của các dân tộc thuộc địa và phụ thuộc đòi độc lập tự do, dân chủ không tách rời cuộc đấu tranh đòi bình đẳng dân tộc, không tách rời cuộc đấu tranh cho hoà bình thế giới.

 

Đối với Hồ Chí Minh, lợi ích của dân tộc Việt Nam trước hết là độc lập, tự do, hạnh phúc của dân tộc, là chủ quyền quốc gia, toàn vẹn lãnh thổ và thống nhất đất nước; đó cũng là quyền tự quyết của dân tộc trước các nước lớn. Nó xuất phát từ những ước vọng sâu xa của Người và của toàn dân Việt Nam, những ước vọng đơn giản nhưng mang tính nhân văn sâu sắc: “đồng bào ai cũng có cơm ăn áo mặc, ai cũng được học hành”. ² Cùng với mục tiêu thiêng liêng giành lại độc lập, tự do, hạnh phúc, Người còn hướng tới mục tiêu khai sáng cho dân tộc. Sau khi tổng khởi nghĩa thành công, Người chỉ rõ đối tượng đấu tranh của nhân dân ta là “giặc đói, giặc dốt và giặc ngoại xâm”. Khác với quan niệm của một số người đặt lợi ích nhà nước lên trên hết, Hồ Chí Minh nhắc đến tư tưởng “lấy dân làm gốc” của Khổng Tử, được Mạnh Tử phát triển thêm trong câu “dân vi quý, xã tắc thứ chi, quân vi khinh” mà Bác đã dịch ra tiếng Pháp và đăng trên tạp chí Cộng sản : “Lợi ích của nhân dân là trước hết, thứ đến là lợi ích của quốc gia, còn lợi ích của vua là không đáng kể” ³ .  Theo Hồ Chí Minh, ý nghĩa và giá trị thực sự của độc lập dân tộc phải được thể hiện bằng quyền tự do, hạnh phúc của nhân dân. 

 

Về phương diện quốc tế, Hồ Chí Minh nhấn mạnh quyền dân tộc trong đó có quyền bình đẳng, quyền độc lập, tự do thực sự, toàn vẹn lãnh thổ và quyền được sống trong nền hoà bình chân chính.

 

Trong bản Tuyên ngôn độc lập của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà, Người đã trích Tuyên ngôn Độc lập năm 1776 của nước Mỹ nói về quyền bình đẳng: “Tất cả mọi người đều sinh ra có quyền bình đẳng. Tạo hoá cho họ những quyền không ai có thể xâm phạm được; trong những quyền ấy, có quyền được sống, quyền tự do và quyền mưu cầu hạnh phúc”; ⁴ và trích Tuyên ngôn Nhân quyền và Dân quyền của cách mạng Pháp 1791: “Người ta sinh ra tự do và bình đẳng về quyền lợi; và phải luôn luôn được tự do và bình đẳng về quyền lợi” , “Suy rộng ra, câu ấy có ý nghĩa là: tất cả các dân tộc trên thế giới đều sinh ra bình đẳng, dân tộc nào cũng có quyền sống, quyền sung sướng và quyền tự do”, “Đó là những lẽ phải không ai chối cãi được”. ⁵ Trong một số bài viết sau đó, Hồ Chí Minh chỉ ra rằng, một dân tộc chỉ thực sự có quyền bình đẳng khi dân tộc ấy được hưởng độc lập hoàn toàn. Người cũng đã nêu một số nguyên tắc, đó là dân tộc ấy phải có đầy đủ chủ quyền quốc gia về chính trị, kinh tế, an ninh, ngoại giao… nước Việt Nam phải là của người Việt Nam; mọi vấn đề thuộc chủ quyền quốc gia của Việt Nam phải do người Việt Nam tự giải quyết, không có sự can thiệp của bên ngoài và nước Việt Nam phải được thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ. Mục tiêu thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ được Người rất coi trọng. Ngay trong những giờ phút gay go nhất khi cách mạng còn trong trứng nước, phía ta cần có sự nhân nhượng tạm thời với phía Pháp, ta cũng chỉ có thể tạm thời chấp nhận Việt Nam là một nước “tự do” trong Khối Liên hiệp Pháp, không nhân nhượng trước sức ép đòi tách Nam bộ ra khỏi Việt Nam dưới chiêu bài “Nam Kỳ tự trị” của thực dân Pháp, dù là tạm thời.

 

Đối với lợi ích cơ bản của dân tộc, Hồ Chí Minh luôn bày tỏ thái độ kiên quyết. Người tuyên bố đanh thép: “thà hy sinh tất cả, chứ nhất định không chịu mất nước, nhất định không chịu làm nô lệ”, ⁶ “Không có gì quý hơn độc lập, tự do”. ⁷ Ý chí mạnh mẽ đó cùng với thắng lợi trên chiến trường đã làm cho chính quyền Mỹ thấy rõ họ không thể thắng trong cuộc chiến tranh xâm lược này và tìm cách rút khỏi cuộc chiến. Tuy nhiên, tư tưởng của Bác không cực đoan. Phương châm của Bác là “biết người, biết ta”. Trong cuộc chiến với thực dân Pháp cũng như đế quốc Mỹ, Bác luôn tỏ thái độ rộng mở, sẵn sàng đàm phán trên cơ sở đảm bảo lợi ích cơ bản của dân tộc ta và tìm kiếm những lợi ích của đối phương mà ta có thể đáp ứng. Bác ngỏ ý sẵn sàng có những nhân nhượng với Pháp về kinh tế và văn hoá, sẵn sàng trải thảm đỏ cho Mỹ rút quân khỏi Việt Nam trong danh dự nếu đối phương tôn trọng độc lập, chủ quyền và thống nhất lãnh thổ của Việt Nam. Trong cuộc họp báo nhân Hội nghị Phôngtennơblô (Fontainebleau) năm 1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh tuyên bố: “Chúng tôi không muốn đẩy người Pháp ra khỏi Việt Nam. Nhưng chúng tôi nói với họ: Các người hãy phái đến nước chúng tôi những kỹ sư, những nhà khoa học, những vị giáo sư, phái đến những người họ biết yêu chuộng chúng tôi. Nhưng chớ phái qua những người muốn bóp cổ chúng tôi. 

 

Việt Nam cần nước Pháp. Nước Pháp cũng cần Việt Nam. Chỉ có lòng tin cậy lẫn nhau và sự cộng tác thật thà bình đẳng, thì mới đi đến kết quả thân thiện giữa hai nước” ⁸ .   

 

 

Bảo vệ lợi ích dân tộc trước các cường quốc từ xa xưa đã là mối quan tâm hàng đầu của mỗi quốc gia. Từ khi giao thương quốc tế phát triển, thế giới trở thành một thị trường thống nhất, và nhất là từ khi các cường quốc đế quốc đánh chiếm thuộc địa, tranh giành ảnh hưởng ở các nước chậm phát triển thì vấn đề bảo vệ lợi ích quốc gia trở nên gay gắt và phức tạp hơn. Nhân tố quốc tế trở thành nhân tố chi phối sự phát triển, thậm chí sự tồn vong của một dân tộc. 

 

Cùng với cuộc cách mạng công nghiệp và các cuộc cách mạng tư sản nhân quyền và dân quyền, từ nửa cuối thế kỷ XIX, chủ nghĩa tư bản Âu - Mỹ phát triển nhanh chóng và chuyển sang giai đoạn đế quốc chủ nghĩa. Tại chính quốc, chúng tăng cường áp bức, bóc lột nhân dân lao động, đặc biệt là giai cấp công nhân; ở bên ngoài, tiến hành chiến tranh đánh chiếm thuộc địa ở khắp các châu lục Á, Phi và Mỹ Latinh. Giữa các nước đế quốc nổ ra cuộc tranh đua quyền lực và giành giật ảnh hưởng trên thế giới. Một loạt mâu thuẫn nảy sinh: mâu thuẫn giữa giai cấp vô sản và giai cấp tư sản, mâu thuẫn giữa chủ nghĩa đế quốc và các dân tộc bị áp bức, mâu thuẫn giữa đế quốc với đế quốc. 

 

Trong bối cảnh đó, vấn đề giải phóng con người khỏi sự áp bức, bóc lột trên được đặt ra: ở chính quốc, vấn đề chính nổi lên là giải phóng giai cấp vô sản khỏi sự bóc lột của giai cấp tư sản, ở các nước kém phát triển, vấn đề là bảo vệ độc lập dân tộc hoặc giải phóng dân tộc khỏi ách đô hộ của chủ nghĩa đế quốc.

 

Dưới giác độ dân tộc, sự phát triển không đều tạo ra những biến động lớn trong tương quan lực lượng giữa các quốc gia. Đây là điều kiện cho các nước đế quốc gây chiến tranh chinh phục thuộc địa hoặc tranh giành ảnh hưởng lẫn nhau ở các nước chậm phát triển. Đối với các nước chậm phát triển, bên cạnh vấn đề đấu tranh giai cấp là vấn đề phát triển đất nước để có đủ sức chống lại các nguy cơ từ bên ngoài do sự mất cân đối quá lớn về tương quan lực lượng nói trên tạo ra. 

 

Ở khu vực châu Á lúc đó, hầu hết các nước còn chìm đắm trong lạc hậu, không đọ nổi sức mạnh của các cường quốc đế quốc, đã lần lượt rơi vào ách đô hộ của chúng, trừ hai nước Nhật Bản và Thái Lan:

 

- Trước đòn phủ đầu của các chiến hạm Mỹ, Anh, Pháp, Hà Lan và nguy cơ bị mất nước, tại Nhật Bản, các lực lượng duy tân đã lật đổ chính quyền thủ cựu và phát động cuộc cải cách Minh Trị, bắt đầu từ năm 1868, chủ trương học tập văn minh phương Tây, phát triển kinh tế, thương mại, khoa học kỹ thuật và văn hoá, tư tưởng theo tinh thần: “Để bảo vệ độc lập của Nhật Bản, không còn cách nào ngoài con đường tiến đến văn minh. Lý do duy nhất để người Nhật Bản tiến tới văn minh là để bảo vệ độc lập đất nước” ⁹ .  Chính con đường canh tân này đã giúp Nhật Bản phát triển nhanh chóng, bảo vệ được nền độc lập và vươn lên thành một nước đế quốc.

 

- Đối với Thái Lan (nước Xiêm), Vương triều Rama IV ý thức được tương quan lực lượng bất lợi cho họ, đã tìm cách lôi kéo tất cả các nước Anh, Mỹ, Pháp, Tây Ban Nha, Hà Lan, Đức và các nước phương Tây khác cùng có mặt tại Thái Lan, chấp nhận nhượng bộ, tạo thế hài hoà về lợi ích nhằm không để Thái Lan trở thành thuộc địa của một nước nào, giữ được nền độc lập tương đối của mình. Trong quá trình phát triển, Thái Lan từng bước giành lại những quyền lợi đã nhân nhượng trước đây. 

 

Tại Việt Nam, từ đầu thế kỷ XIX, chế độ phong kiến ở trong tình trạng khủng hoảng và suy tàn; bên trong duy trì đặc quyền đặc lợi cho tập đoàn phong kiến, kìm hãm những lực lượng sản xuất mới manh nha phát triển, đối với bên ngoài thực hiện bế quan tỏa cảng, làm cho sản xuất, giao thương đình trệ, đi ngược với xu thế tiến hoá của xã hội loài người. Đất nước nghèo nàn, lạc hậu, lại không có được sự đoàn kết nhất trí của đông đảo nhân dân, không có được chuẩn bị cả về vật chất và tinh thần để đương đầu với cuộc xâm lược của chủ nghĩa thực dân đang bành trướng mạnh mẽ, cuối cùng đã rơi vào tay Pháp. 

 

Với truyền thống yêu nước, bất khuất của nhân dân ta, nhiều cuộc khởi nghĩa, nhiều phong trào yêu nước: Đông du, Đông kinh nghĩa thục, Duy tân hội… đã nổi lên chống lại ách đô hộ của thực dân Pháp, nhưng đều thất bại. Một trong những nguyên nhân chính là trong lúc chế độ phong kiến ở Việt Nam đã thối nát, hầu hết những người lãnh đạo vẫn chủ trương duy trì chế độ phong kiến lạc hậu, không gắn vấn đề giải phóng đất nước với giải phóng con người, không đúng với xu thế của thời đại , vì vậy chưa tập hợp được đông đảo lực lượng quần chúng nhân dân thành một mặt trận dân tộc thống nhất chống đế quốc.

 

Tiếp thu truyền thống đấu tranh vẻ vang của dân tộc kết hợp với phương pháp khoa học biện chứng của chủ nghĩa Mác - Lênin, tinh hoa văn hoá của phương Đông, phương Tây và kinh nghiệm ngoại giao thế giới, Hồ Chí Minh đã dẫn dắt sự nghiệp giải phóng dân tộc Việt Nam lần lượt vượt qua thử thách của các cuộc chiến tranh chống Pháp và Mỹ xâm lược, đi đến thắng lợi hoàn toàn và để lại cho nền ngoại giao hiện đại Việt Nam một di sản vô cùng quý báu: Tư tưởng Hồ Chí Minh về ngoại giao. 

 

Khác với các nhà yêu nước đương thời, Hồ Chí Minh chủ trương giải phóng dân tộc bằng con đường cách mạng: đấu tranh để giải phóng cả dân tộc và giai cấp. Song đấu tranh giai cấp ở đây là đấu tranh giai cấp ở điều kiện cụ thể của nước Việt Nam lúc bấy giờ, không phải ở trình độ phát triển của các nước Âu, Mỹ; nghĩa là tập hợp tất cả các tầng lớp nhân dân lao động, những người yêu nước đấu tranh giải phóng dân tộc khỏi cả hai tầng áp bức thực dân và phong kiến phản động, giành chính quyền về tay nhân dân ; đồng thời gắn cách mạng Việt Nam với cách mạng thế giới và dẫn dắt cách mạng Việt Nam tiến theo dòng chảy của cách mạng thế giới. Lợi ích dân tộc tối thượng trong suốt thời kỳ này cho đến khi đất nước ta được hoàn toàn giải phóng năm 1975 là giành lại độc lập, tự do, thống nhất cho dân tộc Việt Nam. Chính nhờ cách tiếp cận cách mạng này của Bác mà sự nghiệp giải phóng dân tộc của ta đã tập hợp được đông đảo lực lượng quần chúng nhân dân lao động trong cả nước và sự ủng hộ của các phong trào cách mạng trên thế giới, tạo thành một sức mạnh tổng hợp to lớn, chiến thắng được lực lượng vật chất to lớn của thực dân Pháp và đế quốc Mỹ.

 

 

Tư tưởng ngoại giao Hồ Chí Minh thể hiện rất cô đọng trong việc xử lý quan hệ với các nước lớn. Ở đây chúng tôi chỉ xin nêu một vài điểm lớn và chung nhất cho các thời kỳ đã qua.

 

 

 

Một trong những điểm nổi bật nhất trong tư tưởng Hồ Chí Minh là cách tư duy độc lập, sáng tạo, không giáo điều, rập khuôn, luôn tìm tòi suy nghĩ hướng đi, cách luận giải mới để bảo đảm lợi ích của dân tộc Việt Nam. Người thường nói: muốn làm gì cũng cần vì lợi ích dân tộc mà làm.

 

Thông thường, các nước lớn hay các đảng lớn là xuất phát điểm của các dòng chủ lưu về tư duy chính trị cũng như chiến lược đối ngoại. Các dòng chủ lưu này phần nhiều xuất phát từ lợi ích hoặc từ thực tế của các nước lớn, các đảng lớn và không phải lúc nào cũng phù hợp với lợi ích hoặc thực tế của cách mạng Việt Nam. Với tư duy độc lập và sáng tạo, đứng trên góc nhìn cụ thể của cách mạng Việt Nam, Hồ Chí Minh đã tìm ra cách luận giải mới bảo đảm lợi ích của dân tộc ta mà không đối lập với dòng chủ lưu của các đảng lớn và các nước lớn anh em. Có thể nêu hai ví dụ:

 

Một là , vào đầu thế kỷ XX, đứng trên giác độ đấu tranh giai cấp ở một nước phát triển, các đảng lớn, đại biểu cho quan điểm chính thống của Quốc tế Cộng sản chủ trương giải quyết vấn đề giai cấp trước rồi mới giải quyết vấn đề dân tộc và cho rằng chỉ có làm cách mạng thành công ở chính quốc thì mới có thể làm được cách mạng ở các nước thuộc địa. Tuyên ngôn thành lập Quốc tế Cộng sản (năm 1919) viết: “Sự giải phóng các thuộc địa chỉ có thể có được cùng với sự giải phóng giai cấp công nhân ở chính quốc. Công nhân và nông dân không những ở An Nam, Angiêri, Bengalia mà cả ở Ba Tư hay Ácmênia, chỉ có thể giành được độc lập khi mà công nhân các nước Anh và nước Pháp lật đổ được Lôit Gioócgiơ và Clêmăngxô, giành chính quyền nhà nước trong tay mình”. 

 

Hồ Chí Minh vận dụng một cách sáng tạo chủ nghĩa Mác - Lênin trong hoàn cảnh cụ thể của các dân tộc nhược tiểu bị áp bức xâm lược. Người chỉ rõ phải giải phóng dân tộc mới giải phóng được giai cấp . Ở Việt Nam, quyền lợi giai cấp và quyền lợi của dân tộc là nhất trí, đấu tranh giải phóng dân tộc là một phần của đấu tranh giải phóng giai cấp. Các nước thuộc địa cần đấu tranh để tự giải phóng mà không đợi cách mạng vô sản thành công ở chính quốc; làm cách mạng ở các nước thuộc địa chính là giúp cho cách mạng ở chính quốc.

 

Hồ Chí Minh nhấn mạnh quan điểm của Mác là trong mỗi giai đoạn lịch sử tiến hoá của xã hội loài người, đấu tranh giai cấp có khác nhau. Ở Việt Nam - một nước thuộc địa nửa phong kiến - mâu thuẫn giữa dân tộc Việt Nam với chủ nghĩa đế quốc và tay sai nổi trội hơn mâu thuẫn giữa giai cấp nông dân với giai cấp địa chủ phong kiến, giữa giai cấp công nhân với giai cấp tư sản. Do đó, chỉ có giải phóng dân tộc mới giải phóng được giai cấp. Giải phóng dân tộc đã bao hàm một phần giải phóng giai cấp và tạo tiền đề cho giải phóng giai cấp. Quan điểm trên sau này được chính thức hoá trong Nghị quyết Hội nghị lần thứ 

 

tám Ban Chấp hành Trung ương tháng 5 năm 1941 do Hồ Chí Minh chủ trì: “Trong lúc này nếu không giải quyết được vấn đề dân tộc giải phóng, không đòi được độc lập, tự do cho toàn thể dân tộc, thì chẳng những toàn thể quốc gia dân tộc còn chịu mãi kiếp ngựa trâu, mà quyền lợi của bộ phận, giai cấp đến vạn năm cũng không đòi lại được” ¹⁰ .  

 

Hồ Chí Minh đưa ra luận điểm: “Chủ nghĩa tư bản là một con đỉa có một cái vòi bám vào giai cấp vô sản ở chính quốc và một cái vòi khác bám vào giai cấp vô sản ở các thuộc địa” ¹¹ .  Bằng thắng lợi của mình, hàng trăm triệu nhân dân châu Á có thể giúp đỡ những người anh em mình ở phương Tây trong nhiệm vụ giải phóng hoàn toàn. Người kêu gọi công nhân và các đảng cộng sản ở các nước phương Tây tích cực ủng hộ cách mạng giải phóng dân tộc ở các nước thuộc địa. Hồ Chí Minh cho rằng chủ nghĩa dân tộc là động lực lớn của đất nước và chiến lược của cách mạng Việt Nam là đoàn kết dân tộc trên cơ sở liên minh công nhân, nông dân, trí thức là một. Chủ nghĩa yêu nước chân chính là một bộ phận của chủ nghĩa quốc tế vô sản. Trong Quốc tế Cộng sản cũng như trong Đảng Cộng sản ở Đông Dương, Bác đã kiên quyết bảo vệ quan điểm này dù có lúc bị phê phán và hạn chế hoạt động.

 

Như vậy Bác Hồ đã bảo vệ lợi ích của dân tộc ta mà không đối lập với phong trào cách mạng chung trên thế giới.

 

Ngày nay nhìn lại, nếu không có luận điểm đúng đắn và sáng tạo đó của Bác mà chỉ thuần tuý nói tới vấn đề đấu tranh giữa giai cấp vô sản và tư sản, chỉ chờ cho cách mạng vô sản chính quốc thành công thì chưa biết sự nghiệp giải phóng dân tộc của nhân dân ta đã đi tới đâu.

 

Hai là , cũng với trí độc lập, sáng tạo như vậy, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã thuyết phục được các đảng và các nước anh em ủng hộ cuộc đấu tranh chống Mỹ, cứu nước của nhân dân ta trong bối cảnh hoà hoãn Xô - Mỹ.

 

Vào đầu những năm 1960, Liên Xô chủ trương hoà hoãn, thi đua hoà bình, lo ngại một tia lửa nhỏ cũng có thể đốt cháy cả đồng cỏ và cuộc chiến tranh ở Việt Nam có thể dẫn đến chiến tranh thế giới. Đảng ta và Bác Hồ đã lý giải: Cuộc kháng chiến của nhân dân Việt Nam chống xâm lược của đế quốc Mỹ hiếu chiến là nhằm giải quyết các mâu thuẫn cơ bản của thời đại; phù hợp với xu thế của thời đại là hoà bình, độc lập dân tộc, dân chủ và tiến bộ xã hội. Cuộc đấu tranh này góp phần bảo vệ hoà bình thế giới, bảo vệ phe xã hội chủ nghĩa, sẽ không dẫn đến chiến tranh thế giới và cũng không phá hỏng hòa hoãn giữa Liên Xô và Mỹ. Do đó chúng ta đã giành được sự đồng tình, ủng hộ của Liên Xô và các nước trên thế giới. 

 

Tư tưởng độc lập, tự chủ, sáng tạo về tư duy này của Chủ tịch Hồ Chí Minh đã không được quán triệt và thực hiện trong thời kỳ cuối những năm 1970 và đầu những năm 1980, nên chúng ta đã mắc phải những sai lầm nặng nề, giáo điều, rập khuôn dẫn đến tình trạng khủng hoảng kéo dài cho đến khi ta tiến hành đổi mới sâu rộng.

 

 

Sự nghiệp cách mạng của nhân dân ta thường chịu tác động nhiều chiều của các nước lớn. Đối với kẻ thù là sự đe dọa, đối với đồng minh là tác động dưới nhiều hình thức. Để vững lái con thuyền cách mạng Việt Nam trong bối cảnh đó, trong ý chí cũng như phương pháp hành động, Bác Hồ thể hiện một tinh thần độc lập tự chủ mẫu mực, kiên định trong ý chí, tự chủ trong hành động ; đối với kẻ thù phải kiên quyết, khôn khéo; đối với đồng minh vừa đoàn kết vừa đấu tranh. Điểm bất biến trong tư tưởng của Bác chính là lợi ích của dân tộc Việt Nam.

 

Bước vào cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước, Việt Nam đứng trước thử thách to lớn, phải đối mặt với Mỹ là nước đế quốc hùng mạnh nhất thế giới, hung hăng nhất thế giới trong khi phong trào cộng sản và công nhân quốc tế đang có bất đồng lớn, Hồ Chí Minh lại một lần nữa khẳng định tư tưởng độc lập tự chủ, chủ động tiến công. Người nói: không nên đặt câu hỏi Mỹ mạnh, can thiệp vào Việt Nam thì ta thế nào? Mỹ giúp Pháp mạnh hơn, ta thế nào? Mỹ giúp bù nhìn tổ chức quân đội mạnh hơn, ta thế nào? Hỏi như vậy là bị động, “phải đặt ngược lại là: ta chủ động, Mỹ đến ta cũng đánh; Pháp mạnh, ta cũng đánh; bù nhìn tổ chức thêm quân, ta cũng đánh” ¹² . 

 

Không chỉ độc lập, tự chủ trong hành động trước kẻ thù, Hồ Chí Minh luôn giữ độc lập, tự chủ trong hành động phối hợp với các nước lớn xã hội chủ nghĩa anh em. Trong khi giúp đỡ ta, các nước lớn anh em đều muốn sử dụng vấn đề Việt Nam làm con bài mặc cả với Mỹ, thúc ta đánh hoặc đàm theo ý họ, vì lợi ích của họ. Tuy nhiên, dưới sự chỉ đạo của Chủ tịch Hồ Chí Minh, ta đã khéo léo xử lý quan hệ, chủ động đánh theo chiến lược của ta, chủ động trong việc chọn thời điểm, phương thức, nội dung, giải pháp đàm phán với Mỹ và kết thúc chiến tranh, độc lập với Liên Xô và Trung Quốc, nhằm mục đích cao nhất là giành thắng lợi hoàn toàn cho cách mạng Việt Nam. Cả đối với Liên Xô và Trung Quốc, ta đều tạo điều kiện để họ có tiếng nói và vị trí trong vấn đề Việt Nam, nhưng đều không nhận quân tình nguyện chiến đấu ở Việt Nam và cố vấn bên cạnh Mặt trận dân tộc giải phóng miền Nam Việt Nam. Đối với Liên Xô, ta kiên trì đấu tranh trên ba mặt trận, không đi vào giải pháp sớm như Liên Xô thúc ép và không để Liên Xô làm trung gian giữa ta và Mỹ. Đối với Trung Quốc, ta từ chối đề nghị của Trung Quốc đưa bộ đội làm đường vào miền Nam hoặc đưa cán bộ Trung Quốc vào miền Nam “nghiên cứu”. Mặc dù Trung Quốc phản đối ta vừa đánh vừa đàm và khuyên ta phải trường kỳ kháng chiến, nhưng ta vẫn tiến hành nói chuyện với Mỹ và kết thúc đàm phán thắng lợi. Do đó ta đã tránh được thỏa hiệp giữa Liên Xô hoặc Trung Quốc với Mỹ gây bất lợi cho ta.

 

 

Ngay từ những ngày đầu cách mạng, Bác Hồ đã kêu gọi nhân dân ta “lấy sức ta giải phóng cho ta” và sau đó là “nêu cao tinh thần tự lực cánh sinh, trường kỳ kháng chiến” chống thực dân Pháp. Quan điểm của Người là muốn người ta giúp cho thì trước hết tự mình phải cứu mình đã. Như trên đã nêu, con đường Bác chỉ ra cho dân tộc Việt Nam không phải là làm cách mạng thế giới rồi nhờ thắng lợi hay sự giúp đỡ của thế giới để giải phóng Việt Nam. Con đường của Bác là con đường cách mạng bằng sự nỗ lực và sức mạnh của chính mình, là tranh thủ thời cơ và sự giúp đỡ bên ngoài để dân tộc ta và sự nghiệp cách mạng của dân tộc ta lớn mạnh, chủ động vươn lên tự giải phóng cho mình, qua đó góp phần vào cách mạng thế giới. 

 

Trong giai đoạn 1941-1945, Việt Nam đứng về phe Đồng minh chống phát xít, Đảng Cộng sản Đông Dương xác định mối quan hệ này thực chất là quan hệ với các nước lớn, đã nhấn mạnh: “Chú ý rằng: Ta có mạnh thì họ mới chịu “đếm xỉa đến”. Ta yếu thì ta chỉ là một khí cụ trong tay của kẻ khác, dầu là kẻ ấy có thể là bạn đồng minh của ta vậy” ¹³ .  Trong kháng chiến chống thực dân Pháp, năm 1949 trả lời các nhà báo nước ngoài, Bác Hồ khẳng định: “Thắng lợi của Việt Nam sẽ là độc lập và thống nhất thực sự”, bởi vì “Chúng tôi bao giờ cũng trông ở sức mình. Chúng tôi không sợ ai cả. Không nước nào có thể thống trị được chúng tôi” ¹⁴ .  Trong suốt thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp cũng như chống đế quốc Mỹ, Bác luôn kêu gọi nhân dân ta kháng chiến - kiến quốc và xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc - đấu tranh giải phóng miền Nam; nghĩa là trong bất kỳ hoàn cảnh nào việc xây dựng thực lực cũng luôn là một nhiệm vụ trung tâm. Năm 1948, Bác Hồ căn dặn: “Mỗi một người dân phải hiểu: có tự lập mới độc lập, có tự cường mới tự do” ¹⁵ . 

 

Hồ Chí Minh luôn ý thức rằng cách mạng Việt Nam là một bộ phận của cách mạng thế giới. Vì vậy, chủ trương độc lập tự chủ nhằm bảo đảm lợi ích dân tộc chính đáng, thực hiện các quyền dân tộc cơ bản của nhân dân ta, nhưng không rơi vào xu hướng biệt lập, chủ nghĩa biệt phái hay ích kỷ, hẹp hòi. Để chiến thắng những kẻ thù mạnh hơn mình nhiều lần trong bối cảnh thời đại mới, Hồ Chí Minh luôn chủ trương đoàn kết và tranh thủ sự hợp tác giúp đỡ của các nước, trước hết là của các nước lớn anh em là Liên Xô và Trung Quốc. Chủ tịch Hồ Chí Minh đã kết hợp nhuần nhuyễn độc lập tự chủ với đoàn kết quốc tế, vừa tranh thủ, vừa đấu tranh để thực hiện mục tiêu của cách mạng, bảo vệ quyền lợi của dân tộc. Đây là một nguyên lý cơ bản của tư tưởng Hồ Chí Minh, là sợi chỉ đỏ xuyên suốt toàn bộ hoạt động quốc tế và ngoại giao của Đảng và Nhà nước ta. 

 

Ngày 3 tháng 8 năm 1956, giữa lúc các đảng cộng sản và công nhân quốc tế có bất đồng về vấn đề độc lập tự chủ và đoàn kết quốc tế, Chủ tịch Hồ Chí Minh viết trên báo Sự thật (Liên Xô) nêu bật mối quan hệ biện chứng giữa hai yếu tố đó: Trong tình hình quốc tế hiện nay, những đặc điểm dân tộc và những điều kiện riêng biệt ở từng nước ngày càng trở thành nhân tố quan trọng trong việc vạch ra chính sách của mỗi đảng cộng sản và mỗi đảng công nhân… nhưng đồng thời Đảng chúng tôi cũng hiểu rõ rằng không thể nào hạn chế những hoạt động hiện nay và tương lai của chúng tôi trong khuôn khổ dân tộc thuần tuý, rằng những hoạt động đó có muôn vàn sợi dây liên hệ với cuộc đấu tranh chung của thế giới tiến bộ. 

 

 

Trong lịch sử thế giới, chiến lược của các nước lớn và quan hệ đấu tranh, thoả hiệp giữa họ với nhau thường chi phối tình hình thế giới và quan hệ quốc tế. Các cuộc chiến tranh thế giới nổ ra trong thế kỷ XX đều bắt nguồn từ những mâu thuẫn không thể điều hoà được giữa các nước lớn, lôi kéo các nước khác vào dòng xoáy của cuộc chiến. Sự dàn xếp, thoả hiệp giữa họ với nhau thường được tiến hành trên lưng các nước nhỏ yếu, vì lợi ích của riêng họ, dễ dàng hy sinh quyền lợi của các nước nhỏ yếu, kể cả đồng minh. Tuy nhiên, nếu các nước nhỏ có đối sách đúng đắn, biết khai thác những mối quan hệ tuỳ thuộc, biết ứng xử khôn khéo, linh hoạt và kịp thời thì có thể hạn chế được những thoả hiệp giữa các nước lớn bất lợi cho mình. Phương pháp xử lý của Bác là “dĩ bất biến, ứng vạn biến”. Điểm “bất biến” của Bác là bảo đảm lợi ích cơ bản của dân tộc. 

 

 

 

Sớm thấy rõ tầm quan trọng của các nước lớn trong quan hệ quốc tế cũng như đối với sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc và xây dựng đất nước của nhân dân ta, Chủ tịch Hồ Chí Minh rất coi trọng quan hệ với các nước lớn và việc xử lý đúng đắn quan hệ của Việt Nam với các nước lớn. Và điều đó diễn ra trong mọi hoàn cảnh: ta bị đối phương bao vây, không có quốc gia đồng minh nào giúp đỡ cũng như trong hoàn cảnh ta có đồng minh là các nước xã hội chủ nghĩa. 

 

Ngày 3 tháng 10 năm 1945, Chính phủ lâm thời Việt Nam Dân chủ Cộng hoà ra thông cáo về chính sách ngoại giao của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, nêu rõ: chính sách ngoại giao của Việt Nam được xây dựng trên cơ sở thực tiễn Việt Nam, tình hình quốc tế, thái độ của các “liệt quốc”. 

 

 

Trong khi nhấn mạnh tinh thần tự lực, tự cường và biết rõ bản chất của các nước lớn, Chủ tịch Hồ Chí Minh vẫn rất coi trọng việc thiết lập và phát triển quan hệ với các nước lớn với tinh thần “không gây thù oán với một ai” và “tìm kiếm bạn đồng minh dầu rằng tạm thời bấp bênh, có điều kiện”. Đối với các nước lớn, Hồ Chí Minh chủ trương tránh đối đầu chừng nào còn có thể tránh được, cố gắng tìm ra điểm tương đồng với họ, lợi dụng mâu thuẫn và khác biệt giữa họ với nhau, xử lý khôn khéo, linh hoạt để phân hoá hàng ngũ đối phương, tránh bị kẹp trong xung đột giữa các nước lớn và hết sức tránh cùng một lúc đối đầu với nhiều nước lớn. Điển hình của đối sách trên là sách lược hòa với Tưởng để chống Pháp ở miền Nam và sau đó hòa với Pháp để đuổi quân Tưởng về nước trong thời kỳ sau Cách mạng tháng Tám. Phương châm xử lý quan hệ với các nước lớn là “dàn xếp sao cho đại sự thì thành tiểu sự và tiểu sự thì thành vô sự”. 

 

Việc coi trọng quan hệ với các nước lớn được thể hiện nhất quán trong nhiều thời kỳ và hoàn cảnh khác nhau: Trong thời kỳ chuẩn bị tổng khởi nghĩa, Bác tìm cách liên hệ với lực lượng đồng minh Mỹ đóng ở Trung Quốc để tranh thủ sự ủng hộ của Mỹ chống phát xít Nhật. Sau khi cách mạng thành công Bác vẫn tìm cách hoà hoãn với Pháp - Tưởng, tránh đối đầu để bảo toàn và xây dựng lực lượng; chỉ đánh khi thấy không còn khả năng hoà hoãn. Trong thời kỳ kháng chiến ác liệt chống thực dân Pháp, Bác vẫn phân biệt giữa nhân dân tiến bộ Pháp và bọn thực dân Pháp, vẫn tranh thủ sự ủng hộ của nhân dân Pháp đối với cuộc kháng chiến của nhân dân ta. Cũng như vậy trong cuộc chiến tranh chống Mỹ, cứu nước, Bác tranh thủ nhân dân tiến bộ Mỹ, tuyên bố sẵn sàng trải thảm đỏ để Mỹ rút quân khỏi Việt Nam, tranh thủ vai trò của Pháp để phân hoá Pháp với Mỹ. Cách xử lý của Bác với các nước lớn trong thời kỳ trước và sau cách mạng, đặc biệt trong bối cảnh ta chưa có đồng minh, là bài học mẫu mực về hoà hoãn và lợi dụng mâu thuẫn trong hàng ngũ đối phương.

 

 

Từ khi thiết lập được mối quan hệ ngoại giao với phe xã hội chủ nghĩa, Bác rất quan tâm phát triển mối quan hệ mật thiết với Liên Xô và Trung Quốc. Nhờ mối quan hệ tốt đẹp đó Việt Nam đã nhận được sự ủng hộ, giúp đỡ to lớn về vật chất và tinh thần của hai nước lớn anh em. Song trong bối cảnh mâu thuẫn Xô - Trung, ta vừa phải xử lý hài hoà vấn đề chủ nghĩa quốc tế xã hội chủ nghĩa và lợi ích dân tộc giữa ta với các nước trên, vừa phải xử lý vấn đề giữa hai nước lớn anh em với nhau. Bác đã nêu nguyên tắc: Mục đích của ta là vì đoàn kết. Vì đoàn kết mà phải tranh đấu. Tranh đấu để đi đến đoàn kết chứ không nói xấu ai… Phải làm sao cho trong Đảng và trong nhân dân giữ được lòng yêu mến và biết ơn các nước bạn anh em…, đó là “thiên kinh địa nghĩa”, đồng thời không nên coi bất đồng là chuyện lạ, xử lý quan hệ với các nước lớn trên nguyên tắc độc lập tự chủ, không thiên vị, không “nhất biên đảo”.

 

 

Để xử lý tốt quan hệ với các nước lớn, điều quan trọng trước tiên là theo dõi đánh giá cục diện các nước lớn và tác động của nó đến sự nghiệp cách mạng của nhân dân ta. Hồ Chí Minh am hiểu các nước lớn là đồng minh cũng như là đối phương, biết được lợi ích, mối quan tâm và chiến lược cơ bản của họ, hiểu bản chất của nền chính trị ngoại giao nước lớn, giới hạn của các mối quan hệ đó và tác động trực tiếp hoặc gián tiếp của nó đến ta để đề ra những đối sách đúng đắn, kịp thời.

 

Từ năm 1941, khi phát xít Nhật chiếm đóng Đông Dương và chiến tranh Thái Bình Dương nổ ra, nhiều nước lớn cùng nhòm ngó Việt Nam và Đông Dương, Việt Nam phải xử lý quan hệ với các nước lớn trong tổng thể mối quan hệ tương tác phức tạp, luôn biến đổi giữa họ với nhau và giữa từng nước với ta, cả về mặt lợi ích cũng như so sánh lực lượng. Sự biến đổi nêu trên tạo ra sự phân hoá nhiều khi rất nhanh chóng trong quan hệ giữa các nước lớn, mang lại cho sự nghiệp cách mạng của chúng ta những nguy cơ mới cùng những thời cơ mới. Ngay từ thời kỳ này, Bác chủ trương chuẩn bị lực lượng, sẵn sàng nắm bắt khi thời cơ đến.

 

Phân tích kỹ các mặt thống nhất và mâu thuẫn giữa Anh, Pháp, Mỹ, Liên Xô và Trung Quốc (Tưởng Giới Thạch) và tác động của nó đến cách mạng Đông Dương, Nghị quyết Hội nghị toàn quốc Đảng Cộng sản Đông Dương họp ở Tân Trào ngày 13 tháng 8 năm 1945 nêu rõ: “Sự mâu thuẫn giữa Anh, Mỹ, Pháp và Liên Xô có thể làm cho Anh, Mỹ nhân nhượng với Pháp và để cho Pháp trở lại Đông Dương”, “Chính sách chúng ta là phải tránh cái trường hợp một mình đối phó với nhiều lực lượng Đồng minh (Tàu, Pháp, Anh, Mỹ) tràn vào nước ta và đặt chính phủ của Pháp Đờ Gôn hay một chính phủ bù nhìn khác trái với ý nguyện dân tộc”, “Bởi vậy cần tranh thủ sự đồng tình của Liên Xô và Mỹ chống lại mưu mô của Pháp định khôi phục địa vị cũ ở Đông Dương và mưu mô của một số quân phiệt Tàu định chiếm nước ta” ¹⁶ .  Song Đảng ta cũng xác định: Đừng ảo tưởng rằng: quân Tàu và quân Anh, Mỹ sẽ mang lại tự do cho ta. Không, trong cuộc chiến đấu giải phóng cho ta, cố nhiên là phải kiếm bạn đồng minh dầu rằng tạm thời bấp bênh, có điều kiện, nhưng công việc của ta trước hết ta phải làm lấy. 

 

Phân tích đúng đắn đó đã giúp Đảng ta có một chiến lược và sách lược khôn khéo cùng một lúc đối phó được với nhiều kẻ thù đang âm mưu xâm lược nước ta, nắm bắt thời cơ giành thắng lợi trong Cách mạng tháng Tám và bảo vệ thành công chính quyền non trẻ.

 

 

 

Việt Nam là một nước không lớn, đang còn ở trình độ phát triển tương đối thấp. Trong quan hệ và nhất là trong các cuộc xung đột lợi ích với các nước lớn, nếu chỉ tính tương quan lực lượng giữa hai bên, và nhất là lực lượng vật chất giữa hai bên, thì cán cân thường nghiêng về phía nước lớn. Nhưng nếu tranh thủ được sự ủng hộ quốc tế đối với sự nghiệp chính nghĩa của ta thì sẽ có thể tạo ra một cán cân lực lượng mới có lợi cho việc bảo vệ sự nghiệp chính nghĩa đó. Vì vậy, trước các cường quốc lớn, Việt Nam phải huy động sức mạnh tổng hợp cả về vật chất và tinh thần của toàn dân tộc kết hợp với sức mạnh quốc tế, sức mạnh của thời đại thì mới có thể bảo vệ được các lợi ích chính đáng của dân tộc ta. Xử lý các vấn đề của đất nước cũng như quan hệ quốc tế phù hợp với xu thế phát triển chung sẽ giúp đất nước ta phát triển nhanh và nhận được sự hợp tác quốc tế thuận lợi hơn, tạo sức mạnh tổng hợp thúc đẩy sự nghiệp chính nghĩa của nhân dân ta. Đi ngược với xu thế sẽ làm cho chúng ta gặp nhiều khó khăn trở ngại hơn.

 

 

Sức mạnh tổng hợp của dân tộc là tổng hợp các yếu tố vật chất và tinh thần, trên tất cả các lĩnh vực chính trị, kinh tế, quân sự, ngoại giao, văn hoá, khoa học kỹ thuật... Về chính trị, trước hết là khối đại đoàn kết dân tộc dưới sự lãnh đạo của Đảng, lòng yêu nước và sự nghiệp chính nghĩa của nhân dân ta, về quân sự là thế trận chiến tranh nhân dân và ba thứ quân, về ngoại giao là kết hợp ngoại giao Đảng, Nhà nước và 

 

nhân dân... Trong cuộc đấu tranh giành chính quyền cũng như giải phóng đất nước, chúng ta đã giải quyết tốt mối quan hệ giữa đấu tranh giai cấp và đấu tranh giải phóng dân tộc, tạo ra được sức mạnh to lớn của khối đại đoàn kết dân tộc làm cơ sở để phát huy sức mạnh của dân tộc trên mọi lĩnh vực. Đối với các nước lớn, sức mạnh to lớn của ta còn biểu hiện ở ý chí quật cường, không chịu khuất phục trước bạo lực, cường quyền, ở sự đoàn kết nhất trí từ trên xuống dưới trong Đảng, Nhà nước và nhân dân trong mục tiêu bảo vệ lợi ích chính đáng của dân tộc. Trước sự chia rẽ, do tác động từ bên ngoài cũng như nguy cơ bất đồng nội bộ, Bác kêu gọi: “Đoàn kết, đoàn kết, đại đoàn kết; Thành công, thành công, đại thành công” và chỉ rõ đây là nhân tố quyết định sự thắng lợi của cách mạng nước ta.

 

 

Trên phạm vi thế giới, sức mạnh quốc tế có được nhờ những tập hợp lực lượng khác nhau trên cơ sở tương đồng về một lợi ích nhất định. Đối với một nước nhỏ bé như ta khi đối mặt với một nước lớn, điều hết sức quan trọng là tìm ra điểm tương đồng về lợi ích để tập hợp lực lượng rộng rãi, phục vụ cho lợi ích của ta. Trong thời kỳ đấu tranh giành chính quyền, Đảng và Bác Hồ chủ trương: “Ai làm cách mạng trên thế giới đều là đồng chí của dân An Nam cả” và sau khi giành được chính quyền: “Mục đích của ta lúc này là tự do, độc lập… bạn của ta trong giai đoạn này tất cả những nước nào, những dân tộc hay lực lượng nào trên thế giới tán thành mục đích ấy, cùng ta chung một ý chí ấy” ¹⁷ .  

 

Sức mạnh quốc tế thời đại ngày nay trước hết là sức mạnh của thời đại, là hoà bình, độc lập dân tộc, dân chủ và tiến bộ xã hội. Đấu tranh ngoại giao theo tư tưởng Hồ Chí Minh là cuộc đấu tranh bảo vệ chính nghĩa, phù hợp với lương tâm và lương tri của thời đại. Hoà bình, độc lập dân tộc, dân chủ và tiến bộ xã hội là những ngọn cờ để tập hợp các lực lượng quốc tế khác nhau cùng có mẫu số chung là ủng hộ Việt Nam chống chiến tranh xâm lược. Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước, ta đã kết hợp sức mạnh của dân tộc với sức mạnh của thời đại, tranh thủ được sự ủng hộ, giúp đỡ của phe xã hội chủ nghĩa và đông đảo nhân dân tiến bộ, yêu chuộng hoà bình trên thế giới, kể cả một bộ phận nhân dân Mỹ. Điều đó một mặt, tạo thành một mặt trận thứ hai - mặt trận nhân dân thế giới ủng hộ Việt Nam - khiến cho đế quốc Mỹ cùng một lúc phải đối phó trên hai mặt trận, sức mạnh của Mỹ bị hạn chế; mặt khác, tạo ra một sức mạnh tổng hợp to lớn làm thay đổi tương quan lực lượng có lợi cho sự nghiệp chính nghĩa của ta. 

 

Để đi đến kết quả trên, ta đã có nhiều hình thức tập hợp lực lượng khác nhau, với nhiều đối tượng có mục tiêu khác nhau, song tất cả đều có điểm chung là ủng hộ cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước của Việt Nam hoặc chỉ đơn thuần là chống hành động dã man của Mỹ. 

 

Điều đáng chú ý là trong suốt thời kỳ Chiến tranh lạnh, về mặt nhà nước, Việt Nam một mặt xác định là một nước xã hội chủ nghĩa, tham gia khối SEV và các hoạt động chung về chính trị, kinh tế của phe xã hội chủ nghĩa, mặt khác vẫn tích cực tham gia phong trào không liên kết, tranh thủ rộng rãi sự ủng hộ của cộng đồng quốc tế. Chính các tập hợp lực lượng này đã giúp Việt Nam củng cố thế đứng của mình trước các nước lớn là đối thủ cũng như là đồng minh của ta.

 

 

Để huy động được triệt để các nguồn lực nêu trên, trong hoạt động ngoại giao với các nước lớn, Hồ Chí Minh đã sử dụng tổng hợp nhiều biện pháp ngoại giao: lợi dụng mâu thuẫn trong hàng ngũ đối phương, thêm bạn bớt thù… và đặc biệt là ngoại giao tâm công. 

 

Phát huy truyền thống ngoại giao hoà hiếu của dân tộc Việt Nam, Hồ Chí Minh triệt để sử dụng ngoại giao tâm công: với bạn bè thể hiện tình cảm chân thành, vừa là đồng chí, vừa là anh em, đoàn kết, hữu nghị và hợp tác, với đối phương khẳng định ý chí quyết tâm nêu cao chính nghĩa, lẽ phải, thức tỉnh lương tâm đồng thời tỏ rõ thiện chí hoà bình, hợp tác cùng có lợi, quan tâm đến những lợi ích của đối phương không trái với lợi ích cơ bản của dân tộc ta. Hồ Chí Minh chú trọng tranh thủ cá nhân, bạn bè quốc tế bằng những cử chỉ tượng trưng hoặc xử lý tinh tế thấm đậm tình người.

 

 

Như trên đã nêu, nước ta không lớn, tiềm lực vật chất của ta rất hạn chế. Song ta có chính nghĩa, có sức mạnh to lớn về tinh thần. Ở xuất phát điểm trong một cuộc xung đột về lợi ích với một nước lớn, cán cân lực lượng thường nghiêng về phía đối phương. Muốn đạt được thắng lợi, ta phải biết giành thắng lợi từng bước, để củng cố và phát triển thực lực, từng bước thay đổi tiến đến thay đổi hoàn toàn cán cân lực lượng, giành thắng lợi hoàn toàn. Trong thời kỳ cách mạng mới giành được chính quyền, ta đồng ý ký với Pháp “Việt Nam là một nước tự do trong Khối Liên hiệp Pháp” để có thời gian củng cố lực lượng, chuẩn bị cho cuộc chiến đấu giành lại độc lập. Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước, ta đã chủ trương đánh lùi từng bước, đánh đổ từng bộ phận quân địch, ký Hiệp định Pari để quân đội Mỹ rút đi mà quân đội miền Bắc vẫn ở lại miền Nam, góp phần làm thay đổi tương quan lực lượng trên chiến trường, tạo điều kiện để đánh đổ ngụy quyền Sài Gòn, giải phóng hoàn toàn miền Nam.

 

Như vậy có thể thấy, độc lập tự chủ, tự lực, tự cường; coi trọng quan hệ với các nước lớn; kết hợp sức mạnh của dân tộc với sức mạnh của thời đại, sức mạnh của dân tộc với sức mạnh quốc tế; giành thắng lợi từng bước tiến tới giành thắng lợi hoàn toàn là một số bài học lớn của tư tưởng ngoại giao Hồ Chí Minh, được thực hiện một cách có hiệu quả trong thời kỳ thế giới chia làm hai hệ thống chính trị - xã hội đối lập, cả khi nước ta còn bị các nước đế quốc bao vây, cô lập thời kỳ đầu cách mạng, lẫn khi nước ta có đồng minh là các nước xã hội chủ nghĩa.

 

Trong giai đoạn 1975-1985, do nóng vội và giáo điều, tư tưởng Hồ Chí Minh đã không được thực hiện triệt để. Đó là một trong những nguyên nhân quan trọng dẫn đến khó khăn của đất nước và phải đến khi Đảng ta tiến hành công cuộc đổi mới sâu rộng, nêu cao tư tưởng và đạo đức Hồ Chí Minh, đất nước ta mới dần thoát ra khỏi khủng hoảng để tiếp tục đi lên và vị trí quốc tế của Việt Nam, đặc biệt là trước các nước lớn, ngày càng được củng cố và phát triển.

 

 

 

Từ giữa thập niên 1980, Liên Xô và các nước xã hội chủ nghĩa Đông Âu bước vào khủng hoảng nghiêm trọng và lần lượt từ bỏ con đường xã hội chủ nghĩa. Với sự sụp đổ của Liên bang Xôviết, cục diện thế giới đã có những thay đổi cơ bản. Hình thái thế giới chia làm hai hệ thống đối lập không còn nữa. Mâu thuẫn Đông - Tây không còn là nhân tố bao trùm quan hệ quốc tế. Nguy cơ chiến tranh thế giới giảm đi nhưng mâu thuẫn, xung đột sắc tộc, tôn giáo, xung đột khu vực vẫn nổi lên mạnh mẽ. Mỹ là siêu cường duy nhất còn lại, trong khi đó Trung Quốc và nhiều nước khác lớn mạnh cũng vươn lên khẳng định vị trí của mình. Ưu thế của siêu cường Mỹ (tuy có giảm sút), sự trỗi dậy mạnh mẽ của Trung Quốc, sự phục hồi của Nga, thế mạnh ổn định của EU, Nhật Bản cùng sự vươn lên của Ấn Độ là những nhân tố nổi bật chi phối cục diện thế giới. Đây cũng là thời kỳ mà cuộc cách mạng khoa học kỹ thuật công nghệ phát triển mạnh, làm thay đổi cơ cấu sản xuất. Hàm lượng tri thức giữ vai trò ngày càng lớn trong nền kinh tế thế giới. Quá trình toàn cầu hoá diễn ra nhanh chóng. Sự phụ thuộc lẫn nhau giữa các nước ngày càng tăng.

 

Tình hình đó làm nổi lên một số xu thế lớn:

 

- Hoà bình, hợp tác và phát triển;

 

- Ưu tiên cho phát triển kinh tế, khoa học kỹ thuật;

 

- Đa dạng hóa quan hệ đối ngoại;

 

- Tăng cường liên kết khu vực và hợp tác quốc tế;

 

- Hợp tác giải quyết các vấn đề toàn cầu.

 

- Các nước lớn vừa hợp tác vừa đấu tranh trong cùng tồn tại hòa bình. 

 

- Những xu thế trên đã, đang và sẽ còn tác động mạnh đến việc hoạch định chính sách của các nước và xu hướng phát triển của các mối quan hệ trên thế giới.

 

 

 

Từ cuối thập niên 1970 và đặc biệt là từ giữa những năm 1980, đất nước ta phải đối phó với nhiều khó khăn ở trong nước cũng như trên phương diện quốc tế: khủng hoảng kinh tế nghiêm trọng kèm theo sự chống phá của các thế lực bên ngoài, đặc biệt là sự bao vây, cấm vận của các thế lực thù địch xung quanh vấn đề Campuchia. Việc Liên Xô và khối xã hội chủ nghĩa Đông Âu tan rã đặt ra cho chúng ta nhiều vấn đề mới phải giải quyết cả về lý luận và thực tiễn. Tình hình đó buộc Đảng và Nhà nước ta phải đổi mới, mở đầu là Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VI năm 1986.

 

 

Thực hiện công cuộc đổi mới, từ Đại hội lần thứ VI đến nay, về đối nội ta đã chuyển hướng từ nền kinh tế kế hoạch hoá tập trung sang cơ chế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, xây dựng khối đại đoàn kết dân tộc nhằm mục tiêu xây dựng một nước Việt Nam dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh; về đối ngoại, thực hiện đường lối đối ngoại độc lập tự chủ, rộng mở, đa phương hoá, đa dạng hoá quan hệ quốc tế; hội nhập kinh tế khu vực, kinh tế quốc tế theo phương châm Việt Nam sẵn sàng là bạn, là đối tác tin cậy của các nước trong cộng đồng quốc tế, phấn đấu vì hoà bình, hợp tác và phát triển. 

 

Về đối ngoại, Đại hội lần thứ VI chưa đề ra được nhiều thay đổi nhưng đã khẳng định cần “ra sức kết hợp sức mạnh của dân tộc và sức mạnh của thời đại”, làm cơ sở cho đổi mới tư duy và hành động. 

 

Tháng 5 năm 1988, Bộ Chính trị ra Nghị quyết 13 về nhiệm vụ và chính sách đối ngoại trong tình hình mới với chủ đề “giữ vững hoà bình, phát triển kinh tế”, khẳng định ưu tiên cao nhất của chúng ta là tạo môi trường quốc tế để phát triển , nhấn mạnh chính sách “thêm bạn, bớt thù”, đa dạng hoá quan hệ trên nguyên tắc tôn trọng độc lập, chủ quyền, cùng có lợi và đề ra nhiệm vụ trước mắt là bình thường hoá quan hệ với Trung Quốc, góp phần giải quyết vấn đề Campuchia. Đây là một bước lớn trong đổi mới tư duy nhận thức về tình hình thế giới, một bước chuyển hướng có tính chiến lược đường lối đối ngoại của Đảng và Nhà nước ta.

 

Tiếp đó, Hội nghị lần thứ sáu Ban Chấp hành Trung ương khóa VI tháng 3 năm 1989 chỉ rõ: cần chuyển mạnh hoạt động ngoại giao từ quan hệ chính trị là chủ yếu sang quan hệ chính trị - kinh tế phục vụ sự nghiệp xây dựng và bảo vệ đất nước , nhấn mạnh “kiên trì thúc đẩy bình thường hoá quan hệ Việt - Trung”, “góp phần giải quyết vấn đề Campuchia bằng chính trị, đồng thời chuẩn bị tốt việc rút hết quân sớm trong trường hợp không có giải pháp về vấn đề Campuchia”, “xây dựng mối quan hệ mới với ASEAN”, “mở rộng và đa dạng hoá quan hệ với các nước”, “bình thường hoá quan hệ với Mỹ”. 

 

Từ đó đến nay, cùng với quá trình nhận thức, việc đổi mới về tư duy đã có những bước tiến dài. Sự đổi mới tư duy này liên quan đến nhiều vấn đề, song có thể thấy rõ ở ba điểm lớn sau:

 

- Về cách nhìn nhận cục diện thế giới, xu hướng phát triển của thời đại và sự tác động đến ta, trước đây ta thường nhấn mạnh tính chất quyết liệt của cuộc đấu tranh giai cấp giữa cách mạng và phản cách mạng trên phạm vi thế giới, ba dòng thác cách mạng, đấu tranh một mất một còn giữa chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa đế quốc…; nay ta đi thẳng vào những vấn đề thực tế, khẳng định khả năng đẩy lùi nguy cơ chiến tranh thế giới tăng lên, xu thế đấu tranh và hợp tác trong cùng tồn tại hoà bình, xu thế ổn định và phát triển trở thành xu thế của thời đại. Đặc biệt Hội nghị lần thứ tám Ban Chấp hành Trung ương khoá IX (tháng 7 năm 2003) đã nêu rõ về mâu thuẫn thời đại: Mâu thuẫn gay gắt giữa một bên là thế lực hiếu chiến mưu toan thống trị thế giới và các thế lực theo đuôi chúng, với một bên là nhân dân lao động và các lực lượng đấu tranh chống chiến tranh, chống chủ nghĩa bá quyền, bảo vệ hoà bình, độc lập dân tộc, chủ quyền, sự bình đẳng giữa các quốc gia và lợi ích của nhân dân mỗi nước. Đây là sự đổi mới tư duy độc lập sáng tạo của Đảng ta (Trung Quốc nêu mâu thuẫn giữa đơn cực và đa cực, không nêu sự gắn bó giữa hoà bình và bình đẳng trong quan hệ quốc tế).

 

Cách tiếp cận của ta đối với các nhân tố bên trong và bên ngoài cũng dần được hoàn thiện, cân bằng hơn giữa cơ hội và thách thức, giữa nhân tố bên trong và bên ngoài: Hội nghị giữa nhiệm kỳ khoá VII (tháng 1 năm 1994) nêu ra “bốn nguy cơ”, Nghị quyết Hội nghị lần thứ tám Ban Chấp hành Trung ương khoá IX (tháng 7 năm 2003) nêu ra những “thuận lợi và thách thức” và đến Nghị quyết Hội nghị lần thứ tư Ban Chấp hành Trung ương khoá X (tháng 1 năm 2007) về Chiến lược bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới nêu lên “năm cơ hội - năm thách thức”.

 

- Về chính sách đối ngoại, khác với trước đây ta nhấn mạnh đoàn kết phe xã hội chủ nghĩa đấu tranh chống chủ nghĩa đế quốc, nay ta chủ trương đa phương hoá, đa dạng hoá quan hệ, chủ động hội nhập quốc tế, hội nhập khu vực, vừa hợp tác vừa đấu tranh trong cùng tồn tại hoà bình. Trước đây mối quan hệ bạn - thù, hợp tác và đấu tranh rất đơn giản, gần như một chiều. Nay ta chủ trương “nắm vững hai mặt hợp tác và đấu tranh trong quan hệ với mọi đối tượng” (Hội nghị lần thứ ba Ban Chấp hành Trung ương khoá VII, tháng 6 năm 1992); vì “trong mỗi đối tượng vẫn có thể có mặt cần tranh thủ, trong mỗi đối tác có thể có mặt khác biệt, mâu thuẫn với ta” (Nghị quyết Hội nghị lần thứ tám Ban Chấp hành Trung ương khoá IX, tháng 7 năm 2003); tích cực hoạt động đối ngoại trên cơ sở đường lối độc lập tự chủ, đa dạng hoá, đa phương hoá, thực hiện hội nhập khu vực và quốc tế. 

 

- Về an ninh quốc phòng, trước đây ta nói nhiều về sức mạnh quân sự, chuyên chính vô sản và nguy cơ chiến tranh thế giới do chủ nghĩa đế quốc gây ra, đồng thời nhấn mạnh nguy cơ bên ngoài. Từ Đại hội lần thứ VIII, Đảng ta nhận định “nguy cơ chiến tranh thế giới huỷ diệt bị đẩy lùi”, tuy nhiên cần cảnh giác với các nguy cơ xung đột cục bộ. Bên cạnh sức mạnh quân sự, ta nhấn mạnh cần thiết phải có ổn định chính trị, phát triển kinh tế, ổn định xã hội, mối quan hệ quốc tế thân thiện, rộng mở. Nghị quyết Hội nghị lần thứ tám Ban Chấp hành Trung ương khoá VIII, tháng 12 năm 1998 khẳng định: Các yếu tố tác động đến an ninh quốc gia từ bên trong và từ bên ngoài đều nguy hiểm, nhưng những nhân tố bên trong giữ vai trò, vị trí quyết định. Những nguy cơ đe doạ an ninh quốc gia sẽ chuyển hoá trong quá trình phát triển đất nước. Vấn đề bạn, thù được đề cập uyển chuyển, bám sát vào nhiệm vụ chiến lược của ta trong giai đoạn hiện nay và biện chứng hơn. Nghị quyết Hội nghị lần thứ tám Ban Chấp hành Trung ương khoá IX (tháng 7 năm 2003) đã đưa ra quan niệm mới về đối tác, đối tượng theo nguyên tắc: những ai chủ trương tôn trọng độc lập, chủ quyền, thiết lập và mở rộng quan hệ và hợp tác bình đẳng, cùng có lợi đối với Việt Nam đều là đối tác; những thế lực nào có âm mưu và hành động chống phá mục tiêu của nước ta trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc đều là đối tượng đấu tranh; trong mỗi đối tượng vẫn có thể có mặt cần tranh thủ, hợp tác, trong mỗi đối tác có thể có mặt khác biệt, mâu thuẫn với lợi ích của ta; đồng thời nhận định: trong vài thập niên tới, ta có điều kiện hoà bình để phát triển.

 

Trên cơ sở đổi mới về tư duy, chính sách đó, ta đã bình thường hoá và thúc đẩy quan hệ với Trung Quốc và Mỹ, tăng cường quan hệ với EU, Nga, Nhật Bản và các nước lớn khác, tạo thế cân bằng tương đối giữa các nước lớn. Việc ta gia nhập ASEAN, APEC và các tổ chức khu vực khác là những tập hợp lực lượng mới đã góp phần củng cố thế đứng của ta trước các nước lớn. Nhờ đó chúng ta đã có điều kiện thuận lợi để tập trung vào phát triển kinh tế đất nước. Tuy nhiên, quá trình này không phải không gặp khó khăn, trở ngại do sức ỳ quán tính khá lớn từ thời kỳ thế giới chia làm hai hệ thống chính trị - xã hội đối lập và cơ chế quan liêu bao cấp để lại trong nhận thức của một bộ phận cán bộ, đảng viên. 

 

Như vậy, có thể nói sau một thời gian dài chủ quan duy ý chí, thiên về sao chép kinh nghiệm và bài học của các nước khác, xử lý không đúng mối quan hệ giữa dân tộc và giai cấp, giữa dân tộc và chủ nghĩa quốc tế trong giai đoạn 1975-1985, chúng ta đã dần tìm ra được nhiều nội hàm mới cho việc thực hiện tư tưởng Hồ Chí Minh, phù hợp với tình hình mới ở nước ta.

 

 

Nhận thức là một quá trình, vì vậy việc chuyển biến tư duy và tổ chức thực hiện cần có thời gian. Tuy nhiên, trên một số vấn đề, sự chuyển biến này còn chậm:

 

- Về vấn đề tập hợp lực lượng: một bộ phận cán bộ, đảng viên chưa thấy hết được tính phức tạp của tình hình mới, vẫn còn tư duy theo “phe” như trước, còn ảo tưởng ở phương án liên minh theo ý thức hệ, dẫn đến cách xử lý không chuẩn hoặc cứng nhắc trong một số trường hợp với một số nước lớn. 

 

- Về vấn đề độc lập, tự chủ và áp dụng nguyên tắc “dĩ bất biến, ứng vạn biến”: về cơ bản, ta đã thực hiện tốt. Tuy nhiên, một đôi khi ta còn e ngại thái quá đối với nước lớn này nên có lúc đã bỏ lỡ cơ hội thúc đẩy quan hệ với nước lớn khác. Trong quan hệ phức tạp với Trung Quốc và Mỹ, trên một số vấn đề, ta cần xác định rõ hơn những điểm lợi ích cơ bản, tối thiểu “bất biến” để có thể uyển chuyển hơn trong đối sách và làm cơ sở cho việc hoạch định giải pháp lâu dài.

 

- Về vấn đề phối hợp đối nội và đối ngoại: trong tình hình mới, mối liên hệ chằng chịt tác động lẫn nhau giữa đối nội và đối ngoại đòi hỏi chúng ta phải có sự phối hợp tốt giữa các ngành, đặc biệt là giữa quốc phòng, an ninh, kinh tế và ngoại giao. Ta đã có nhiều nỗ lực trong việc phối hợp giữa các cơ quan chức năng, song chưa có một cơ chế điều phối phù hợp để bảo đảm sự phối hợp nhịp nhàng, nhanh chóng giữa các ngành nêu trên.

 

- Quan hệ quốc tế của ta càng ngày càng mở rộng trên tất cả các lĩnh vực và đi vào chiều sâu đòi hỏi đội ngũ cán bộ phải có trình độ chuyên môn cao hơn.

 

 

Dự kiến trong giai đoạn từ nay đến năm 2020, về cơ bản tình hình thế giới và các mối quan hệ quốc tế vẫn sẽ biến chuyển theo các xu hướng như đã phân tích ở trên. Mối quan hệ giữa các nước lớn chủ yếu vẫn là vừa hợp tác, vừa đấu tranh với nhau trong cùng tồn tại hòa bình. Tuy nhiên vẫn còn không ít khả năng một vài nước lớn lợi dụng thế mạnh của mình, thế hòa hoãn, thỏa hiệp giữa họ với nhau để gây chiến tranh, xung đột chống nước nhỏ hoặc yếu dưới danh nghĩa “lợi ích quốc gia”. Trong bối cảnh đó, xử lý tốt mối quan hệ với các nước lớn tiếp tục là yêu cầu bức thiết của ta nhằm thực hiện thành công nhiệm vụ xây dựng và bảo vệ đất nước trong giai đoạn mới, trong đó quan hệ với Trung Quốc và Mỹ giữ vai trò hết sức quan trọng.

 

Có thể nói những nguyên lý, phương pháp cơ bản của tư tưởng ngoại giao Hồ Chí Minh vẫn còn nguyên giá trị trong việc xử lý quan hệ với các nước lớn, nhưng cần được tiếp tục áp dụng một cách sáng tạo trong tình hình mới, nhất là các vấn đề sau:

 

 

 

Đảng ta đã xác định rõ mục tiêu xây dựng một nước Việt Nam dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh và chính sách của ta là sẵn sàng là bạn, là đối tác tin cậy của các nước trong cộng đồng quốc tế, phấn đấu vì hoà bình, hợp tác và phát triển; đa dạng hoá, đa phương hoá quan hệ đối ngoại trên cơ sở tôn trọng độc lập, chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ và hợp tác hai bên cùng có lợi. Đây là lợi ích dân tộc đồng thời là nội hàm của việc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nước ta trong giai đoạn hiện nay. Điều đó cho thấy cũng như giai đoạn trước đây, lợi ích dân tộc và lợi ích giai cấp của chúng ta là thống nhất. 

 

Mặt khác, chủ nghĩa xã hội hiện nay đang ở giai đoạn thoái trào. Bản thân việc tồn tại và xây dựng thành công một nước Việt Nam xã hội chủ nghĩa là một đóng góp lớn cho chủ nghĩa xã hội trên thế giới.

 

Tất cả những điều trên khẳng định tính chính đáng và tính giai cấp của việc bảo vệ lợi ích dân tộc của ta.

 

Cần nhấn mạnh rằng ngày nay thế giới không còn chia thành hai phe đối lập nhau. Các nước lớn vừa hợp tác vừa đấu tranh với nhau trong cùng tồn tại hoà bình. Đảng ta đã chỉ rõ hai mặt đối tượng và đối tác trong quan hệ với mỗi nước lớn và chủ trương đa dạng hoá, đa phương hoá. Tuy nhiên đến nay một số người vẫn giữ thói quen nhìn nhận và xử lý các vấn đề với các nước lớn theo tư duy đơn giản một chiều như trước đây, do cảm tính ý thức hệ. 

 

Trong tình hình mới, nhân tố ý thức hệ và đạo lý trong quan hệ quốc tế vẫn có tác dụng nhất định và cần được tiếp tục phát huy nhằm thúc đẩy tình đoàn kết hữu nghị với một số nước bạn bè truyền thống và thức tỉnh lương tri, công lý trong dư luận các nước lớn khác. Tuy nhiên, cũng cần ý thức rõ rằng, trước đây ý thức hệ đã không ngăn được chiến sự biên giới nổ ra ở Việt Nam và cũng không ngăn được cuộc xung đột quân sự Xô - Trung, thì ngày nay khi thế giới không còn chia làm hai phe đối lập về ý thức hệ (kể cả Trung Quốc cũng chủ trương phi ý thức hệ trong quan hệ quốc tế), chúng ta càng cần không để những định kiến về ý thức hệ làm lu mờ, buông lỏng lợi ích dân tộc chính đáng của ta.

 

Điều hết sức quan trọng là chúng ta cần bảo vệ và nâng cao hơn nữa sự đoàn kết nhất trí trong toàn Đảng, toàn quân và toàn dân trong sự nghiệp chính nghĩa xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Nhân tố quyết định sự thành công này của cách mạng Việt Nam cần được biểu thị mạnh mẽ trong các thời điểm trọng yếu, nhất là trước sự đe dọa của các nước lớn đối với độc lập, chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ của nước ta.

 

 

Hiện nay, đấu tranh và thoả hiệp giữa các nước lớn rất phức tạp, có thể trực tiếp hoặc gián tiếp tác động đến nước ta. Do vậy, cần hết sức thận trọng và đứng trên vị trí và lợi ích của ta để nhìn nhận, xử lý các vấn đề giữa họ với nhau và với ta. Phải xử lý tốt mối quan hệ giữa bảo vệ độc lập, chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ của mình với việc tranh thủ các nước lớn, không vì tranh thủ hoặc vì ý thức hệ mà hy sinh quyền lợi dân tộc. Ngược lại, cũng cần linh hoạt, khéo léo để tránh đối đầu, đổ vỡ khi bảo vệ lợi ích dân tộc trước các nước lớn.

 

Cần tiếp tục thể hiện tính độc lập tự chủ, không đi với nước này chống nước kia, đồng thời rất cảnh giác ngăn ngừa khả năng các nước lớn thoả hiệp, mua bán, đổi chác với nhau về những vấn đề liên quan đến lợi ích quốc gia của ta. 

 

Mặt khác, trong các vấn đề quốc tế, dù có liên quan hoặc không liên quan trực tiếp đến ta, ta đều cần kiên trì bảo vệ nguyên tắc tôn trọng độc lập, chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ, không can thiệp vào nội bộ của nhau, hoà bình giải quyết các tranh chấp quốc tế để ngăn ngừa các nước lớn xâm phạm độc lập, chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ của ta. Cần ý thức rằng ta là một nước nhỏ, hay bị nước lớn bắt nạt, nhưng bên ta còn có cộng đồng quốc tế. Bảo vệ các nguyên tắc trên chính là tranh thủ sự ủng hộ của cộng đồng quốc tế đối với sự nghiệp bảo vệ độc lập, chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ của ta. Việc tranh thủ các nước lớn trong các sự kiện liên quan đến độc lập, chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ của nước thứ ba cần được cân nhắc, xử lý khéo léo, không nên trái với các nguyên tắc trên.

 

 

 

Quan hệ của nước ta với các nước lớn đã đi vào giai đoạn phát triển mới, sâu rộng hơn, nhưng cũng phức tạp hơn. Các mối quan hệ chính trị, kinh tế, an ninh, quốc phòng đan xen nhau và tác động qua lại lẫn nhau. Do đó cần tạo dựng sức mạnh tổng hợp của đất nước mới có thể giành được thế chủ động trong quan hệ với các nước lớn. Sức mạnh này trước hết là sự đoàn kết nhất trí trong mục tiêu chung, đặc biệt là sự nhất trí về nhận thức và sự phối hợp nhịp nhàng giữa cấp trên và cấp dưới, giữa các ngành hữu quan, giữa trung ương và địa phương. Trong thời đại toàn cầu hoá, khi các yếu tố đối nội và đối ngoại gắn chặt với nhau và có sự tham gia ngày càng lớn của nhân dân, thì việc huy động khối đại đoàn kết dân tộc cho những mục tiêu đối ngoại là cực kỳ quan trọng. Muốn vậy, ngoại giao phải tăng cường thông tin, tuyên truyền và giải quyết tốt những yêu cầu thiết thực của nhân dân liên quan tới đối ngoại thì mới có thể nhận được sự tham gia ủng hộ của đông đảo nhân dân ở trong cũng như ngoài nước. Điều đó cũng đòi hỏi ngành ngoại giao phải đi sâu hoàn thiện các biện pháp, tổ chức và nhân sự để triển khai trên tất cả các lĩnh vực: chính trị, kinh tế, văn hoá, tuyên truyền, lãnh sự, Việt kiều…

 

 

Trong thời đại toàn cầu hóa hiện nay, mối quan hệ tùy thuộc lẫn nhau giữa các quốc gia ngày càng tăng. Đây vừa là một lợi thế, vừa là một giới hạn đặt ra đối với các nước lớn trong tổng thể mối quan hệ của họ với các nước khác. Nếu ta biết tăng cường một cách hợp lý các lợi ích của từng nước lớn trong quan hệ với ta, làm cho quan hệ hợp tác với các nước lớn phát triển lành mạnh thì sẽ góp phần giảm thiểu tác động của các nhân tố tiêu cực từ họ đối với ta. Đây thực chất là thông qua những nhân tố chủ quan để tạo cơ hội cho vị thế đối ngoại của đất nước. Bối cảnh hòa dịu hiện nay giữa các nước lớn là cơ hội tốt, cần nắm bắt để ta triển khai theo hướng trên.

 

Ta cần tận dụng mạnh mẽ hơn nữa xu thế này bằng cách tạo ra thế đan xen về lợi ích, vừa tận dụng các thế mạnh riêng của từng nước phục vụ cho công cuộc xây dựng đất nước, vừa gắn lợi ích của họ với việc duy trì hoà bình và ổn định ở nước ta. Đến nay, với việc mở rộng thu hút đầu tư nước ngoài, đặc biệt là đầu tư của một số nước lớn, ta đã bước đầu tạo được thế đan xen lợi ích, nhưng chưa có cơ chế tính toán, xem xét để bảo đảm có sự cân đối hài hoà giữa lợi ích kinh tế và lợi ích chính trị và triệt để sử dụng lợi ích kinh tế (đầu tư, thương mại) làm đòn bẩy cho quan hệ chính trị và ngược lại. Ta cũng cần có cơ chế tốt hơn để xem xét cân đối hài hòa về mặt tổng thể lợi ích giữa các nước lớn.

 

 

Để các yếu tố trên phát huy được hết hiệu quả, ta cần đẩy mạnh ngoại giao tâm công, thuyết phục dư luận, tranh thủ chính giới và các cá nhân có thế lực để tranh thủ cảm tình của dư luận, qua đó tác động vào chính sách của các nước đối với ta. Muốn vậy, ta cần có chương trình và phân vai cụ thể hơn giữa các cơ quan đối ngoại trong hoạt động với từng nước lớn, tăng cường các kênh tiếp xúc khác nhau để giúp cho các bên thông hiểu nhau hơn và phát triển tình cảm hữu nghị trong dư luận các nước.

 

 

 

Hiện nay với Hiến chương ASEAN vừa được thông qua, ta đã mở rộng hợp tác với các nước ASEAN trên cả ba trụ cột: kinh tế, chính trị - an ninh và văn hóa - xã hội. Như vậy sau lĩnh vực kinh tế, ta đã có liên kết mới về vấn đề an ninh quốc phòng, dù ở mức độ thấp, là cơ sở để nước ta tăng cường hợp tác về an ninh quốc phòng với các nước Đông Nam Á, củng cố thế đứng của ta trước các nước lớn. Trên cơ sở đó, ta cần bổ sung nội hàm bằng sự hợp tác song phương để tăng cường tiềm lực quân sự của ta cũng như để giải quyết các tranh chấp, nhất là về biên giới lãnh thổ với các nước ASEAN, góp phần thúc đẩy đàm phán với Trung Quốc.

 

 

Cùng với các nước lớn, các thiết chế quốc tế cũng là những tác nhân giữ vai trò ngày càng quan trọng trong quan hệ quốc tế. Tham gia đầy đủ và hoạt động tích cực hơn tại các tổ chức quốc tế sẽ giúp nước ta có vai trò lớn hơn trong các cơ chế quyết định chính sách quốc tế, qua đó đạt được nhiều khả năng bảo vệ lợi ích dân tộc của ta hơn, đặc biệt là trước các nước lớn. Việc tham gia Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc là một kinh nghiệm tốt để ta tiếp tục mở rộng hoạt động ra các thiết chế chính trị, kinh tế quốc tế quan trọng khác. Việc tham gia đầy đủ và tích cực nói trên đòi hỏi chúng ta phải nắm vững, tiến đến sử dụng nhuần nhuyễn “luật chơi” của các thể chế quốc tế. Muốn vậy, chúng ta cần có kế hoạch đào tạo đội ngũ cán bộ chuyên sâu về tổ chức quốc tế và các lĩnh vực chuyên môn để đáp ứng yêu cầu của Bộ Ngoại giao và hướng tới ứng cử vào các vị trí then chốt trong các tổ chức quốc tế.

 

 

Tình hình thế giới trong tương lai diễn biến nhanh chóng và khó lường. Tuy hòa bình, hợp tác để tập trung phát triển kinh tế vẫn là xu hướng chủ đạo, song không loại trừ khả năng một nước lớn lợi dụng tiềm lực chính trị, kinh tế, quân sự áp đảo cũng như khả năng các nước lớn thực hiện chính sách hòa hoãn, phụ thuộc lẫn nhau để chèn ép nước nhỏ, xâm phạm độc lập, chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ của ta. Vì vậy, chúng ta cần nâng cao cảnh giác và có bước đi thích hợp từ nay đến năm 2020 để củng cố tiềm lực của ta, không để bị động, bất ngờ trước các thách thức mới.

 

*

*     *

 

Bảo đảm lợi ích dân tộc trong quan hệ với các nước lớn là một vấn đề phức tạp, khó khăn, nhưng đã được Chủ tịch Hồ Chí Minh xử lý một cách khôn khéo, nhuần nhuyễn trong một thời kỳ đầy biến động, góp phần cực kỳ quan trọng vào thắng lợi của cách mạng Việt Nam. Thời gian đã trôi qua và thế giới đã chứng kiến nhiều sự thay đổi. Nhưng tư tưởng Hồ Chí Minh về ngoại giao nói chung và về bảo đảm lợi ích dân tộc trong quan hệ với các nước lớn nói riêng là những bài học quý báu cho đến nay vẫn còn giá trị. Bản chất của tư tưởng Hồ Chí Minh là sáng tạo. Chúng ta cần nắm vững những nguyên lý trên của Người và bổ sung cho nó những nội hàm mới trong tình hình mới để tiếp tục bảo đảm lợi ích dân tộc của ta, đồng thời phát triển quan hệ với các nước, đặt biệt là các nước lớn, phục vụ cho sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.

 

 

ĐỖ ĐỨC HINH 

Nguyên Phó Giám đốc Khu di tích Hồ Chí Minh 

 tại Phủ Chủ tịch

 

Tư tưởng Hồ Chí Minh vừa là một khoa học, vừa là một “cẩm nang” cho hoạt động thực tiễn. Việc nghiên cứu, tổng kết rút ra những bài học và hệ thống những quan điểm trong tư tưởng Hồ Chí Minh để vận dụng vào thực tiễn cuộc sống nước ta hôm nay phải là một quá trình. Công việc đó được tiếp cận từ nhiều góc độ khác nhau, được lý giải ở nhiều lĩnh vực khác nhau và được đánh giá, tổng kết ở nhiều cấp độ khác nhau. Bởi vì bản thân tư tưởng Hồ Chí Minh không bị giới hạn bởi một lĩnh vực cụ thể nào, không nhằm giải thích riêng cho một vấn đề riêng biệt nào, mà tư tưởng Hồ Chí Minh là một tổng thể, một hệ thống các quan điểm, các vấn đề bao trùm lên tất cả các hoạt động của đời sống xã hội. Việc tìm hiểu những quan điểm trong tư tưởng đối ngoại của Chủ tịch Hồ Chí Minh với khái niệm ban đầu là hệ thống các quan điểm, các vấn đề về đường lối đối ngoại, về hoạt động ngoại giao, về hợp tác phát triển, bao gồm cả đường lối chiến lược, sách lược, phương pháp, nghệ thuật, phong cách và phong thái Hồ Chí Minh... Chúng ta cần tiến hành một cách công phu, đầy đủ các quá trình, và phải là một công trình nghiên cứu toàn diện. Trong bài viết tham gia Hội thảo “Vận dụng tư tưởng đối ngoại Hồ Chí Minh thời kỳ hội nhập quốc tế” hôm nay, chúng tôi chỉ xin tiếp cận một vấn đề cụ thể, đó là: Vận dụng quan điểm của Chủ tịch Hồ Chí Minh về “độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội” trong điều kiện hiện nay.

 

1. Chúng ta đều biết “Độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội” là một quan điểm lớn trong tư tưởng Hồ Chí Minh, có thể nói đây là một quan điểm thống nhất, xuyên suốt, chi phối nhiều lĩnh vực, nhiều vấn đề khác nhau, trong đó có lĩnh vực đối ngoại và hoạt động ngoại giao. Khi nghiên cứu tư tưởng đối ngoại của Hồ Chí Minh, chúng ta càng thấy rõ rằng: quan điểm độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội vừa có tầm chi phối lớn lại vừa có ý nghĩa giải quyết các vấn đề cụ thể và đạt hiệu quả trong đường lối đối ngoại và hoạt động ngoại giao của Đảng và Nhà nước ta.

 

Trong thời kỳ cách mạng dân tộc dân chủ, xuất phát từ một luận điểm quan trọng: “muốn cứu nước, giải phóng đồng bào phải tiến hành cuộc cách mạng đánh đuổi thực dân giành lại độc lập cho dân tộc”, Hồ Chí Minh nhận thức được rằng chỉ với lòng yêu nước, căm thù giặc thì không thể giải quyết được vấn đề độc lập dân tộc. Bằng chứng là các phong trào chống Pháp của nhân dân, của các sĩ phu yêu nước, kể cả những ông vua yêu nước và một bộ phận quan lại của triều Nguyễn, đều thất bại và bị dìm trong biển máu. Khi tiếp xúc với những khẩu hiệu “Tự do - Bình đẳng - Bác ái” của Đại cách mạng Pháp, Hồ Chí Minh nhận thức rằng: còn có một thế giới khác, thế giới của chủ nghĩa tư bản nhưng văn minh hơn những gì đang diễn ra ở xứ Đông Dương này! Và Người từ giã Tổ quốc, rời xa quê hương sang phương Tây tìm đường cứu nước. Đến phương Tây hòa mình trong quần chúng lao khổ, học tập và rèn luyện trong phong trào công nhân các nước tư bản Âu - Mỹ, Hồ Chí Minh mới vỡ ra rằng: “ở Pháp cũng có người nghèo như ta”, “trên đời này chỉ có hai giống người đó là những người bị áp bức và những kẻ đi áp bức” và “chỉ có một thứ tình là tình hữu ái giai cấp”. Hồ Chí Minh đã nhận thức được rằng, cách mạng Việt Nam không thể tách rời khỏi cách mạng thế giới. Và Người giải thích bằng hình tượng con chim: Cách mạng thế giới như con chim có hai cánh, một cánh là phong trào công nhân ở chính quốc và một cánh là phong trào cách mạng của nhân dân các nước thuộc địa và phụ thuộc. Thành lập Hội liên hiệp dân tộc thuộc địa, ra báo Le Paria (Người cùng khổ) rồi thành lập Hội những người Việt Nam yêu nước tại Pháp, tham gia Đảng Xã hội Pháp, tranh thủ các diễn đàn và báo chí tố cáo chủ nghĩa thực dân tại các thuộc địa ở châu Á, châu Phi và Mỹ Latinh… và lần đầu tiên người Việt Nam, dân tộc Việt Nam có “tiếng kêu” giữa chính trường quốc tế, đó là “Bản yêu sách tám điểm” của nhân dân Việt Nam gửi đến Hội nghị Vécxây (1919). Tuy không ảo tưởng vào dã tâm của các nước đế quốc nhưng đó là hành động cần có để thế giới biết đến xứ An Nam, đến dân tộc Việt Nam đang bị áp bức, đang khát khao vùng lên giải phóng để giành độc lập cho mình. Mãi đến khi đọc được “Luận cương về vấn đề dân tộc và vấn đề thuộc địa” của V.I. Lênin, đăng trên báo Nhân đạo, Hồ Chí Minh như bừng tỉnh, Người đã từng nói: Ngồi một mình trong phòng mà tôi muốn hét lên: Hỡi đồng bào bị đọa đày đau khổ, đây là con đường giải phóng của chúng ta… Từ đó Hồ Chí Minh khẳng định: Muốn cứu nước giải phóng đồng bào không có con đường nào khác ngoài con đường cách mạng vô sản, nghĩa là phải đặt phong trào giải phóng dân tộc trong phạm trù của cách mạng vô sản, nhưng theo Hồ Chí Minh ở các nước thuộc địa và phụ thuộc thì nhiệm vụ dân tộc giải phóng vẫn phải là nhiệm vụ hàng đầu… Như vậy quan điểm “Độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội” được hình thành ở Hồ Chí Minh không chỉ bằng lý luận, bằng học thuyết mà bằng cả kết quả của những hoạt động thực tế, tổng kết thực tiễn, và sự nhạy bén của một tư duy xuất chúng. Để vận dụng và phát huy được giá trị của “Độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội” vào thực tế cách mạng Việt Nam thì nhất thiết phải có chính đảng của giai cấp công nhân và phải đạt được mục tiêu của mọi cuộc cách mạng đó là: chính quyền cách mạng. Ngày 3 tháng 2 năm 1930, Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời đã thu hút được sự “ủng hộ Đảng, đi theo Đảng” của toàn thể dân tộc. Tháng 8 năm 1945 dưới sự lãnh đạo của Hồ Chí Minh, nhân dân ta đã giành được chính quyền trong phạm vi cả nước. Và 14 giờ ngày 2 tháng 9 tại Quảng trường Ba Đình, Chủ tịch lâm thời Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa Hồ Chí Minh đã trịnh trọng tuyên bố với thế giới rằng: “Nước Việt Nam có quyền hưởng tự do, độc lập và thật sự đã trở thành nước tự do độc lập”. Cũng chính từ ngày này, năm ấy (1945), quan điểm “Độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội” đã được vận dụng vào thực tế cách mạng một cách toàn diện từ mục tiêu cách mạng, phương pháp cách mạng đến vấn đề tập hợp lực lượng cách mạng, đặc biệt là trong chính sách đối ngoại và hoạt động ngoại giao của nhà nước dân chủ nhân dân non trẻ này. Giai đoạn 1945-1946 là giai đoạn hết sức đặc biệt trong lịch sử Việt Nam hiện đại, và càng rất đặc biệt đối với chính sách đối ngoại và hoạt động ngoại giao của Hồ Chí Minh. Đó là giai đoạn cực kỳ phức tạp đòi hỏi phải vững vàng về nguyên tắc chiến lược nhưng đồng thời phải rất nhạy bén, linh hoạt, mềm dẻo về sách lược, vừa có tầm nhìn vừa có khả năng quyết đoán kết hợp với trình độ “biến hóa” để tạo thời cơ và tận dụng mọi thời cơ. Các kết quả của công tác đối ngoại và hoạt động ngoại giao giai đoạn 1945-1946 đã trở thành những bài học kinh điển cho các giai đoạn sau này và kể cả hôm nay. Bài học trước hết và quan trọng nhất chính là “Vấn đề độc lập dân tộc là vấn đề sống còn”, phải được xem là nguyên tắc bất di bất dịch. Độc lập dân tộc, chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ là hòn đá tảng của mọi chính sách đối ngoại và hoạt động ngoại giao của chúng ta. Trong hai cuộc kháng chiến chống xâm lược của dân tộc ta, quan điểm “Độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội” của Hồ Chí Minh đã được vận dụng và phát huy cao độ trong mọi hoạt động, trong đó có công tác đối ngoại và hoạt động ngoại giao của Đảng và Nhà nước ta. Một 

 

số bài học lớn được rút ra, đó là: vững vàng với nguyên tắc độc lập dân tộc, chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ và thống nhất Tổ quốc; coi đối ngoại và hoạt động ngoại giao là một mặt trận để tập hợp lực lượng quốc tế, có mục tiêu rõ ràng, có chiến lược, sách lược, có phương pháp và bước đi phù hợp; quan điểm hòa bình hữu nghị luôn luôn được nâng cao và phát huy trong mọi điều kiện, mọi tình huống, coi trọng đối thoại, tăng cường sự hiểu biết lẫn nhau, tôn trọng lợi ích của nhau, đặc biệt là các giá trị văn hóa của các dân tộc khác; độc lập, tự chủ, tin vào sức mạnh của dân tộc mình, khôn khéo vận dụng những kinh nghiệm của cha ông, đồng thời nhạy bén học hỏi những bài học mới của thế giới; từng bước và không ngừng nâng dần các quan hệ ngoại giao từ công nhận và ủng hộ lẫn nhau đến quan hệ hợp tác phát triển và hội nhập quốc tế. 

 

Trong thời kỳ này, Chủ tịch Hồ Chí Minh vừa là người đứng đầu Đảng và Nhà nước, vừa là người phụ trách chính sách đối ngoại và Bộ Ngoại giao của nước ta. Hồ Chí Minh không những là người đã xây dựng nên hệ thống các quan điểm về đối ngoại và ngoại giao Việt Nam, mà còn là một nhà ngoại giao lớn rất thông thái và uyên bác, rất lịch thiệp và văn hoá, rất gần gũi, thân ái và bao dung, nhưng cũng rất cương quyết và mạnh mẽ. Tư tưởng đối ngoại và những bài học kinh nghiệm của Chủ tịch Hồ Chí Minh về công tác đối ngoại và hoạt động ngoại giao vẫn là những nguyên lý, nguyên tắc cơ bản và là những bài học kinh nghiệm lớn cho chúng ta hôm nay.

 

2. Những năm đầu thế kỷ XXI, thế giới có nhiều thay đổi như: Liên Xô và chế độ xã hội chủ nghĩa ở Đông Âu sụp đổ, một thế giới đa cực đang hình thành. Sự trỗi dậy của các nền kinh tế mới, điển hình là Trung Quốc đã có ảnh hưởng không nhỏ đến tình hình khu vực và thế giới. Hàng loạt vấn đề lớn như: dịch bệnh, môi trường, khủng bố, mâu thuẫn tôn giáo, mâu thuẫn sắc tộc, rồi vấn đề năng lượng cũng như sự bùng nổ của khoa học kỹ thuật… thực sự đã vượt ra khỏi tầm kiểm soát của bất cứ một quốc gia nào, nó đòi hỏi phải có sự tham gia quốc tế, phải có sự đồng thuận, cùng chia sẻ những khó khăn thách thức, cũng như sự bảo đảm cùng có lợi cho mọi quốc gia. Khi khoảng cách không gian và thời gian không còn là trở ngại hay ưu thế của bất cứ quốc gia nào, thì công tác đối ngoại và hoạt động ngoại giao đang trở thành một lĩnh vực hết sức quan trọng, nó có liên quan và chi phối đến rất nhiều lĩnh vực khác nhau, trong đó phải kể đến những vấn đề rất nhạy cảm như: kinh tế, quân sự, chính trị, và văn hóa, xã hội. Trong điều kiện đó việc vận dụng quan điểm “Độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội” của Hồ Chí Minh và những kinh nghiệm ngoại giao của Người vào hoạch định các chính sách đối ngoại, hoạt động ngoại giao để mang lại hiệu quả cao nhất là rất cần thiết. Có thể vận dụng để áp dụng và nghiên cứu sáng tạo ở một số nội dung chính sau đây:

 

Một là: Quan điểm “Độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội” là một quan điểm lớn có tính bao quát và xuyên suốt, vận dụng quan điểm này vào công tác đối ngoại và hoạt động ngoại giao trong điều kiện hiện nay là cần thiết và cần phải quán triệt một cách thật sâu sắc. Quan điểm này trước hết khẳng định mục tiêu và con đường tất yếu của cách mạng nước ta, đường lối chiến lược, sách lược và những vấn đề cơ bản như độc lập dân tộc, chủ quyền quốc gia, toàn vẹn lãnh thổ, một nước Việt Nam thống nhất… Quan điểm này không giới hạn việc tham gia các tổ chức quốc tế cũng như các hoạt động ngoại giao, nhưng không được làm phương hại đến lợi ích của quốc gia dân tộc, không được làm mất ổn định chính trị và xã hội, không được làm ảnh hưởng đến vai trò lãnh đạo của Đảng và Nhà nước của dân, do dân, vì dân. Với hơn 170 quốc gia có quan hệ ngoại giao và hơn 200 quốc gia và vùng lãnh thổ có quan hệ thương mại, chưa kể hàng trăm tổ chức quốc tế có vai trò và tiếng nói của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, quan điểm này sẽ là cơ sở vững chắc cho sự mở rộng không ngừng và sự phát triển về chiều sâu trong các quan hệ quốc tế của Việt Nam. Có thể 

 

 

nói qua thử thách của hàng ngàn năm đấu tranh dựng nước và giữ nước, “Độc lập dân tộc” là một khao khát, là sự phấn đấu nỗ lực của biết bao thế hệ cha ông mới giành được, còn “Chủ nghĩa xã hội” là lý tưởng tươi đẹp, là con đường Hồ Chí Minh đã tìm ra và dẫn dắt dân tộc ta đi những chặng đầu tiên. Do vậy, trong bất cứ hoàn cảnh nào, “Độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội” vẫn vừa là mục tiêu, mục đích vừa là nguyên tắc và phương pháp cho hoạt động ngoại giao của chúng ta, nhất là trong điều kiện hiện nay.

 

Hai là: Quan điểm “Độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội” được vận dụng ở một nội dung nữa là: “Ngoại giao là một mặt trận”. Đặt vấn đề như vậy để thấy rõ tầm quan trọng của công tác đối ngoại và hoạt động ngoại giao. Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh thường nói: “Ngoại giao là một mặt trận không có tiếng súng nhưng không kém phần gay go và quyết liệt”, cán bộ hoạt động trên mặt trận ngoại giao phải có lập trường, quan điểm vững vàng, phải có bản lĩnh và hết sức linh hoạt, sáng tạo. “Coi ngoại giao là một mặt trận kể cả trong điều kiện hoà bình” có ý nghĩa là đặt ngoại giao ngang hàng với các hoạt động nhà nước khác như: kinh tế, chính trị, quân sự, văn hoá, xã hội. Ngoại giao phải nằm trong một chỉnh thể hoạt động nhà nước, phải là một nhiệm vụ cách mạng thường xuyên, phải có đóng góp vào chiến lược phát triển cách mạng chung của cả nước. Nhìn vào những biến cố của thế giới mấy chục năm gần đây chúng ta cần thấy rõ, ngoại giao ngày càng chiếm giữ vị trí quan trọng, ngoại giao không chỉ chi phối các lĩnh vực khác thông qua việc cung cấp thông tin, giải mã tình thế “tạo thời cơ” hoặc vô hiệu hoá các “thách thức” có chiều hướng phát triển thành “nguy cơ”, mà ngoại giao còn có quan hệ biện chứng và thúc đẩy các lĩnh vực đó phát triển. Do vậy Đảng và Nhà nước cần đầu tư cho việc nghiên cứu xây dựng những chiến lược ngoại giao chung, các chiến lược ngoại giao khu vực hoặc từng đối tượng cụ thể kể cả trước mắt và lâu dài. Chúng ta phải hiểu rằng trong xu thế hội nhập và toàn cầu hoá, ngoại giao đã và đang phát huy rộng rãi khả năng và ưu thế của mình. Trong kháng chiến chống Pháp, Bác Hồ có nói: “Thực lực là cái chiêng mà ngoại giao là cái tiếng. Chiêng có to tiếng mới lớn”. ¹⁸ Nhưng trong điều kiện hiện nay, ngoại giao đã có những đóng góp rất hiệu quả, làm cho “cái chiêng” đó to ra và phát triển không ngừng. Đó là không ngừng mở rộng quan hệ “làm bạn” với tất cả các nước, đồng thời không ngừng phát triển các quan hệ bình thường thành các “đối tác kinh tế”, “các đối tác hợp tác lâu dài”, các “đối tác chiến lược”… Đây chính là những nội dung mới của “mặt trận ngoại giao” dưới tác động của quan điểm “Độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội” trong thời kỳ mới này.

 

Ba là: Quan điểm “Độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội” của Chủ tịch Hồ Chí Minh còn được vận dụng để làm sáng tỏ đường lối ngoại giao của chúng ta là thống nhất, trước sau như một vì hoà bình, hữu nghị và đoàn kết giữa các dân tộc. Dân tộc Việt Nam là dân tộc có ý chí quật cường, có truyền thống chống ngoại xâm rất oanh liệt, bất khuất và không bao giờ chịu thất bại. Chủ tịch Hồ Chí Minh đã có những câu nói thể hiện đầy đủ tinh thần đó như trong Tuyên ngôn độc lập ngày 2 tháng 9 năm 1945: “Toàn thể dân tộc Việt Nam quyết đem tất cả tinh thần và lực lượng, tính mạng và của cải để giữ vững nền độc lập ấy” ¹⁹ hay trong Lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến ngày 19 tháng 12 năm 1946: “Chúng ta thà hy sinh tất cả, chứ nhất định không chịu mất nước, nhất định không chịu làm nô lệ” ²⁰ , hoặc trong lời kêu gọi ngày 17 tháng 7 năm 1966, Hồ Chí Minh đã khẳng định: “Chiến tranh có thể kéo dài 5 năm, 10 năm, 20 năm hoặc lâu hơn nữa... song nhân dân Việt Nam quyết không sợ! Không có gì quý hơn độc lập, tự do” ²¹ Quyết chiến là như vậy, nhưng dân tộc Việt Nam không phải là một dân tộc hiếu chiến, ngược lại Việt Nam luôn mong muốn hoà bình, yêu chuộng hoà bình và muốn giải quyết các vấn đề mâu thuẫn bằng đàm phán hoà bình. Lịch sử dân tộc ta đã chứng minh điều đó: Lý Thường Kiệt sau khi đánh tan quân Tống liền sai sứ giả dâng lễ và cầu hoà, Lê Lợi đánh bại quân Minh nhưng lại cấp đủ xe, ngựa và lương thảo cho bại quân an toàn rút về nước, Quang Trung sau khi đại phá quân Thanh cũng cử thái tử sang tận “Quý quốc” cầu hoà… bởi chúng ta yêu hoà bình, bao dung và trọng lẽ phải. Trong cuộc đối đầu với hai đế quốc to cũng vậy, chỉ cần nghiên cứu một cách đầy đủ những tài liệu như Hiệp định Sơ bộ 6 tháng 3 năm 1946 và Tạm ước 14 tháng 9 năm 1946 sẽ thấy rõ “Chúng ta muốn hoà bình, chúng ta đã nhân nhượng” như thế nào. Nhân nhượng đến cả lợi ích cuối cùng có thể để đổi lấy hoà bình cho cả đôi bên chứ không phải chỉ cho riêng mình. Hoặc trong các bức thư Chủ tịch Hồ Chí Minh gửi cho các đời tổng thống Mỹ từ năm 1945 đến 1969 chúng ta càng thấy rất sâu sắc thái độ “nhân nhượng có nguyên tắc” để đổi lấy hoà bình, chấm dứt chiến tranh như thế nào. Và ngay cả khi cuộc chiến đang diễn ra quyết liệt Hồ Chí Minh vẫn luôn kêu gọi đối phương và để ngỏ khả năng kết thúc chiến tranh, đàm phán hoà bình. Hiệp định Giơnevơ (1954) và Hiệp định Pari (1973) chính là kết quả của thái độ khoan dung và mục tiêu hoà bình cho tất cả các dân tộc của Hồ Chí Minh. Vận dụng nguyên tắc hoà bình, hữu nghị và đoàn kết giữa các dân tộc trong điều kiện hiện nay là phải làm cho bạn bè và nhân dân thế giới hiểu biết các truyền thống tốt đẹp của dân tộc ta, thấy rõ tình yêu hoà bình luôn gắn liền với độc lập tự do của dân tộc ta, làm cho bè bạn năm châu hiểu rõ văn hoá Việt Nam, một nền văn hoá chứa đầy các giá trị nhân văn, hoà hiếu, một nền văn hoá yêu thương con người, luôn lấy con người làm trọng tâm để ứng xử với tự nhiên, với xã hội và với chính con người. Làm tốt nội dung này, chúng ta sẽ có nhiều bè bạn hơn, niềm tin quốc tế đối với chúng ta sẽ cao hơn, và tiếng nói của Việt Nam trên trường quốc tế, trong các tổ chức quốc tế cũng sẽ có tầm ảnh hưởng lớn hơn.

 

Bốn là: Quan điểm “Độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội” vận dụng trong điều kiện hiện nay còn cần phải làm sáng tỏ những giá trị tinh thần của ngoại giao Việt Nam, làm nổi bật nghệ thuật ngoại giao Hồ Chí Minh. Chúng ta đều biết rằng trong cuộc đấu tranh giành độc lập dân tộc và trong sự nghiệp xây dựng Tổ quốc, chúng ta đã xây dựng được những mối quan hệ 

 

quốc tế cực kỳ quý báu, chúng ta có đồng chí gắn bó lâu dài, chúng ta có láng giềng thân thiết, chúng ta có bè bạn ở khắp năm châu bốn biển. Trong những lúc gian nan nhất chúng ta có cả loài người tiến bộ sát cánh, những tiếng hô, những khẩu hiệu, những lời chia sẻ thấm đẫm tình người như: “Vì Việt Nam Cuba sẵn sàng hiến cả máu mình”, “Hãy chấm dứt chiến tranh Việt Nam”, “Việt Nam là lương tri, là phẩm giá của nhân loại”, “Việt Nam, có chúng tôi bên cạnh các bạn”… Có thể nói, giá trị tinh thần của ngoại giao Việt Nam là giá trị chính nghĩa và nhân đạo. Trong Thư Gửi đồng bào Việt Nam, người Pháp và người thế giới , Chủ tịch Hồ Chí Minh đã viết: “Than ôi , trước lòng bác ái, thì máu Pháp hay máu Việt cũng đều là máu, người Pháp hay người Việt cũng đều là người”. ²² Hay trong thư gửi Tổng thống Mỹ, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nói rõ: Này tổng thống Giônxơn, hãy nói cho thế giới biết ai mang quân đến xâm lược Việt Nam, ai tàn sát trẻ em và những người vô tội Việt Nam?... Ngày nay trong hợp tác phát triển, chúng ta cũng mong rằng một sự “hợp tác thành thật” cùng có lợi và tôn trọng lẫn nhau, không lợi dụng hợp tác để phá hoại, lật đổ và “diễn biến hoà bình”. Đồng thời cần làm sáng rõ nghệ thuật ngoại giao Việt Nam mà Hồ Chí Minh là một tiêu biểu. Có thể có nhiều nội dung đã trở thành bài học, nhưng có hai điểm rất cần phải làm sáng rõ: Một là “Sự linh hoạt trong ứng xử tình thế”. Nhớ lại thời gian Bác dẫn đầu Đoàn đại biểu Chính phủ sang thăm Pháp ngày 31 tháng 5 năm 1946, trong lúc chia tay, Người dặn dò quyền Chủ tịch nước - cụ Huỳnh Thúc Kháng một câu ngắn gọn: “Dĩ bất biến, ứng vạn biến”. Một câu ngắn gọn đó bao gồm cả nguyên tắc, phương châm, phương pháp và nghệ thuật xử lý tình huống đang rất phức tạp lúc bấy giờ. Trong điều kiện ngày nay, tình thế cũng nhiều phức tạp và ngày càng có tính đan xen đòi hỏi phải có sự linh hoạt và tinh tế. Đương nhiên để xử lý được đòi hỏi phải có bản lĩnh chính trị cao, có nghiệp vụ chuyên môn giỏi và đặc biệt phải có sự am hiểu sâu sắc về văn hoá chẳng những của dân tộc mình mà cả của đối tác là các quốc gia, dân tộc khác, chỉ có như vậy mới làm chủ được tình thế và mới xử lý được theo nguyên tắc “Dĩ bất biến, ứng vạn biến” mà Hồ Chí Minh là một điển hình. Hai là “Phải luôn luôn sáng tạo”, bởi vì không có cái gì là bất biến cả, bài học kinh nghiệm, kể cả các nguyên lý, nguyên tắc cũng cần phải được bổ sung, hoàn thiện không ngừng. Muốn bổ sung, muốn có cái mới nhất định phải có sáng tạo. Sáng tạo là một nguyên tắc của sự tiến bộ và phát triển. Khi nói đến vận dụng lý luận hay học hỏi kinh nghiệm, Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn nhắc “phải sáng tạo”. Muốn có những nhà ngoại giao tài ba, muốn có những chuyên gia hoạt động quản lý nhà nước về đối ngoại nhất định phải khuyến khích và nuôi dưỡng sự sáng tạo trong công tác đối ngoại và hoạt động ngoại giao. Có như vậy chúng ta mới làm phong phú được nội dung của quan điểm “Độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội” và mới bảo đảm cho tư tưởng Hồ Chí Minh về đối ngoại nói riêng và di sản tư tưởng Hồ Chí Minh nói chung đồng hành được với thời đại.

 

Tuy chỉ là một quan điểm trong nội dung tư tưởng Hồ Chí Minh về đối ngoại, nhưng để trình bày quan điểm “Độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội” trong công tác đối ngoại và hoạt động ngoại giao một cách đầy đủ và sâu sắc, vẫn cần phải được nghiên cứu một cách toàn diện và kỹ lưỡng hơn.

 

 

PGS. TS. LÊ VĂN YÊN

Trưởng Ban Biên tập sách Đảng 

Nhà xuất bản Chính trị quốc gia

 

Chủ tịch Hồ Chí Minh - vị lãnh tụ vĩ đại của Đảng và dân tộc ta, một nhà yêu nước vĩ đại, một chiến sĩ lỗi lạc của phong trào cộng sản và công nhân quốc tế, của phong trào giải phóng dân tộc. Người tượng trưng cho sự kết hợp hài hoà tinh hoa của dân tộc Việt Nam với tinh hoa văn hoá của nhân loại, tượng trưng cho sự kết hợp nhuần nhuyễn chủ nghĩa yêu nước chân chính với chủ nghĩa quốc tế trong sáng. Người suốt đời hy sinh phấn đấu không chỉ cho độc lập, tự do và hạnh phúc của nhân dân Việt Nam, mà còn đấu tranh không mệt mỏi cho sự đoàn kết, tình hữu nghị giữa các dân tộc, quốc gia trên thế giới. Những giá trị tư tưởng của Người là những cống hiến lớn lao cho cách mạng Việt Nam và cách mạng thế giới. Người được tôn vinh là “Anh hùng giải phóng dân tộc, nhà văn hoá lớn”. Đại hội đồng UNESCO lần thứ 24 đã đánh giá: “Chủ tịch Hồ Chí Minh là một biểu tượng kiệt xuất về quyết tâm của cả một dân tộc, đã cống hiến trọn đời mình cho sự nghiệp giải phóng dân tộc của nhân dân Việt Nam, góp phần vào cuộc đấu tranh chung của các dân tộc vì hoà bình, độc lập dân tộc, dân chủ và tiến bộ xã hội... và những tư tưởng của Người là hiện thân của những khát vọng của các dân tộc trong việc khẳng định bản sắc dân tộc của mình và tiêu biểu cho việc thúc đẩy sự hiểu biết lẫn nhau”. ²³

 

Kết hợp sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại là một tư tưởng lớn trong hệ thống tư tưởng Hồ Chí Minh. Thực tiễn cách mạng nước ta dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam đã chứng minh tư tưởng kết hợp sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại của Người đã trở thành tài sản tinh thần quý báu của Đảng và dân tộc. Tình hình thế giới và trong nước hiện nay có những chuyển biến nhanh chóng và sâu sắc. Sự hội nhập, liên kết, hợp tác và đấu tranh kinh tế giữa các nước trong mối quan hệ đa phương, đa cực vừa tạo ra những thuận lợi, vừa nảy sinh những khó khăn, thách thức gay gắt, vừa là thời cơ, vừa là nguy cơ đối với các quốc gia dân tộc. Tình hình trên đặt ra cho Đảng và dân tộc ta những vấn đề lớn trong việc phát triển đất nước trong xu thế chung của thế giới. Một trong những nội dung quan trọng trong giai đoạn hiện nay là vận dụng tư tưởng kết hợp sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại của Hồ Chí Minh một cách sáng tạo và phù hợp.

 

 

Mỗi giai đoạn cách mạng có một mục tiêu chiến lược. Mục tiêu đó quy định toàn bộ nội dung, phương pháp hoạt động của một chính đảng, một nhà nước. Suốt đời, Hồ Chí Minh dành phần lớn trí tuệ, tâm sức của mình và hướng sự nỗ lực trên phạm vi quốc gia và quốc tế cho mục tiêu độc lập, tự do của dân tộc ta và đoàn kết, hữu nghị, bình đẳng, tôn trọng lẫn nhau giữa các nước và các dân tộc trên thế giới. Trước lúc đi xa, Người còn căn dặn lại: “Toàn Đảng, toàn dân ta đoàn kết phấn đấu, xây dựng một nước Việt Nam hoà bình, thống nhất, độc lập, dân chủ và giàu mạnh, và góp phần xứng đáng vào sự nghiệp cách mạng thế giới”. ²⁴

 

Hiện nay, đất nước ta chuyển sang giai đoạn mới - đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước. Xây dựng đất nước giàu mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh phải được coi là mục tiêu hàng đầu. Do vậy, cần khai thác mọi khả năng có thể có trên phạm vi quốc gia và quốc tế, kết hợp sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại, với những quan hệ đa chiều nhằm xây dựng nước Việt Nam giàu mạnh, góp phần vào sự nghiệp cách mạng thế giới. Từ mục tiêu đó, chúng ta phải gắn kết lợi ích dân tộc với lợi ích quốc tế, phải có những chủ trương, chính sách đúng đắn mới có thể tranh thủ và tận dụng được mọi khả năng, cơ hội để phát triển. Nếu như đối tượng đấu tranh trước đây là bọn thực dân, đế quốc xâm lược, thì đối tượng tranh đấu hiện nay là nghèo nàn và lạc hậu. Những thập niên trước, thiên tài của Hồ Chí Minh là đã khơi dậy được ở dân tộc Việt Nam và các dân tộc thuộc địa nỗi nhục mất nước, nỗi đau nô lệ, thức tỉnh và làm bừng lên ý chí độc lập, tự do, đánh thắng đế quốc, thực dân, phá sập hệ thống thuộc địa của chủ nghĩa đế quốc; thì ngày nay chúng ta cần khơi dậy ở dân tộc ta cũng như các dân tộc khác nỗi nhục nghèo nàn, nỗi đau lạc hậu, tăng cường tinh thần đoàn kết, hợp tác giữa các dân tộc cùng vươn tới hoà bình, ấm no, hạnh phúc và văn minh, trên cơ sở tôn trọng độc lập, chủ quyền, cùng có lợi, chống lại mọi biểu hiện của chủ nghĩa cường quyền, của sự can thiệp và áp đặt từ bên ngoài. 

 

Đã đến lúc, bằng mọi cách, bằng mọi kênh thông tin, chúng ta phải tập trung làm rõ mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh, theo định hướng xã hội chủ nghĩa. Nắm chắc mục tiêu đó, cần triển khai đồng bộ các chính sách, các giải pháp trên cả bình diện quốc gia và quốc tế về đoàn kết dân tộc và đoàn kết quốc tế, kết hợp sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại để làm cho mục tiêu sống động đó thấm sâu vào tư tưởng, tình cảm và suy nghĩ của mọi người Việt Nam và bạn bè quốc tế. Thực hiện tốt nhiệm vụ của công tác đối ngoại mà Đại hội lần thứ X của Đảng đã nêu: “giữ vững môi trường hoà bình, tạo các điều kiện quốc tế thuận lợi cho công cuộc đổi mới, đẩy mạnh phát triển kinh tế - xã hội, công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, đồng thời góp phần tích cực vào cuộc đấu tranh chung của nhân dân thế giới vì hoà bình, độc lập dân tộc, dân chủ và tiến bộ xã hội” ²⁵ . 

 

 

Một quan điểm lớn trong tư tưởng Hồ Chí Minh về kết hợp sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại là coi cách mạng một nước là một bộ phận của cách mạng thế giới. Nhiều lần Người nói, cách mạng Việt Nam là một bộ phận của cách mạng thế giới, ai làm cách mạng trên thế giới đều là bạn của Việt Nam. Quan điểm đó thể hiện, một mặt, cách mạng một nước nhận được sự đoàn kết, ủng hộ của cách mạng thế giới, mặt khác, cách mạng một nước có nghĩa vụ đóng góp vào sự phát triển của cách mạng thế giới. Hoạt động đoàn kết quốc tế của Hồ Chí Minh trước đây là gắn cách mạng Việt Nam với cách mạng thế giới, đặt cách mạng Việt Nam trong mối quan hệ quốc tế, tranh thủ được sự giúp đỡ quốc tế, nhất là về tư tưởng, lý luận, chính trị và kinh nghiệm đấu tranh cách mạng, tranh thủ được sức mạnh của thời đại cho sự nghiệp giải phóng dân tộc. Ngay sau thắng lợi của Cách mạng tháng Tám không lâu, Người đã nêu rõ: Việt Nam muốn “Làm bạn với tất cả mọi nước dân chủ và không gây thù oán với một ai”. ²⁶ Như thế, quan điểm mở cửa, hội nhập với thế giới, làm bạn với các nước đã có ở Hồ Chí Minh từ rất sớm. 

 

Trong giai đoạn hiện nay, vận dụng quan điểm đó của Người, chúng ta mở cửa, hội nhập, là bạn của tất cả các nước, phấn đấu vì hòa bình, độc lập và phát triển, với phương châm đa dạng hoá, đa phương hoá quan hệ quốc tế. Cái khác của mở cửa, hội nhập hiện nay so với trước đây như Đại hội lần thứ X của Đảng đã chỉ ra là: “Đẩy mạnh hoạt động kinh tế đối ngoại, hội nhập sâu hơn và đầy đủ hơn với các thể chế kinh tế toàn cầu, khu vực và song phương, lấy phục vụ lợi ích đất nước làm mục tiêu cao nhất. 

 

Chủ động và tích cực hội nhập kinh tế quốc tế theo lộ trình, phù hợp với chiến lược phát triển đất nước từ nay đến năm 2010 và tầm nhìn đến năm 2020” ²⁷ , đồng thời mở rộng hợp tác quốc tế trên các lĩnh vực khác. Đa dạng hoá là triển khai hợp tác trên nhiều lĩnh vực, cả về chính trị, kinh tế, văn hoá, khoa học kỹ thuật, cả về mặt đảng, nhà nước và các đoàn thể nhân dân, các tổ chức phi chính phủ với nhiều hình thức linh hoạt, trong đó kinh tế là ưu tiên. Đa dạng hoá quan hệ với các nước để phát triển nhanh kinh tế, rút ngắn khoảng cách với các nước tiên tiến, tránh tụt hậu, bảo đảm ổn định chính trị và an ninh quốc gia. Đa phương hoá quan hệ quốc tế là mở rộng quan hệ với tất cả các nước vì lợi ích hòa bình, độc lập và phát triển, chú trọng phát triển quan hệ hữu nghị và hợp tác với các nước láng giềng và trong khu vực, tạo môi trường hòa bình và ổn định lâu dài cho công cuộc công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước. Trong đa phương hoá quan hệ quốc tế, chúng ta cần coi trọng mở rộng quan hệ với các nước lớn, các trung tâm chính trị, kinh tế lớn, các tổ chức quốc tế có tính toàn cầu..., vì đó là những nhân tố có ảnh hưởng và tác động đáng kể đến an ninh và phát triển của khu vực và của nước ta.

 

Vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về kết hợp sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại trong mở cửa và hội nhập với thế giới là phải thực hiện nhất quán đường lối đối ngoại độc lập tự chủ, hoà bình, hợp tác và phát triển, phải giữ vững và phát huy được cốt cách và truyền thống Việt Nam, phải làm cho nhân tố Việt Nam phát huy trên trường quốc tế. Nâng cao uy tín Việt Nam đối với quốc tế, đồng thời phải bảo đảm các nguyên tắc: kết hợp lợi ích dân tộc và lợi ích quốc tế, bình đẳng, cùng có lợi, bảo đảm độc lập, chủ quyền dân tộc. Những nguyên tắc này sẽ chỉ đạo toàn bộ quá trình giải quyết các mối quan hệ giai cấp và dân tộc, quốc gia và quốc tế; cho phép tìm kiếm, phát huy cái thống nhất, cái tương đồng; khắc phục cái mâu thuẫn, cái dị biệt, cùng các quốc gia phấn đấu vì hoà bình, độc lập và phát triển. Ngày nay, với sự phát triển như vũ bão của khoa học và công nghệ, sự tuỳ thuộc lẫn nhau để phát triển trở thành quy luật chi phối quan hệ giữa các quốc gia. Vì thế, tăng cường đoàn kết, hợp tác quốc tế, phát huy sức mạnh nội sinh đồng thời tranh thủ sức mạnh của thời đại cần phải được đặc biệt chú trọng.

 

Mở cửa, hội nhập với cộng đồng quốc tế, chúng ta chủ trương hướng tới tương lai, tạo nên sự tin cậy với các nước, nhất là những nước đã có thời kỳ quan hệ với Việt Nam không được trôi chảy. Nhưng chúng ta kiên định mục tiêu của đất nước và mục tiêu của thời đại, chống sự “hội nhập” vô nguyên tắc, hội nhập đi đến hoà tan, đánh mất chủ quyền và bản sắc dân tộc. Thế giới ngày nay là hoà bình, hợp tác và phát triển, đó vẫn là xu thế lớn, những các mâu thuẫn lớn của thời đại vẫn rất gay gắt, các giai cấp đối kháng vẫn tồn tại, vấn đề đấu tranh giai cấp và tính giai cấp trong quan hệ quốc tế vẫn diễn tiến dưới những hình thức và biểu hiện mới. Giữa các nước có chế độ chính trị - xã hội khác nhau, quá trình hợp tác và đấu tranh trong cùng tồn tại hoà bình tiếp tục diễn ra. Trong giai đoạn hiện nay cần tích cực tham gia các diễn đàn và hoạt động của nhân dân thế giới; chủ động tham gia cuộc đấu tranh chung vì quyền con người; sẵn sàng đối thoại với các nước, các tổ chức quốc tế và khu vực có liên quan đến vấn đề nhân quyền. Kiên quyết làm thất bại các âm mưu, hành động xuyên tạc và lợi dụng dân chủ, nhân quyền, dân tộc, tôn giáo để can thiệp vào công việc nội bộ, xâm phạm độc lập, chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ, an ninh và ổn định chính trị của mỗi nước. Vì lợi ích chung của cách mạng thế giới, Việt Nam góp phần cùng với nhân loại tiến bộ đấu tranh bảo vệ quyền lợi chính đáng của các dân tộc, đấu tranh cho hoà bình, ổn định và phát triển, chống lại mọi sự nô dịch, áp bức và bất công. 

 

Hiện nay, nổi lên nhiều vấn đề toàn cầu liên quan đến sự sống còn và phát triển của các quốc gia như: hoà bình, nguy cơ chiến tranh hạt nhân huỷ diệt, môi trường sinh thái, dân số, đói nghèo, bệnh tật, v.v., đòi hỏi phải có sự hợp tác tham gia của nhiều quốc gia dân tộc mới có thể giải quyết được. Hội nhập với thế giới, Việt Nam tích cực tham gia vào việc giải quyết những vấn đề đó, vì đây vừa là nghĩa vụ quốc tế, vừa là nhiệm vụ dân tộc.

 

 

Đây là một quan điểm và nội dung quan trọng trong tư tưởng Hồ Chí Minh về kết hợp sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại. Những năm bôn ba tìm đường cứu nước và tạo dựng mối quan hệ đoàn kết quốc tế, tranh thủ sự ủng hộ quốc tế, với tư duy độc lập, tự chủ, sáng tạo, Người đã nắm được bản chất cách mạng và khoa học của chủ nghĩa Mác - Lênin. Người đã xây dựng được mối quan hệ quốc tế rộng lớn, làm hậu thuẫn vững chắc cho thắng lợi của cách mạng Việt Nam. Thực tiễn cách mạng Việt Nam đã minh chứng khi nào không quán triệt đầy đủ quan điểm độc lập, tự chủ thì cách mạng gặp khó khăn, và khi nào thực hiện tốt việc kết hợp độc lập tự chủ, tự lực tự cường và đoàn kết quốc tế, kết hợp sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại thì cách mạng gặp thuận lợi và làm nên những thắng lợi vẻ vang. Điển hình như cuộc Cách mạng tháng Tám, kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, đưa dân tộc ta bước vào kỷ nguyên độc lập, tự do, góp phần vào sự nghiệp chung của nhân dân thế giới là xoá bỏ chủ nghĩa thực dân. 

 

Trước kia đã như vậy, hiện nay càng phải như vậy. Không ai nghĩ và làm thay cho chúng ta, không thể trông chờ viện trợ, cho không từ nước ngoài. Hiện nay, viện trợ, hợp tác, làm ăn với nhau đều phải “có đi có lại”, “các bên cùng có lợi” và bình đẳng, nhất thiết không thể trông chờ vào “lòng tốt” của chủ nghĩa đế quốc. Chúng ta xây dựng đất nước giàu mạnh, phải bằng chính sức lực và trí tuệ của mình, cũng giống như trước đây Hồ Chí Minh đã căn dặn chúng ta “công việc của ta phải do ta làm lấy”, “đem sức ta mà tự giải phóng cho ta”. Đương nhiên, chúng ta cần hiểu đúng tinh thần độc lập tự chủ, tự lực tự cường. Độc lập tự chủ không phải là biệt lập và cô lập, co mình lại, khép kín, không quan hệ, hẹp hòi, biệt phái. Trong giai đoạn hiện nay, không một nước nào có thể phát triển mà không mở cửa, hội nhập với thế giới. Trước đây, Hồ Chí Minh đã khéo kết hợp yếu tố dân tộc với yếu tố quốc tế để đấu tranh giành độc lập, tự do, ngày nay chúng ta cũng làm như vậy. Trong toàn bộ sự nghiệp cách mạng của mình, chúng ta phải đặc biệt coi trọng kết hợp sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại, kết hợp các yếu tố dân tộc và quốc tế, các yếu tố truyền thống và thời đại, sử dụng tốt mọi khả năng mở rộng quan hệ thương mại, hợp tác kinh tế và khoa học, kỹ thuật với bên ngoài để phục vụ công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa, xây dựng đất nước giàu mạnh, và luôn luôn làm tròn nghĩa vụ quốc tế của mình đối với các nước anh em và bầu bạn. 

 

Càng mở cửa, hội nhập, càng mở rộng quan hệ đoàn kết, hợp tác quốc tế, chúng ta càng phải giữ vững độc lập tự chủ, tự lực tự cường, không lệ thuộc, ỷ lại vào bên ngoài. Trong khi mở cửa, hội nhập, phát triển quan hệ với tất cả các nước, các vùng lãnh thổ và các tổ chức quốc tế, thực hiện phương châm là bạn của tất cả các nước, cần giữ vững các nguyên tắc: tôn trọng độc lập, chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ, không can thiệp vào công việc nội bộ của nhau, không dùng vũ lực và đe dọa dùng vũ lực; giải quyết các bất đồng và tranh chấp thông qua thương lượng hoà bình, tôn trọng lẫn nhau, bình đẳng và cùng có lợi. Khai thác tối đa mọi lợi thế và nguồn lực của đất nước là điều kiện cơ bản để mở rộng quan hệ đoàn kết, hợp tác quốc tế có hiệu quả. Có độc lập tự chủ mới đa dạng hoá, đa phương hoá quan hệ quốc tế có hiệu quả; đa dạng hoá, đa phương hoá tốt sẽ góp phần củng cố, tăng cường thế độc lập tự chủ của chúng ta. Đó là hai mặt của một vấn đề, chúng tác động qua lại và quan hệ chặt chẽ với nhau. Trong giai đoạn hiện nay, vận dụng tư tưởng kết hợp sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại của Hồ Chí Minh, chúng ta thực hiện nhất quán đường lối đối ngoại độc lập tự chủ, hoà bình, hợp tác và phát triển, phải coi trọng bài học kết hợp sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại, sức mạnh trong nước và sức mạnh quốc tế để công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước, góp phần vào sự nghiệp cách mạng thế giới.

 

 

Đây là quan điểm và là nguyên lý cực kỳ quan trọng trong tư tưởng Hồ Chí Minh về kết hợp sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại. Bảy mươi chín năm qua, Đảng ta đã thực hiện đúng tư tưởng đó, đã hoàn thành được những yêu cầu và nhiệm vụ cách mạng đặt ra cho từng thời kỳ. Ngày nay, công tác xây dựng Đảng càng phải ngang tầm với những đòi hỏi của thời kỳ mới, tập trung ở ba vấn đề chủ yếu sau:

 

Về bản chất và tính tiên phong của Đảng . Trước đây, trong quá trình xây dựng Đảng ta, Hồ Chí Minh rất chú ý xây dựng bản chất giai cấp công nhân và tính tiên phong của Đảng . Bản chất của Đảng được Đảng ta khẳng định: Đảng ta là đội tiên phong của giai cấp công nhân, đồng thời là đội tiên phong của nhân dân lao động và của dân tộc Việt Nam, đại biểu trung thành với lợi ích của giai cấp công nhân, nhân dân lao động và của cả dân tộc. Tính tiên phong của Đảng là trong bất cứ hoàn cảnh nào, tình hình trong nước và thế giới dù khó khăn phức tạp đến đâu, Đảng cũng vững vàng, không xa rời mục tiêu, lý tưởng cách mạng. Đảng phải đề ra được đường lối, chủ trương đúng đắn và tổ chức thực hiện thắng lợi đường lối, chủ trương đó bằng việc đảng viên phải gương mẫu tiên phong đi đầu. 

 

Hiện nay, chúng ta đang thực hiện nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa thì vấn đề trên lại càng phải được coi trọng. Trong điều kiện mở cửa và hội nhập với thế giới, chúng ta phải kiên định mục tiêu và con đường đã lựa chọn: độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội. Các Đại hội lần thứ VII, VIII, IX và X của Đảng đều khẳng định: chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh là nền tảng tư tưởng và kim chỉ nam cho hành động của Đảng. Bởi vì, chủ nghĩa Mác - Lênin cho đến nay vẫn là học thuyết cách mạng và khoa học của thời đại chúng ta, vẫn là vũ khí tinh thần của giai cấp công nhân, là kim chỉ nam cho hành động cách mạng. Tư tưởng Hồ Chí Minh là sản phẩm của sự vận dụng sáng tạo chủ nghĩa Mác - Lênin vào thực tiễn Việt Nam, là tư tưởng vì độc lập, tự do của Tổ quốc, vì ấm no, hạnh phúc của nhân dân, vì hoà bình, hữu nghị giữa các dân tộc, vì sự phát triển các giá trị văn hoá và nhân văn của thời đại. Vì vậy, phải kiên định và vận dụng sáng tạo, góp phần phát triển chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh, xuất phát đầy đủ từ thực tiễn Việt Nam và tình hình quốc tế, trên cơ sở đó, xây dựng đường lối, chủ trương đối ngoại một cách đúng đắn và có hiệu quả cho sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá, cho công cuộc xây dựng đất nước giàu mạnh.

 

Về nguyên tắc tổ chức, sinh hoạt đảng và công tác quần chúng đã được các Đại hội Đảng trong những năm đổi mới bổ sung khá đầy đủ. Đảng muốn vững mạnh, thì Đảng phải trong sạch, nhất là trong điều kiện Đảng nắm chính quyền. Vấn đề phẩm chất của đảng viên, vấn đề giữ gìn sự trong sạch của Đảng, chống lại nguy cơ quan liêu, tham nhũng, thoái hoá, biến chất của một số không nhỏ đảng viên là những vấn đề Đảng cần quan tâm sâu sắc trong giai đoạn hiện nay. Cần phải có những biện pháp về tư tưởng và tổ chức để kiện toàn và đổi mới hoạt động của tổ chức cơ sở đảng, nâng cao chất lượng đội ngũ đảng viên - những tế bào của Đảng. Đất nước đã chuyển sang thời kỳ mới với nhiệm vụ đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá, đòi hỏi chất lượng của tổ chức cơ sở đảng và đảng viên phải được nâng cao. 

 

Để bảo đảm Đảng “là trí tuệ, là văn minh”, có bản lĩnh chính trị vững vàng, cần phải bổ sung thêm những chuẩn mực mới. Nếu trước đây tiêu chuẩn bao trùm của tổ chức đảng và người đảng viên là xả thân cho sự nghiệp giải phóng dân tộc, thì tiêu chuẩn chủ yếu hiện nay ngoài tinh thần hy sinh cao cả trên, phải có sự hiểu biết khoa học - kỹ thuật, biết làm giàu cho đất nước và cho bản thân bằng trí tuệ và lao động chân chính của tổ chức và cá nhân theo đúng luật pháp. Trước đây, Đảng ta và Hồ Chí Minh lãnh đạo cách mạng chủ yếu thông qua Mặt trận đoàn kết dân tộc thống nhất. Mọi người đến với Đảng, với cách mạng trước hết là đến với các hội quần chúng trong Mặt trận. Giờ đây, nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về kết hợp sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại cần tập trung giải quyết tốt mối quan hệ giữa Đảng và Mặt trận nhằm tạo khối đại đoàn kết, đoàn kết dân tộc và đoàn kết quốc tế vững chắc. Có như vậy, Đảng ta mới hoàn thành được nhiệm vụ to lớn của dân tộc và của thời đại. Trong những năm tới, Đảng phải dành nhiều công sức nhằm tạo được chuyển biến rõ rệt về xây dựng Đảng, phát huy truyền thống cách mạng, xây dựng Đảng thật sự trong sạch, vững mạnh cả về chính trị, tư tưởng và tổ chức, đoàn kết nhất trí cao, gắn bó mật thiết với nhân dân, có phương thức lãnh đạo khoa học, có đội ngũ cán bộ, đảng viên đủ phẩm chất và năng lực. Đây là nhiệm vụ then chốt, có ý nghĩa sống còn đối với Đảng và sự nghiệp cách mạng nước ta. Muốn vậy, phải thực hiện nghiêm túc nguyên tắc tập trung dân chủ trong Đảng, tăng cường mối quan hệ gắn bó giữa Đảng với nhân dân, nâng cao chất lượng và hiệu quả công tác kiểm tra, giám sát, giữ nghiêm kỷ luật của Đảng. 

 

Về quan hệ đối ngoại của Đảng . Trong quá trình lãnh đạo cách mạng Việt Nam, Hồ Chí Minh đặc biệt quan tâm tới quan hệ đối ngoại của Đảng và Nhà nước ta. Người kết hợp chặt chẽ chủ nghĩa yêu nước chân chính với chủ nghĩa quốc tế trong sáng, kế thừa và phát huy truyền thống tốt đẹp của dân tộc Việt Nam, đồng thời tiếp thu tinh hoa văn hoá nhân loại, ủng hộ sự nghiệp đấu tranh chính nghĩa của các dân tộc trên thế giới vì mục tiêu giải phóng. Ngày nay, chúng ta phải góp phần vào cuộc đấu tranh chung của loài người vì hoà bình, độc lập dân tộc, dân chủ và tiến bộ xã hội. Trước đây, Chủ tịch Hồ Chí Minh và Đảng ta tạo dựng một mặt trận nhân dân thế giới ủng hộ Việt Nam đấu tranh giành độc lập, thống nhất đất nước. Ngày nay, vấn đề quan trọng là Đảng và Nhà nước ta phải xây dựng và thực hiện chính sách đối ngoại độc lập tự chủ, rộng mở, vì hoà bình, hợp tác và phát triển phù hợp với xu thế của thời đại, tranh thủ đến mức cao nhất sự đồng tình, ủng hộ và giúp đỡ của nhân dân thế giới cho sự nghiệp xây dựng đất nước giàu mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh, góp phần vào sự nghiệp cách mạng thế giới. Trong quan hệ quốc tế hiện nay cần giữ vững môi trường hoà bình, tạo điều kiện quốc tế thuận lợi cho công cuộc đổi mới, đẩy mạnh phát triển kinh tế - xã hội, công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, đồng thời góp phần tích cực vào cuộc đấu tranh chung của nhân dân thế giới vì những mục tiêu cao cả của thời đại. Đưa các quan hệ quốc tế đã được thiết lập vào chiều sâu, ổn định, bền vững. Củng cố và tăng cường quan hệ với các đảng cộng sản, công nhân, đảng cánh tả, các phong trào độc lập dân tộc, cách mạng và tiến bộ trên thế giới. Tiếp tục mở rộng quan hệ với các đảng cầm quyền. Thúc đẩy quan hệ hợp tác toàn diện và có hiệu quả với các nước ASEAN, các nước khu vực châu Á - Thái Bình Dương. 

 

Vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về kết hợp sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại trong giai đoạn hiện nay với những nội dung trên, chúng ta sẽ làm được, vì Đảng Cộng sản Việt Nam có tinh thần độc lập tự chủ, sáng tạo, có tinh thần đoàn kết quốc tế thuỷ chung, trong sáng, vì Đảng ta là đảng của Chủ tịch Hồ Chí Minh vĩ đại.

 

 

PGS.TS. ĐINH XUÂN LÝ

Đại học Quốc gia Hà Nội

 

 

Tư tưởng về độc lập tự chủ, gắn liền với đoàn kết, hợp tác quốc tế là một bộ phận cốt lõi trong tư tưởng Hồ Chí Minh về đối ngoại ²⁸ ,  đó là hệ thống quan điểm thể hiện các nội dung như sau:

 

 

Tháng 5 năm 1947, khi trả lời ông Vaxidép Rao, thông tín viên của hãng Roitơ, về quan niệm độc lập của nước Việt Nam, Hồ Chí Minh giải thích: “Độc lập nghĩa là chúng tôi điều khiển lấy mọi công việc của chúng tôi, không có sự can thiệp ở ngoài vào” ²⁹ .  Độc lập tự chủ theo tư tưởng Hồ Chí Minh thể hiện ở tính chủ động, sáng tạo trong tư duy và hành động - không rập khuôn, máy móc, không thụ động hoặc ỷ lại. Cũng có nghĩa là dân tộc Việt Nam phải tự mình hoạch định đường lối, chính sách đối nội và đối ngoại, “phải vạch rõ những phương pháp và những biện pháp của riêng mình”. Đường lối đó phải phục vụ lợi ích quốc gia như: độc lập dân tộc, chủ quyền quốc gia, toàn vẹn lãnh thổ, thống nhất đất nước, tự do, hạnh phúc cho nhân dân. Tuy nhiên, xuất phát từ quan điểm: “Nước ta là một bộ phận của thế giới. Tình hình của nước ta có ảnh hưởng đến thế giới, mà tình hình thế giới cũng có quan hệ đến nước ta”, ³⁰ Hồ Chí Minh đồng thời chỉ ra rằng không thể hạn chế những hoạt động đó trong khuôn khổ dân tộc thuần tuý, bởi những hoạt động đó “có muôn ngàn sợi dây liên hệ” với cuộc đấu tranh chung của thế giới tiến bộ. 

 

 Và, điều đặc biệt quan trọng là, trong khi nhấn mạnh độc lập tự chủ về hoạch định đường lối phát triển của dân tộc, Hồ Chí Minh cũng cảnh báo hai khuynh hướng cần phải tránh: một là , nếu không “chú trọng đến đặc điểm của dân tộc mình trong khi học tập kinh nghiệm của các nước anh em, là sai lầm nghiêm trọng, là phạm chủ nghĩa giáo điều”; hai là , “nếu quá nhấn mạnh đặc điểm dân tộc để phủ nhận giá trị phổ biến của những kinh nghiệm lớn, cơ bản của các nước anh em, thì sẽ mắc sai lầm nghiêm trọng của chủ nghĩa xét lại” ³¹ . 

 

Quan điểm độc lập tự chủ trong tư tưởng Hồ Chí Minh còn thể hiện ở phương diện “sức mạnh nội lực” mà Người thường gọi là “thực lực”. Đó chính là sức mạnh của khối đại đoàn kết dân tộc, sức mạnh kinh tế, chính trị, văn hoá... của đất nước. 

 

 

Hồ Chí Minh là người Việt Nam đầu tiên đưa ra quan điểm gắn cách mạng Việt Nam với phong trào cách mạng thế giới “Cách mệnh An Nam cũng là một bộ phận trong cách mệnh thế giới. Ai làm cách mệnh trong thế giới đều là đồng chí của dân An Nam cả”. ³² Những hoạt động của Nguyễn Ái Quốc - Hồ Chí Minh trong quá trình tìm đường cứu nước, đặc biệt là thời gian ở Pháp đã đóng góp to lớn trên phương diện nhận thức và thực tiễn về ý nghĩa của đoàn kết quốc tế trong phong trào cách mạng thế giới, đồng thời góp phần liên hiệp các dân tộc bị áp bức nói chung, đặc biệt ở phương Đông nói riêng trong cuộc đấu tranh giải phóng các dân tộc.

 

Trong bản báo cáo trình bày tại Hội nghị các đoàn thể cách mạng Việt Nam ở nước ngoài, họp năm 1944 tại Liễu Châu (Quảng Châu, Trung Quốc), Hồ Chí Minh đã khẳng định ý nghĩa quan trọng của việc kết hợp yếu tố sức mạnh dân tộc với sự giúp đỡ, ủng hộ từ bên ngoài, Người nói: “Không có một sức mạnh thống nhất của cả nước, không có sự giúp đỡ mạnh mẽ của bên ngoài, công cuộc vận động giải phóng khó mà thành công được” ³³ .  

 

Trên cơ sở phương châm “thêm bạn, bớt thù”, tránh đối đầu, “không gây thù oán với một ai”, tìm ra những điểm tương đồng, khai thác mọi khả năng có thể, nhằm tập hợp lực lượng, hình thành mặt trận đoàn kết ủng hộ Việt Nam theo nhiều tầng, nhiều nấc, Hồ Chí Minh đã mở rộng biên độ đoàn kết quốc tế theo quan điểm “Mọi người yêu nước và tiến bộ là bạn của ta”; ³⁴ “Làm bạn với tất cả mọi nước dân chủ và không gây thù oán với một ai” ³⁵ Đây chính là phương châm quan hệ quốc tế, là cơ sở để xác lập tình hữu nghị, đoàn kết, hợp tác với nhân dân các nước trên thế giới.

 

Trong đoàn kết quốc tế, Hồ Chí Minh xác định rõ quan hệ giữa cách mạng Việt Nam với các đối tác cụ thể: với phong trào cách mạng vô sản; với phong trào giải phóng dân tộc; với phong trào hoà bình, dân chủ và tiến bộ trên thế giới... Trong đó, Người đặc biệt quan tâm đến việc góp phần xây dựng khối đoàn kết trong phong trào cộng sản quốc tế “trên nền tảng chủ nghĩa Mác - Lênin và chủ nghĩa quốc tế vô sản, có lý, có tình”. 

 

 

Theo quan điểm của Hồ Chí Minh, vấn đề quan trọng hàng đầu tạo cơ sở cho đoàn kết quốc tế là phải làm cho nhân dân thế giới hiểu rõ về đất nước và con người Việt Nam, về cuộc đấu tranh chính nghĩa của nhân dân ta “Để tỏ cho thế giới biết rằng ta là một dân tộc văn minh”; “dân Việt Nam ta đủ tư cách độc lập, tự do”. Và, phải khôn khéo, phải chủ động, tích cực; phải tự lực cánh sinh, phải lấy sức ta mà giải phóng cho ta, “muốn người ta giúp cho, thì trước mình phải tự giúp lấy mình đã” ³⁶ .  Người nói: “sự giúp đỡ của các nước bạn là quan trọng, nhưng không được ỷ lại, không được ngồi mong chờ người khác. Một dân tộc không tự lực cánh sinh mà cứ ngồi chờ dân tộc khác giúp đỡ thì không xứng đáng được độc lập”. ³⁷ Trong mối quan hệ dân tộc và quốc tế, Hồ Chí Minh không tuyệt đối hoá yếu tố khách quan - yếu tố quốc tế (tránh được sự rập khuôn, máy móc, sự ỷ lại bên ngoài); đồng thời Người cũng không tuyệt đối hoá yếu tố chủ quan - yếu tố dân tộc (tránh được sự biệt lập, cô lập). Người coi yếu tố quốc tế có ý nghĩa quan trọng cho thắng lợi của cách mạng; nhưng yếu tố độc lập, tự chủ, tự lực, tự cường luôn giữ vai trò quyết định mọi thắng lợi. Sự giúp đỡ từ bên ngoài sẽ làm cho cách mạng nước ta bớt khó khăn hơn, tạo điều kiện để ta thực hiện tự lực cánh sinh được tốt hơn. Theo tư tưởng Hồ Chí Minh, độc lập, tự chủ luôn luôn là nền tảng vững chắc để đoàn kết, tập hợp các lực lượng cách mạng thế giới ủng hộ, giúp đỡ Việt Nam một cách hiệu quả nhất. 

 

Thực tế cho thấy, quan điểm đoàn kết quốc tế trong tư tưởng Hồ Chí Minh dựa trên nguyên tắc: sự nghiệp cách mạng ở mỗi nước là nhiệm vụ của bản thân các quốc gia dân tộc, nhưng để tăng cường sức mạnh nội lực bảo đảm cho thắng lợi thì phải gắn cách mạng của mỗi nước vào trào lưu cách mạng thế giới, kết hợp chặt chẽ dân tộc với quốc tế, để tranh thủ cao nhất sự đồng tình ủng hộ của bên ngoài, tạo sức mạnh tổng hợp cho đất nước. Muốn đoàn kết, hợp tác quốc tế hiệu quả, bền vững phải có thực lực làm cơ sở, do đó việc xây dựng thực lực về chính trị, kinh tế, quân sự của đất nước - sức mạnh nội lực là nhân tố quyết định sự thành công của đoàn kết, hợp tác quốc tế. Hồ Chí Minh từng nói: “Phải trông ở thực lực. Thực lực mạnh, ngoại giao sẽ thắng lợi. Thực lực là cái chiêng mà ngoại giao là cái tiếng. Chiêng có to tiếng mới lớn” ³⁸ . 

 

Theo quan điểm của Hồ Chí Minh, trong đoàn kết quốc tế cần nắm vững phương châm kiên trì về nguyên tắc, giữ vững chiến lược, nhưng mềm dẻo, linh hoạt về sách lược theo tinh thần “dĩ bất biến, ứng vạn biến”. Người nói: “ Mục đích bất di bất dịch của ta vẫn là hoà bình, thống nhất, độc lập, dân chủ. Nguyên tắc của ta thì phải vững chắc, nhưng sách lược của ta thì linh hoạt”. ³⁹

 

Để tăng cường đoàn kết phải thông qua đấu tranh. Người nói: “Mục đích của ta là vì đoàn kết, vì đoàn kết mà phải tranh đấu. Tranh đấu để đi đến đoàn kết chứ không nói xấu ai”; phải nhìn cho rộng, suy cho kỹ để biết người, biết mình, luôn làm chủ tình thế. Phải “thấy trước, chuẩn bị trước". Người nói “Muốn thành công thì phải biết trước mọi việc”; phải dự báo đúng tình hình, thời cuộc; phải tích cực chuẩn bị các điều kiện và nắm chắc thời cơ, nhưng phải biết chọn thời cơ để giành thắng lợi từng bước, giành thắng lợi từng bộ phận. 

 

Tóm lại , tư tưởng Hồ Chí Minh về độc lập tự chủ, gắn liền với đoàn kết, hợp tác quốc tế là hệ thống quan điểm thể hiện các nội dung về kết hợp sức mạnh trong nước với sức mạnh quốc tế; về mối quan hệ giữa nội lực và ngoại lực và các phương châm, phương pháp nhằm phát huy hiệu quả của kết hợp sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại phục vụ cho sự nghiệp cách mạng nước ta.

 

 

Trong thời kỳ đổi mới, Đảng ta đã vận dụng và phát triển tư tưởng Hồ Chí Minh về độc lập tự chủ, gắn liền với đoàn kết, hợp tác quốc tế, thể hiện trên các vấn đề như:

 

Một là , quán triệt quan điểm mục đích của ta là bất di bất dịch, nguyên tắc của ta phải vững chắc, sách lược phải linh hoạt theo tinh thần “dĩ bất biến, ứng vạn biến”. Trên cơ sở mục tiêu nhất quán là độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, Đảng ta đã linh hoạt điều chỉnh mục tiêu đối ngoại đáp ứng yêu cầu, nhiệm vụ của cách mạng Việt Nam và thích ứng với xu thế quốc tế, tạo môi trường quốc tế thuận lợi, mở rộng quan hệ hợp tác với các nước trong cộng đồng quốc tế.

 

Đảng ta khởi xướng sự nghiệp đổi mới vào lúc đất nước đang phải đối mặt với những thách thức to lớn. Cách mạng Việt Nam lúc này đặt ra hai yêu cầu quan trọng và cấp bách:

 

- Phải giải toả tình trạng căng thẳng, đối đầu; phá thế bị bao vây, cấm vận, tiến tới bình thường hoá quan hệ và mở rộng quan hệ hợp tác với các nước, tạo môi trường thuận lợi để xây dựng, phát triển đất nước.

 

- Phải thoát khỏi cuộc khủng hoảng kinh tế - xã hội, thu hẹp khoảng cách phát triển giữa Việt Nam với các quốc gia khu vực, trong bối cảnh các nguồn viện trợ, đầu tư từ các nước xã hội chủ nghĩa Liên Xô và Đông Âu không còn.

 

Xuất phát từ những yêu cầu, nhiệm vụ thực tiễn, Đảng ta trong khi kiên trì và nhất quán với mục tiêu độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội đã thực hiện điều chỉnh chiến lược đối ngoại “lấy mục tiêu hoà bình và phát triển làm chuẩn mực trong mọi hoạt động quốc tế của mình”; chủ động chuyển sang giai đoạn đấu tranh mới dưới hình thức cùng tồn tại hoà bình với các nước láng giềng, khu vực và quán triệt ý nghĩa chính trị quan trọng của “con đường thi đua về kinh tế” giữa các nước có chế độ chính trị - xã hội khác nhau; tham gia tích cực vào phân công lao động quốc tế “Chuyển mạnh hoạt động ngoại giao từ quan hệ chính trị là chủ yếu sang quan hệ chính trị - kinh tế, mở rộng quan hệ kinh tế, phục vụ cho sự nghiệp xây dựng và bảo vệ đất nước” ⁴⁰ ,  kiên quyết mở rộng quan hệ quốc tế; quyết tâm tạo chuyển biến cơ bản trong quan hệ với các nước lớn; thực hiện mở rộng liên kết, hợp tác và thu hút đầu tư nước ngoài phục vụ sự nghiệp xây dựng đất nước. 

 

Nghị quyết 13 Bộ Chính trị (tháng 5 năm 1988) “Về nhiệm vụ và chính sách đối ngoại trong tình hình mới”, khẳng định “lợi ích cao nhất của Đảng và nhân dân ta là phải củng cố và giữ vững hoà bình để tập trung sức xây dựng và phát triển kinh tế. Đó là nhân tố quyết định củng cố, giữ vững an ninh và độc lập”; Bộ Chính trị chỉ ra rằng: “với một nền kinh tế mạnh, một nền quốc phòng vừa đủ mạnh cùng với sự mở rộng quan hệ hợp tác quốc tế, chúng ta sẽ càng có nhiều khả năng giữ vững độc lập và xây dựng thành công chủ nghĩa xã hội hơn” ⁴¹ .  Kết luận trên của Bộ Chính trị đã thể hiện tư duy mới về quan hệ quốc tế coi “sự mở rộng quan hệ hợp tác quốc tế” là một nhân tố góp phần “giữ vững độc lập và xây dựng thành công chủ nghĩa xã hội”. 

 

Vào đầu thập niên 1990, trước những thay đổi nhanh chóng của tình hình thế giới, Đảng ta nhấn mạnh yêu cầu của công tác đối ngoại là cần nhạy bén, nhận thức kịp thời và dự báo được những diễn biến phức tạp và thay đổi sâu sắc trong quan hệ quốc tế để có những chủ trương đối ngoại phù hợp. Đại hội lần thứ VII của Đảng (tháng 6 năm 1991) yêu cầu quán triệt việc đa dạng hoá, đa phương hoá quan hệ kinh tế với mọi quốc gia, mọi tổ chức kinh tế, thực hiện đầy đủ nghĩa vụ và quyền hạn thành viên của nước ta, gia nhập các tổ chức quốc tế và các hiệp hội kinh tế khác khi cần thiết và có điều kiện. 

 

Cùng với việc điều chỉnh về chủ trương lớn, Đảng đã đổi mới chính sách đối ngoại với các đối tác cụ thể: đối với Lào và Campuchia, thực hiện “Đổi mới phương thức hợp tác, chú trọng hiệu quả theo nguyên tắc bình đẳng, tôn trọng độc lập, chủ quyền và lợi ích chính đáng của nhau. Phấn đấu góp phần sớm đạt được một giải pháp chính trị toàn bộ về vấn đề Campuchia” ⁴² .  Với Trung Quốc, Đảng chủ trương giải quyết những vấn đề tồn tại giữa hai nước thông qua thương lượng, thúc đẩy quá trình bình thường hoá quan hệ và từng bước mở rộng sự hợp tác Việt - Trung. Trong quan hệ với khu vực, chủ trương phát triển quan hệ hữu nghị với các nước ở Đông Nam Á và châu Á - Thái Bình Dương, phấn đấu cho một Đông Nam Á hoà bình, hữu nghị và hợp tác ⁴³ ...

 

Xuất phát từ tình hình thế giới và các xu thế chủ yếu trong quan hệ quốc tế, Đảng ta trong khi chủ trương triển khai mạnh mẽ và đồng bộ đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, rộng mở, đa dạng hoá, đa phương hoá quan hệ đối ngoại, mở rộng quan hệ hợp tác nhiều mặt với tất cả các nước, đã nhấn mạnh tư tưởng chỉ đạo là: Giữ vững nguyên tắc độc lập, thống nhất và chủ nghĩa xã hội đồng thời phải rất sáng tạo, năng động, linh hoạt phù hợp với vị trí, điều kiện và hoàn cảnh cụ thể của nước ta cũng như diễn biến của tình hình thế giới và khu vực, phù hợp với đặc điểm từng đối tượng ta có quan hệ.

 

Tại Đại hội lần thứ VIII (tháng 6 năm 1996), trong khi tiếp tục quan điểm phát triển quan hệ với các đảng cộng sản và công nhân, các lực lượng cách mạng, độc lập dân tộc và tiến bộ, Đảng ta chủ trương: “mở rộng quan hệ với các đảng cầm quyền và các đảng khác” ⁴⁴ ;  đồng thời quán triệt yêu cầu mở rộng quan hệ đối ngoại nhân dân, quan hệ với các tổ chức phi chính phủ, tranh thủ sự đồng tình và ủng hộ rộng rãi của nhân dân các nước, góp phần thúc đẩy xu thế hoà bình, hợp tác, phát triển

 

Đại hội lần thứ IX (tháng 4 năm 2001) và Đại hội lần thứ X (tháng 4 năm 2006) đề ra yêu cầu: chủ động và tích cực hội nhập kinh tế quốc tế, góp phần tích cực vào cuộc đấu tranh chung của nhân dân thế giới vì hoà bình, độc lập dân tộc, dân chủ và tiến bộ xã hội.

 

Sự điều chỉnh mục tiêu, nhiệm vụ đối ngoại của Đảng qua các kỳ Đại hội và Hội nghị Trung ương từ khoá VI đến khoá X là phù hợp với quan điểm của Hồ Chí Minh: “ Tình hình mới đã đặt ra những nhiệm vụ mới , phương châm mới, sách lược mới..., chính sách và khẩu hiệu cũng phải thay đổi, cho hợp với tình hình mới” ⁴⁵ .  Mặt khác, những điều chỉnh này cũng thể hiện rõ nét sự kế thừa sáng tạo phương châm tư tưởng Hồ Chí Minh: mục đích của ta là bất di bất dịch, nhưng phải “dĩ bất biến, ứng vạn biến” nhằm thực hiện cho được mục tiêu cơ bản là: Xây dựng một nước Việt Nam độc lập, thống nhất, dân chủ và giàu mạnh, góp phần xứng đáng vào sự nghiệp cách mạng thế giới. 

 

 

Trong giai đoạn hiện nay, việc tiếp tục vận dụng quan điểm trên đây của Hồ Chí Minh đặt ra yêu cầu phải quán triệt sâu sắc quan điểm chỉ đạo: Bảo đảm lợi ích dân tộc chân chính là xây dựng thành công và bảo vệ vững chắc Tổ quốc xã hội chủ nghĩa, coi đó là lợi ích cao nhất. Trong quan hệ đối ngoại phải quán triệt: Lấy việc giữ vững môi trường hoà bình, ổn định để phát triển kinh tế - xã hội là mục tiêu cao nhất, đồng thời thực hiện nghĩa vụ quốc tế theo khả năng thực tế của Việt Nam. Cụ thể là, giữ vững độc lập tự chủ, tự lực tự cường đi đôi với mở rộng quan hệ đối ngoại, hội nhập kinh tế quốc tế, tạo thêm nguồn lực đáp ứng yêu cầu phát triển của đất nước; thông qua đó phát huy vai trò và nâng cao vị thế của Việt Nam trong quan hệ khu vực và quốc tế.

 

Hai là , quán triệt phương châm tư tưởng Hồ Chí Minh: “thêm bạn, bớt thù”; “làm bạn với tất cả mọi nước dân chủ và không gây thù oán với một ai” thích ứng với đặc điểm và xu thế quốc tế; chủ động, tích cực mở rộng quan hệ hữu nghị, hợp tác phát triển với tất cả các nước vì hoà bình, độc lập và phát triển; nhận thức đúng vai trò, vị trí của từng đối tác, để lựa chọn phương cách và thế ứng xử phù hợp, hiệu quả trong hoạt động đối ngoại.

 

Vào thời kỳ đổi mới, trên cơ sở nhận thức sâu sắc tình hình trong nước và bối cảnh quốc tế, Đại hội lần thứ VI của Đảng chủ trương phải đổi mới phương cách tập hợp lực lượng, phải biết kết hợp sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại trong điều kiện mới.

 

Để giữ vững hoà bình, phát triển kinh tế, Nghị quyết 13 Bộ Chính trị (tháng 5 năm 1988) xác định quan điểm: trong quan hệ quốc tế, chúng ta phải "thêm bạn, bớt thù", ra sức tranh thủ các nước anh em bầu bạn và dư luận rộng rãi trên thế giới; làm thất bại âm mưu bao vây, cô lập nước ta về kinh tế, chính trị; kiên quyết chủ động chuyển cuộc đấu tranh từ tình trạng đối đầu sang đấu tranh và hợp tác trong cùng tồn tại hoà bình; lợi dụng sự phát triển của cách mạng khoa học kỹ thuật và xu thế toàn cầu hoá nền kinh tế thế giới để tranh thủ vị trí có lợi nhất trong phân công lao động quốc tế; kiên quyết mở rộng quan hệ hợp tác quốc tế, ra sức đa dạng hoá quan hệ.

 

Về làm nghĩa vụ quốc tế, Nghị quyết Bộ Chính trị chủ trương phải căn cứ vào điều kiện và khả năng của Việt Nam, phù hợp với mục tiêu chiến lược của ta nhằm giữ vững hoà bình và phát triển kinh tế. Như vậy so với quan điểm của Đảng ở Đại hội lần thứ VI: “Là một đội ngũ của phong trào cộng sản và công nhân quốc tế, Đảng ta tích cực góp phần vào việc tăng cường đoàn kết của phong trào trên cơ sở chủ nghĩa Mác - Lênin và chủ nghĩa quốc tế vô sản, tăng cường sự hợp tác giữa các đảng anh em trong cuộc đấu tranh vì những mục tiêu chung là hoà bình, độc lập dân tộc, dân chủ và chủ nghĩa xã hội” ⁴⁶  thì Nghị quyết 13 Bộ Chính trị đã có sự đổi mới rõ rệt về quan điểm làm nghĩa vụ quốc tế.

 

Hội nghị lần thứ tám Ban Chấp hành Trung ương khoá VI (tháng 3 năm 1990), coi việc mở rộng quan hệ đối ngoại theo phương châm “thêm bạn, bớt thù” là một trong những nhiệm vụ cấp bách và quán triệt không để các vấn đề cục bộ, tạm thời, thứ yếu cản trở việc thực hiện nhiệm vụ chiến lược của ta; nêu cao tinh thần độc lập, tự chủ, đoàn kết quốc tế phù hợp với tình hình mới.

 

Đến Đại hội lần thứ VII (tháng 6 năm 1991), tư duy của Đảng ta về quan hệ quốc tế tiếp tục được đổi mới. Đó là việc nhận thức trong đời sống chính trị - kinh tế quốc tế, quan hệ giữa các quốc gia, dân tộc, bên cạnh lợi ích mang tính giai cấp, mang tính ý thức hệ còn có những lợi ích mang tính phổ biến, tính toàn cầu và, trong một thế giới mà sự phụ thuộc lẫn nhau ngày càng chặt chẽ thì việc phối hợp, hợp tác giữa các nước là một nhu cầu khách quan. Trong điều kiện như vậy, tư duy xác định “bạn, thù” trên cơ sở tiêu chí ý thức hệ đơn thuần không còn phù hợp nữa, mà đòi hỏi phải mềm dẻo hơn, linh hoạt hơn. Đại hội lần thứ VII đề ra chủ trương: “hợp tác bình đẳng và cùng có lợi với tất cả các nước, không phân biệt chế độ chính trị - xã hội khác nhau trên cơ sở các nguyên tắc cùng tồn tại hoà bình” ⁴⁷ ,  với phương châm “Việt Nam muốn là bạn với tất cả các nước trong cộng đồng thế giới, phấn đấu vì hoà bình, độc lập và phát triển”. ⁴⁸

 

Trên cơ sở nhận thức sâu sắc bối cảnh thế giới và quan hệ chính trị quốc tế, đồng thời cảm nhận đầy đủ “thế” và “lực” của đất nước sau 15 năm đổi mới, Đại hội lần thứ IX của Đảng (tháng 4 năm 2001) nêu phương châm đối ngoại mới: “Việt Nam sẵn sàng là bạn, là đối tác tin cậy của các nước trong cộng đồng quốc tế, phấn đấu vì hoà bình, độc lập và phát triển”. ⁴⁹ Đại hội xác định thứ tự các mối quan hệ ưu tiên trong chiến lược đối ngoại của mình: coi trọng và phát triển quan hệ hữu nghị, hợp tác với các nước xã hội chủ nghĩa và các nước láng giềng; nâng cao hiệu quả và chất lượng hợp tác với các nước ASEAN; tiếp tục mở rộng quan hệ với các nước bạn bè truyền thống, các nước độc lập dân tộc, các nước đang phát triển, các nước trong Phong trào Không liên kết; các nước phát triển và các tổ chức quốc tế; tích cực tham gia giải quyết các vấn đề toàn cầu; ủng hộ cuộc đấu tranh của nhân dân thế giới bảo vệ hoà bình, chống nguy cơ chiến tranh và chạy đua vũ trang; góp phần xây dựng trật tự chính trị, kinh tế quốc tế dân chủ, công bằng. 

 

Những quan điểm của Đảng ở Đại hội lần thứ IX tiếp tục được Đại hội lần thứ X (tháng 4 năm 2006) phát triển, thể hiện qua việc khẳng định thực hiện nhất quán đường lối đối ngoại độc lập tự chủ, hoà bình, hợp tác và phát triển; đưa các quan hệ quốc tế đã được thiết lập vào chiều sâu, ổn định, bền vững. Hội nhập kinh tế quốc tế với tinh thần chủ động và tích cực; phát triển quan hệ với tất cả các nước, các vùng lãnh thổ trên thế giới và các tổ chức quốc tế theo các nguyên tắc tôn trọng độc lập, chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ, tôn trọng lẫn nhau, bình đẳng và cùng có lợi.

 

Việc các Đại hội và Hội nghị Trung ương, Nghị quyết Bộ Chính trị từ khoá VI đến khoá X đều nhất quán khẳng định chủ trương mở rộng quan hệ hợp tác song phương, đa phương với cộng đồng quốc tế chính là sự vận dụng và phát triển trong điều kiện mới chính sách đối ngoại rộng mở của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà mà Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nêu rõ trong “Lời kêu gọi Liên hợp quốc” (năm 1946) với quan điểm cốt lõi: “Đối với các nước dân chủ, nước Việt Nam sẵn sàng thực thi chính sách mở cửa và hợp tác trong mọi lĩnh vực”. ⁵⁰

 

Trong giai đoạn hiện nay, việc tiếp tục vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về đoàn kết, hợp tác quốc tế, phải quán triệt sâu sắc hai mặt hợp tác và đấu tranh trong quan hệ quốc tế; cố gắng thúc đẩy mặt hợp tác, nhưng vẫn phải đấu tranh dưới hình thức và mức độ thích hợp với từng đối tác; đấu tranh để hợp tác; tránh trực diện đối đầu, tránh để bị đẩy vào thế cô lập.

 

Mở rộng quan hệ với mọi quốc gia và vùng lãnh thổ trên thế giới, không phân biệt chế độ chính trị - xã hội. Coi trọng quan hệ hoà bình, hợp tác với khu vực, đồng thời mở rộng quan hệ ngày càng sâu rộng, bền vững với các nước lớn; chủ động tham gia các tổ chức đa phương, khu vực và toàn cầu. 

 

Ba là, quán triệt quan điểm độc lập, tự chủ, dựa vào sức mình là chính theo tinh thần “muốn người ta giúp cho, thì trước mình phải tự giúp lấy mình đã”, ⁵¹ để quá trình mở rộng quan hệ đối ngoại, đa dạng hoá, đa phương hoá mang lại hiệu quả cao, bền vững và không làm phương hại đến chủ quyền quốc gia, bản sắc văn hoá dân tộc “hội nhập mà không hoà tan”, mở cửa nhưng không đánh mất mình, độc lập nhưng không đóng cửa biệt lập với tiến trình phát triển của nhân loại.

 

Thấm nhuần và quán triệt quan điểm Hồ Chí Minh về độc lập, tự chủ, tự lực tự cường gắn liền với đoàn kết, hợp tác quốc tế, trong các văn kiện, nghị quyết của Đảng kể từ Đại hội lần thứ VI, đều khẳng định sức mạnh quyết định để thực hiện thành công sự nghiệp đổi mới là ở dân tộc ta, nhân dân ta, sức mạnh ấy do trí tuệ, ý chí của con người Việt Nam và tiềm năng của đất nước mà có. Tuy nhiên, trong thời đại ngày nay, không một quốc gia nào tự khép kín, tự cô lập mình với thế giới mà phát triển được. Đặc biệt là với Việt Nam, một nước đang phát triển, nền kinh tế còn lạc hậu thì càng cần phải tranh thủ nguồn lực bên ngoài, góp phần thực hiện thắng lợi các mục tiêu của công cuộc đổi mới. Xuất phát từ nhận thức trên, Hội nghị lần thứ tư Ban Chấp hành Trung ương khoá VIII (tháng 12 năm 1997), đề ra chủ trương trên cơ sở phát huy tốt nội lực kết hợp với mở rộng hợp tác quốc tế là vấn đề cơ bản quyết định thành công của sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá và duy trì sự phát triển bền vững cho đất nước. Trong mối quan hệ giữa nội lực và nguồn lực bên ngoài, Đảng ta nhấn mạnh: Nếu không độc lập, tự chủ, không phát huy đầy đủ nội 

 

 

 

lực thì không thể đứng vững và đi lên một cách vững chắc và cũng không thể khai thác hiệu quả nguồn lực bên ngoài được. Mặt khác, trong thời đại ngày nay, nếu chúng ta không mở rộng quan hệ quốc tế, tranh thủ vốn, công nghệ, kinh nghiệm và thị trường bên ngoài, thì Việt Nam khó thoát khỏi tụt hậu. Vì vậy, Đảng yêu cầu phải nắm vững và quán triệt sâu sắc phương châm “giữ vững độc lập tự chủ đi đôi với mở rộng hợp tác quốc tế; động viên cao độ nguồn lực trong nước là chính đi đôi với tranh thủ tối đa nguồn lực bên ngoài; xây dựng một nền kinh tế mở hội nhập khu vực và thế giới”.  Một trong những chính sách lớn mà Nghị quyết nhấn mạnh là “Trên cơ sở phát huy nội lực, thực hiện nhất quán, lâu dài chính sách thu hút các nguồn lực bên ngoài”. ⁵²

 

Trong Văn kiện Đại hội lần thứ IX (tháng 4 năm 2001), lần đầu tiên Đảng ta đã làm rõ thuật ngữ về nền kinh tế độc lập tự chủ trong bối cảnh toàn cầu hoá, khu vực hoá: “xây dựng nền kinh tế độc lập tự chủ, trước hết là độc lập tự chủ về đường lối, chính sách, đồng thời có tiềm lực kinh tế đủ mạnh. Xây dựng nền kinh tế độc lập tự chủ phải đi đôi với chủ động hội nhập kinh tế quốc tế, mở rộng và nâng cao hiệu quả kinh tế đối ngoại, kết hợp nội lực với ngoại lực thành nguồn lực tổng hợp để phát triển đất nước”,1 mở rộng quan hệ với các nước nhưng không để nền kinh tế Việt Nam bị lệ thuộc và bị sự chi phối của bên ngoài.

 

Độc lập tự chủ về kinh tế tạo cơ sở vững chắc cho hội nhập kinh tế quốc tế hiệu quả và bền vững; mặt khác, hội nhập kinh tế quốc tế hiệu quả sẽ là một nhân tố bảo đảm cho độc lập tự chủ. Vì vậy, việc vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về độc lập tự chủ, gắn liền với đoàn kết, hợp tác quốc tế trong bối cảnh hiện nay cần phải quán triệt quan điểm: xây dựng nền kinh tế độc lập tự chủ phải gắn liền với chủ động và tích cực hội nhập kinh tế quốc tế. Mục tiêu hội nhập kinh tế quốc tế là nhằm kết hợp sức mạnh trong nước (nội lực) với các nguồn lực từ bên ngoài (vốn, công nghệ, kinh nghiệm quản lý) tạo thành nguồn lực tổng hợp để đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá, thực hiện dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh.

 

Thực tế cho thấy, trong thời kỳ đổi mới, quan điểm Hồ Chí Minh về độc lập tự chủ, gắn liền với đoàn kết, hợp tác quốc tế được quán triệt và thấm sâu vào mọi chủ trương, chính sách đối ngoại của Đảng và Nhà nước. Sự vận dụng quan điểm của Người thể hiện trong việc hoạch định đường lối đối ngoại độc lập tự chủ, rộng mở đáp ứng yêu cầu và nhiệm vụ của cách mạng Việt Nam, phù hợp với bối cảnh và xu thế quốc tế; thể hiện trong việc tập trung xây dựng thực lực mọi mặt (“lực” và “thế”) của đất nước, tạo nền tảng vững chắc cho quá trình hội nhập kinh tế quốc tế một cách hiệu quả. Chính vì vậy, hoạt động đối ngoại Việt Nam thời kỳ đổi mới đã đạt được những thành tựu to lớn, góp phần đưa nước ta ra khỏi sự đối đầu thù địch; phá được thế bị bao vây cấm vận; giữ vững độc lập, chủ quyền quốc gia; mở rộng, phát triển quan hệ song phương và đa phương với khu vực và thế giới, chủ động hội nhập kinh tế quốc tế; thu hút được một khối lượng khá lớn vốn đầu tư từ bên ngoài cùng nhiều công nghệ và kinh nghiệm quản lý tiên tiến; góp phần đưa đất nước ra khỏi khủng hoảng kinh tế - xã hội, nền kinh tế Việt Nam có bước phát triển mới; thế và lực của Việt Nam được nâng cao trên trường quốc tế.

 

 1. V.I. Lênin: Toàn tập, Nxb. Tiến bộ, Mátxcơva, 1980, t.25, tr.352-353.

 

2. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.4, tr.161.

 

3. Vũ Kỳ: “Từ Hà Nội đến Quảng Châu, Dương Châu”, trong sách Bác Hồ và hoạt động ngoại giao, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2008, tr.140.

 

4. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.4, tr.1.

 

5, 6, 7. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.4, tr.1, 480; t.12, tr.108.

 

8. Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, Viện Hồ Chí Minh: Hồ Chí Minh Biên niên tiểu sử, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, t.3, tr.279.

 

9. Vũ Dương Ninh - Nguyễn Văn Hồng: Lịch sử thế giới cận đại, Nxb. Giáo dục, Hà Nội, 2001, tr.316.

 

10. Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đảng Toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2000, t.7, tr.113. 

 

1 . Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.1, tr.298.

 

12. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.7, tr.108.

 

13. Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đảng Toàn tập, Sđd, t.7, tr.244.

 

14. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.5, tr.647. 

 

15. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.5, tr.441. 

 

16. Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đảng Toàn tập, Sđd, t.7, tr.427.

 

17. Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đảng Toàn tập, Sđd, t.8, tr.437.

 

18. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.4, tr.126.

 

19, 20. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.3, tr.557; t.4, tr.480.

 

21. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.12, tr.108.

 

22. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.4, tr.457.

 

23. Trung tâm Khoa học xã hội và nhân văn quốc gia - Ủy ban quốc gia UNESCO của Việt Nam: Hội thảo quốc tế Chủ tịch Hồ Chí Minh - Anh hùng giải phóng dân tộc, nhà văn hóa lớn, Nxb. Khoa học xã hội, Hà Nội, 1995, tr.5-6.

 

24. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.12, tr.500.

 

25. Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X, Sđd, tr.38-39. 

 

26. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.5, tr.220.

 

27. Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X, Sđd, tr.113-114.

 

28 Theo tôi: Tư tưởng Hồ Chí Minh về đối ngoại là hệ thống quan điểm về các vấn đề quốc tế; về chiến lược, sách lược cách mạng Việt Nam trong quan hệ với thế giới. Hệ thống quan điểm đó được thể hiện ở các nội dung: quan niệm của Hồ Chí Minh về các vấn đề quốc tế; về mục tiêu đối ngoại; về tập hợp và mở rộng lực lượng hoạt động đối ngoại; về phương châm đối ngoại, phương pháp và nghệ thuật đấu tranh ngoại giao nhằm giành thắng lợi cho cách mạng Việt Nam.

 

Trong phạm vi bài viết này, hoạt động ngoại giao được coi là hoạt động tác nghiệp nhằm thực hiện mục tiêu đối ngoại. Và, khái niệm ngoại giao Hồ Chí Minh không dùng với hàm nghĩa tư tưởng, mà được dùng với hàm nghĩa: nghệ thuật giao tiếp, nghệ thuật ứng xử, hay nói cụ thể hơn là phong cách ngoại giao Hồ Chí Minh trong quan hệ đối ngoại.

 

29, 30.  Hồ Chí Minh, Toàn tập, Sđd, t.5, tr.136; t.7, tr.173.

 

31, 32. Hồ Chí Minh, Toàn tập, Sđd, t.8, tr.499; t.2, tr.301.

 

33, 34, 35. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.3, tr.452; t.10, tr.605; t.5, tr.220.

 

36. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.2, tr.293; t.6, tr.522.

 

37, 38. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.4, tr.126; t.7, tr.319.

 

39. Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đảng Toàn tập, Sđd, t.49. tr.623.

 

40. Nguyễn Cơ Thạch: “Những chuyển biến trên thế giới và tư duy mới của chúng ta”, Tạp chí Quan hệ quốc tế, số 1, 1990, tr.7.

 

41, 42. Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VII, Nxb. Sự thật, Hà Nội, 1991, tr.89, 90.

 

43. Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VIII, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1996, tr.121.

 

43. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.7, tr.315.

 

44. Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VI, Nxb. Sự thật, Hà Nội, 1987, tr.102.

 

45. Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VII, Sđd, tr.146.

 

46. Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VII, Sđd, tr.147.

 

47. Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX, Sđd, tr.119.

 

48. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.4, tr.470.

 

49. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.2, tr.293.

 

50, 51. Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Hội nghị lần thứ tư Ban Chấp hành Trung ương khoá VIII, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1998, tr.9, 59.

 

52. Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX, Sđd, tr.25-26.

 

 

NGUYỄN PHÚC LUÂN

Nhà nghiên cứu lịch sử chính sách đối ngoại

 

Cố Thủ tướng Phạm Văn Đồng đã chỉ ra rằng: “toàn bộ những tư tưởng của Hồ Chí Minh về hoạt động ngoại giao như biết đánh giá, dự báo tình hình, nắm bắt thời cơ, tổ chức lực lượng, nhận rõ bạn, thù… là di sản quý báu đối với chúng ta trong hoạt động ngoại giao để phục vụ nhiệm vụ xây dựng và bảo vệ Tổ quốc”. Như vậy, vấn đề nghiên cứu để tiếp cận phương pháp tư duy về dự báo thời cuộc và thời cơ cách mạng chuyển mình là một trong những vấn đề bức thiết nhất trong nghiên cứu hôm nay, đặc biệt khi quan hệ quốc tế toàn cầu vừa lâm vào cuộc khủng hoảng cả về lý luận và thực tiễn. Chúng tôi xin gợi lên một số suy nghĩ về chủ đề này để chúng ta cùng nghiên cứu. 

 

 

Dự báo thời cơ, nắm bắt và tạo thời cơ là một trong những phương pháp ngoại giao vô cùng quan trọng của Hồ Chí Minh. Người có những tiên đoán tài tình về các bước phát triển của cách mạng Việt Nam và thế giới; tận dụng được các cơ hội đưa cách mạng tiến lên.

 

(1) Thời và thời cơ được khái quát trong trí tuệ Việt Nam từ xa xưa như là một phần của triết lý hành động. Nó trở thành yếu tố quan trọng trong cách đối phó với các tình huống phức tạp, đặc biệt là trong việc ứng phó với thiên nhiên, trong quan hệ xã hội và quan hệ với ngoại bang mà thường là họ có sức mạnh hơn ta nhiều lần. Thời vận sẽ có thể tạo thế và lực mới. Như cha ông ta đã đúc kết: thời, thời cơ trở thành một trong ba nhân tố quyết định thắng lợi - “thiên thời, địa lợi, nhân hoà”. Như vậy, theo cách hiểu thông thường, thời và thời cơ thường chỉ ra hoàn cảnh thuận lợi đến trong một không gian và một thời gian nhất định để con người với sức lực chủ quan của mình tiến hành một công việc nào đó có thể đem lại kết quả cao nhất.

 

(2) Ngày nay ngành dự báo chính trị - xã hội đã phát triển thành một khoa học có khả năng tính toán khá chuẩn xác về thời điểm của các quá trình chính trị - xã hội, nêu lên được những triển vọng về kinh tế, dân số, phân bổ dân cư, học vấn, về chính sách đối nội và chính sách đối ngoại, về phát triển lực lượng vũ trang, đặc biệt về quan hệ quốc tế cũng như những mặt phát triển khác trong đời sống kinh tế - xã hội. Cụ thể hoá những khái niệm về dự báo xã hội, nhất là trong vấn đề thời cơ, nhiều nhà nghiên cứu cho rằng thời cơ là biểu hiện của ba nhân tố: thời, thế và lực. Mối quan hệ và tác động lẫn nhau giữa ba nhân tố này tạo ra thời cơ hành động thành công. Những điều đó cũng đã trở thành một cơ sở quan trọng để tiếp cận với trí tuệ về thời và thời cơ trong tư duy đối ngoại Hồ Chí Minh.

 

(3) Tuy nhiên còn một cách khác để tiếp cận sát hợp hơn với nội dung của vấn đề dự đoán thời cơ trong tư duy quan hệ quốc tế Hồ Chí Minh. Như ta đã biết, chính trị nói chung, đặc biệt chính trị đối ngoại là nghệ thuật về các khả năng.

 

Để thấy đúng thời cơ, tạo ra bước chuyển biến chiến lược trước hết phải xuất phát từ việc đánh giá chuẩn xác các khả năng phát triển của tình hình, của thời cuộc bên trong cũng như bên ngoài, dự kiến đúng bước chuyển biến của thời cuộc, thấy được các khả năng khác nhau trong quá trình phát triển thời cuộc và từ đó sàng lọc để chủ động chọn được khả năng thích hợp, thấy được chính xác thời điểm mà khả năng thuận lợi đó sẽ trở thành hiện thực để thúc đẩy và kịp thời chuẩn bị lực lượng đón nhận và sử dụng nó.

 

Cụ Phan Châu Trinh cho rằng sở dĩ Nguyễn Ái Quốc thành công vì đã biết “đãi thời” để thấy được bước ngoặt của thời cuộc, đưa cách mạng Việt Nam vào quan hệ toàn cầu và từ đó tìm được hiền triết cách mạng thích hợp ¹ . 

 

Như ta đã biết, phát biểu trong buổi lễ nhận bằng Tiến sĩ danh dự tại Đại học Pátgiagiaran, Băngđung (1959), Hồ Chí Minh đã khái quát: “Thế giới ngày nay đang tiến những bước khổng lồ về mặt kiến thức của con người. Khoa học tự nhiên cũng như khoa học xã hội không ngừng mở rộng ra những chân trời mới, con người ngày càng làm chủ được thiên nhiên, cũng như làm chủ được vận mệnh của xã hội và của bản thân mình” ² .  Khái quát của Người gần 50 năm trước đã thành hiện thực trong đời sống xã hội ngày nay.

 

 

Lịch sử đã ghi nhận những cống hiến của người “Anh hùng giải phóng dân tộc” Hồ Chí Minh về những tiên đoán tài tình các bước phát triển của cách mạng Việt Nam và thế giới. Có thể khái quát trong một số trường hợp sau đây:

 

(1) Hồ Chí Minh là một trong số ít các lãnh tụ cách mạng quốc gia ở châu Á thấy rất sớm khả năng liên hiệp hành động giữa các quốc gia thuộc địa với nhau và giữa phong trào cách mạng thuộc địa với phong trào cộng sản và công nhân quốc tế. 

 

(2) Hồ Chí Minh đã tìm thấy khả năng cách mạng giải phóng dân tộc ở thuộc địa có thể giành thắng lợi trước cách mạng vô sản ở chính quốc và bằng cách ấy, nó sẽ tác động mạnh mẽ tới cách mạng vô sản ở chính quốc. 

 

(3) Hồ Chí Minh là người đi đầu trong dự báo sớm về khả năng bùng nổ cách mạng ở châu Á - Thái Bình Dương. 

 

Đặt vấn đề châu Á - Thái Bình Dương trong sự vận động của các mâu thuẫn và trong đấu tranh giữa những xu hướng đối lập trong quan hệ quốc tế, năm 1921 và 1924 Người đã khẳng định không sớm thì muộn các dân tộc châu Á - Thái Bình Dương sẽ thức tỉnh và họ “sẽ hình thành một lực lượng khổng lồ”. Mười lăm năm sau, điều tiên đoán của Người đã thành hiện thực.

 

(4) Người đã phán đoán đúng nguy cơ Chiến tranh thế giới thứ hai bùng nổ và khái quát khá chuẩn xác quy mô, chiều hướng phát triển cũng như những bước ngoặt và những hệ quả to lớn của chiến tranh thế giới đối với các quốc gia dân tộc trên thế giới. 

 

 

Điểm nổi bật ở Hồ Chí Minh, khác với các sĩ phu yêu nước và cách mạng đương thời, là đã sáng tạo ra con đường cách mạng Việt Nam hợp thời thế, thấy đúng khả năng, chọn đúng thời cơ để giành thắng lợi. 

 

(1) Trong bối cảnh 20 năm đầu thế kỷ XX khi phong trào yêu nước đang lâm vào thoái trào, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã tiên đoán cách mạng Đông Dương tiềm ẩn một cái gì đó “đang sôi sục, đang gào thét và sẽ bùng nổ một cách ghê gớm, khi thời cơ đến” ³ . 

 

(2) Với niềm tin đó, trong “Đường cách mệnh” ( 1927), Người đã vạch ra khả năng mới để đưa cách mạng nước nhà tới bước phát triển: gắn sự nghiệp vì tự do độc lập của dân tộc với xu thế thời đại. Đưa cách mạng Việt Nam vào quỹ đạo quan hệ toàn cầu, Nguyễn Ái Quốc đã tạo thêm thế và lực, và chọn được thời cơ cho sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc và xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam, giúp nước ta tiếp cận nhanh chóng với những biến đổi bên ngoài trong nhiều thập niên kế tiếp cho đến hôm nay.

 

(3) Trong nhiều trường hợp cụ thể, Người đã tiên đoán chính xác thời cơ chuyển mình của cách mạng nước ta vươn tới giành thắng lợi quyết định.

 

Tháng 5 năm 1941, Hội nghị Trung ương lần thứ tám dưới sự chủ trì của Chủ tịch Hồ Chí Minh, Đảng ta đã đi đến quyết định có tính bước ngoặt: kịp thời chuyển hướng chiến lược cách mạng, từ làm cách mạng tư sản dân quyền sang giai đoạn chủ động tranh thủ thời cơ tiến hành cách mạng giải phóng dân tộc trực tiếp.

 

Khi nước Pháp thua trận, từ Pác Bó (tháng 6 năm 1941), Người đã đưa ra nhận định: “Nay cơ hội giải phóng đến rồi, đế quốc Pháp bên Âu đã không thể tự cứu, càng không thể cứu bọn thống trị Pháp ở ta” ⁴ .  

 

Năm sau, khi cuộc chiến tranh thế giới đang ở đỉnh cao, tháng 2 năm 1942, trong bài diễn ca “Lịch sử nước nhà”, Hồ Chí Minh khẳng định mốc lịch sử: “Việt Nam độc lập: 1945”.

 

Tháng 10 năm 1944, Người cho rằng “Phe xâm lược gần đến ngày bị tiêu diệt. Các Đồng minh quốc sắp tranh được sự thắng lợi cuối cùng. Cơ hội cho dân tộc ta giải phóng chỉ ở trong một năm hoặc năm rưỡi nữa. Thời gian rất gấp. Ta phải làm nhanh!”. ⁵

 

Cách mạng tháng Tám nổ ra và giành thắng lợi trên toàn quốc, về cơ bản nó vẫn diễn ra như kịch bản về thời cơ cách mạng mà Nguyễn Ái Quốc - Hồ Chí Minh đã soạn thảo bốn năm về trước, với sự dàn dựng của Đảng và Mặt trận Việt Minh.

 

Năm 1946, Người nêu lên một kết luận về triển vọng của cuộc kháng chiến chống Pháp mà lúc đó nhiều chính khách không nghĩ tới: “Nước Việt Nam có thể bị tàn phá, nhưng nước Việt Nam sẽ lại hùng mạnh hơn sau cuộc tàn phá đó. Còn nước Pháp chắc chắn sẽ mất hết và sẽ biến hẳn khỏi cõi Á châu” ^6.  Rõ ràng lịch sử đã diễn ra đúng như vậy.

 

Trong cuộc đụng đầu với đế quốc Mỹ, Người đã nêu ra chân lý “Không có gì quý hơn độc lập, tự do” và khẳng định trong “Di chúc”: “Cuộc kháng chiến chống Mỹ có thể còn kéo dài mấy năm nữa... Dù khó khăn gian khổ đến mấy, nhân dân ta nhất định sẽ hoàn toàn thắng lợi. Đế quốc Mỹ nhất định phải cút khỏi nước ta. Tổ quốc ta nhất định sẽ thống nhất”. ⁷

 

Cần phải nói rõ là Chủ tịch Hồ Chí Minh và Bộ chỉ huy cách mạng, ngay từ lúc tiến hành cuộc tổng khởi nghĩa Tháng Tám đã kịp thời phát hiện khả năng và thời điểm thích hợp để dùng đường lối đối ngoại với sách lược “làm cho nước mình ít kẻ thù hơn hết, nhiều bạn đồng minh hơn hết”, ⁸ chống lại có hiệu quả ý đồ câu kết giữa các thế lực thù địch nhằm sớm đè bẹp Việt Nam Dân chủ Cộng hoà và từ khả năng này tiến tới vô hiệu hoá quyết định của các nước lớn về Đông Dương ở Hội nghị Pốtsđam. Trong thời đại Hồ Chí Minh, Việt Nam đã ký ba thoả thuận quốc tế có tính giải pháp đồng bộ. Những cuộc tấn công ngoại giao trong ba trường hợp trên đều do Người phát động và đều được tiến hành trong một thời điểm về tương quan lực lượng ta chưa hẳn đã hoàn toàn mạnh hơn đối phương, nhưng kết quả đem lại đều phù hợp với yêu cầu cơ bản của ta.

 

Điều dễ cảm nhận phải chăng là mục đích nhất quán của tấn công ngoại giao đúng thời cơ như đã nói trên đều nhằm tạo ra một thế trận mới cho cuộc đấu tranh cách mạng của nhân dân ta, thế trận đánh - đàm mà ở đó ta có khả năng phát huy được hết sức mạnh về chính trị, quân sự, ngoại giao và sức mạnh cộng hưởng của dân tộc và thời đại. Nó đem lại hệ quả to lớn là cải thiện được cục diện quốc tế có lợi cho ta và góp phần làm thay đổi so sánh lực lượng toàn cục giữa ta và địch trên chiến trường và ở khu vực phụ cận, tạo ra tiền đề hữu ích cho những bước thắng lợi kế tiếp.

 

 

Qua thực tiễn hoạt động quốc tế với nhiều tư cách khác nhau (chiến sĩ năng động trong phong trào cộng sản, công nhân quốc tế; người đi đầu trong sự nghiệp liên hiệp các dân tộc bị áp bức và làm cách mạng giải phóng thuộc địa; người lãnh đạo trực tiếp sự nghiệp giành độc lập tự do ở một nước thuộc địa...), Chủ tịch Hồ Chí Minh có điều kiện để tiếp cận và nhận thức đúng những vấn đề cơ bản của quan hệ quốc tế toàn cầu cũng như quan hệ quốc tế của nước ta.

 

Nổi bật ở Người là đầu óc tiên tri, tiên liệu lạ lùng về những khả năng phát triển của các xu thế thời cuộc trong các khúc quanh của quan hệ quốc tế và đặc biệt trong việc phát hiện đúng bước ngoặt của quá trình phát triển tương lai của cách mạng thế giới và nước nhà.

 

Trong buổi Hội thảo quốc tế kỷ niệm 100 năm ngày sinh của Chủ tịch Hồ Chí Minh, ông M. Átmét, Giám đốc UNESCO khu vực châu Á - Thái Bình Dương đánh giá: “Người sẽ được ghi nhớ không phải chỉ là người giải phóng cho Tổ quốc và nhân dân bị đô hộ, mà còn là một nhà hiền triết hiện đại đã mang lại một viễn cảnh và hy vọng mới cho những người đang đấu tranh không khoan nhượng để loại bỏ bất công, bất bình đẳng khỏi trái đất này” ⁹ . 

 

Nhìn lại có thể thấy những bước đi, những phương pháp sau đây được coi là rất thiết yếu để làm rõ các khả năng và tiếp cận đúng với thời cơ của Chủ tịch Hồ Chí Minh trong quan hệ quốc tế:

 

(1) Trước hết, để nhìn nhận đúng thời cơ bước ngoặt, cần phải chủ động phân tích đúng thời cuộc bên trong và bên ngoài theo những quan điểm:

 

Một là , sự chuyển động của cách mạng nước ta không thể tách rời với đặc điểm của sự phát triển quan hệ quốc tế từng thời kỳ, vì “tình hình thế giới dính dáng mật thiết với nước ta” ¹⁰ . 

 

Hai là , coi trọng thực tế khách quan trong khi nghiên cứu, đánh giá sự kiện và diễn biến tình hình. Người thường phê phán những áp đặt theo kiểu chủ quan duy ý chí đối với thời cuộc. Người dặn: chớ đem chủ quan của mình thay thế cho thực tế. Giá trị lớn về trí tuệ thể hiện trong hàng trăm tác phẩm, bài viết liên quan đến bình luận về thời cuộc của Hồ Chí Minh là ở chỗ Người luôn quan sát tường tận và phản ánh đúng thực tiễn tình hình đã và đang diễn ra.

 

Ba là , đặt các sự kiện và những vấn đề nảy sinh trong quan hệ quốc tế vào giữa dòng chảy của thời cuộc và làm rõ mối quan hệ biện chứng, sự tác động qua lại giữa các sự kiện và giữa những diễn biến khác nhau của thời cuộc.

 

Bốn là, từ sự phân tích và nắm chắc những diễn biến cụ thể, bộ phận, Chủ tịch Hồ Chí Minh - người mà Giáo sư Trần Văn Giàu cho là vốn có đầu óc phân tích tổng hợp sắc sảo - luôn hướng tới việc khái quát đúng bức tranh toàn cảnh của diễn biến thời cuộc. Người coi cách tiếp cận tổng thể, toàn diện là phương pháp nghiên cứu hữu hiệu quan hệ quốc tế và tác động của nó đến tình hình nước ta, qua đó tìm thấy xu hướng, triển vọng của thời cuộc, nhận rõ những thách thức, những khả năng và thời cơ, vận hội mới.

 

Chủ tịch Hồ Chí Minh với quan điểm “nhìn cho rộng, suy cho kỹ”, đã chủ động, nhanh chóng tiếp cận với cốt lõi của sự kiện, thấy rõ nhân tố chủ yếu của diễn biến thời cuộc. Phê phán cách nhìn thiển cận của bối cảnh Hiệp định Giơnevơ, Người nói: “có người thấy thắng luôn, muốn đánh bừa, đánh đến cùng, họ chỉ thấy cây không thấy rừng, chỉ thấy Pháp rút mà không thấy âm mưu của chúng; chỉ thấy Pháp không thấy Mỹ; thiên về tác chiến, xem khinh ngoại giao” ¹¹ . 

 

Chủ tịch Hồ Chí Minh còn cho rằng mục đích của phân tích thời cuộc trong, ngoài không chỉ dừng ở tìm đối sách tình huống mà quan trọng hơn còn nhằm làm rõ chiều hướng phát triển của các sự kiện và dự đoán trước được triển vọng, các khả năng phát triển của tình hình để chủ động nhận thức và đón nhận thời cơ, kịp thời đề ra những quyết định chiến lược nhằm tạo ra bước ngoặt thúc đẩy cách mạng.

 

Bình luận về “Binh pháp Tôn Tử” , Người đã nêu ra một định lý: “Muốn thành công thì phải biết trước mọi việc”. ¹²

 

Vào những năm 1940, trong thời điểm nóng bỏng, đầy rối loạn của chiến tranh thế giới và cuộc đấu tranh tư tưởng giữa các lực lượng chính trị (xu hướng Trốtkít, Quốc dân Đảng, Đại Đông Á…) về nhận thức cục diện thế giới và lựa chọn con đường phát triển cách mạng ở nước ta, dưới sự lãnh đạo của Chủ tịch Hồ Chí Minh, lần đầu tiên Đảng ta đã khái quát được cơ sở lý luận về nhận thức những diễn biến quốc tế hiện đại:

 

“Các mối quan hệ quốc tế ngày nay hết sức phức tạp và thay đổi từng giờ, từng phút. Tuy nhiên những người quan sát thời cục, hơn nữa những người có quan tâm tới sinh hoạt xã hội và tham gia trong các cuộc sinh hoạt ấy cần phải nhìn qua những biến cố dồn dập hàng ngày mà xét thấu đại thể, phân tích những biến cố ấy mà tìm thấy những đặc điểm của tình hình kinh tế, chính trị trong một thời gian nhất định đã qua và dự đoán các xu hướng của quá trình sẽ tới” ¹³ . 

 

(2) Có thể nói Chủ tịch Hồ Chí Minh có biệt tài về việc sử dụng ngoại giao như một vũ khí tiến công nhằm tạo dựng thời cơ cho cách mạng chuyển mình dù trong bối cảnh khó khăn phức tạp, mà hệ quả đem lại là đã tạo ra một thế trận mới mà ở đó ta có khả năng phát huy hết sức mạnh về chính trị, quân sự và ngoại giao cũng như sức mạnh cộng hưởng dân tộc và thời đại.

 

Thời kỳ “hoà để tiến” (1945-1946), bằng việc phát huy sức mạnh đoàn kết dân tộc, tăng cường lực lượng vũ trang và cải thiện đời sống kinh tế - xã hội, Chủ tịch Hồ Chí Minh cùng Bộ chỉ huy cách mạng thấy được rất sớm khả năng và cơ hội dùng ngoại giao góp phần làm suy yếu thế lực thù địch bằng việc lợi dụng sự khác nhau về lợi ích trong vấn đề Việt Nam - Đông Dương, đi đến ký Hiệp định Sơ bộ 6 tháng 3 năm 1946 đúng thời điểm. Ta đã tránh được thế đối đầu cùng một lúc với nhiều thế lực quân sự hùng mạnh, và tuy phải hy sinh không gian nhưng đã tranh thủ thời gian hoà hoãn để chuẩn bị lực lượng chi viện cho miền Nam và chủ động bước vào cuộc kháng chiến chống quân xâm lược Pháp.

 

Trong quá trình triển khai đường lối chiến lược cách mạng của mình, Việt Nam đã ký ba thoả thuận có tính giải pháp với bên ngoài: Hiệp định Sơ bộ 6 tháng 3 và Tạm ước 14 tháng 9 năm 1946; Hiệp định Giơnevơ 1954; và Hiệp định Pari 1973. 

 

Đặc điểm cần nhận rõ là trong cả ba trường hợp đó, các cuộc tiến công ngoại giao để đi đến một thoả hiệp với đối phương được phát động rất sớm, ngay cả khi tình hình tưởng chừng như “châu chấu đá voi”. Cuộc thương lượng Pháp - Việt 1946 được triển khai khi lực lượng thực dân Pháp và đồng minh của chúng còn rất mạnh ở Đông Dương, ta chịu nhiều sức ép quốc tế và phải chiến đấu trong vòng vây hãm của nhiều thế lực thù địch.

 

Trong kháng chiến chống thực dân Pháp, tháng 11 năm 1953, khi phong trào phản chiến ở Pháp đã lên cao, chính quyền Pháp đang lúng túng trong việc điều hành cuộc chiến tranh, lực lượng quân đội ta chuyển sang thế chủ động ở chiến trường chính, các nước lớn đang đi vào hoà hoãn để làm dịu tình hình thế giới..., Chủ tịch Hồ Chí Minh đã khẳng định ý định muốn giải quyết cuộc chiến tranh thông qua thương lượng hoà bình Pháp - Việt mà không nhất thiết chờ đến ngày quân ta thắng lớn ở Điện Biên Phủ.

 

Tháng 1 năm 1967, Chủ tịch Hồ Chí Minh và Chính phủ ta quyết định tấn công ngoại giao để buộc Mỹ ngừng ném bom, đi vào nói chuyện, tìm giải pháp hoà bình kết thúc cuộc chiến tranh. Một năm sau đó, thắng lợi Tết Mậu Thân, tuy ta chưa đạt được yêu cầu như kịch bản đã đề ra, song ta đã buộc đối phương bị động thay đổi chiến lược chiến tranh và tiếp tục trong thế đánh - đàm.

 

(3) Độc lập tự chủ, tự lực tự cường đi đôi với mở rộng đoàn kết quốc tế và tăng cường hợp tác quốc tế là mục tiêu, đồng thời là cơ sở quan trọng để Hồ Chí Minh nhận thức đúng các khả năng phát triển cách mạng và nắm bắt thời cơ để xác định các bước đi trong việc thực thi đường lối, sách lược đối ngoại.

 

Điều quan trọng hàng đầu là trong tình hình thế giới rối loạn, có nhiều xu hướng chính trị đan xen lẫn nhau, chỉ bằng trí tuệ độc lập tự chủ mới phân tích đúng đắn, tỉnh táo thời cuộc và thấy rõ các khả năng phát triển tình hình, xác định được đâu là thời cơ, xu thế, vận hội, đâu là thách thức và cạm bẫy; do vậy không rơi vào chủ nghĩa cơ hội (tả khuynh và hữu khuynh) và không phạm phải sai lầm thoả hiệp vô nguyên tắc cũng như phiêu lưu.

 

Thực tiễn lịch sử đã xác nhận sự nhạy bén của Hồ Chí Minh và Đảng ta trong việc chọn thời điểm thích hợp nhất để chuyển thế trận đấu tranh của một nước nhỏ chống đế quốc to, đem lại hệ quả to lớn, tạo điều kiện để thay đổi cục diện quốc tế và tương quan lực lượng trên chiến trường, tạo thế và lực mới có lợi cho sự nghiệp vì độc lập tự do của nhân dân ta.

 

Giáo sư Đại học Passan, Cộng hoà Liên bang Đức, Bernhard Dahm đã đưa ra nhận xét tinh tế: “Bao giờ Hồ Chí Minh cũng có một nhận thức sâu sắc về thời gian và thời cơ... Ta có thể đặc biệt thấy điều đó trong việc chuẩn bị Cách mạng tháng Tám”. Ông cho rằng nhờ vậy mà “Người Việt Nam sẵn sàng đối phó với từng biến cố” ¹⁴ . 

 

Bước vào cuộc kháng chiến chống Pháp, giai đoạn 1946-1947, Việt Nam Dân chủ Cộng hoà đã kịp thời mở cửa ngõ phía tây nam, mở rộng quan hệ với xu hướng độc lập, hoà bình với nhiều nước Đông Nam và Tây Á. Năm 1950, khi ta giành lại thế chủ động ở chiến trường chính, nước Cộng hoà Nhân dân Trung Hoa ra đời, Mỹ trở thành kẻ thù can thiệp vào cuộc chiến tranh, Hồ Chí Minh đã tiến hành bước phá vây ngoạn mục, đưa cuộc kháng chiến gắn với các nước xã hội chủ nghĩa, gắn với phong trào rộng lớn đấu tranh cho hoà bình, dân sinh, dân chủ trên thế giới, đặc biệt mở rộng quan hệ với phong trào nhân dân Pháp chống “chiến tranh bẩn thỉu”, làm rối loạn thêm hậu phương của thế lực xâm lược..., đưa đến sự thay đổi to lớn cục diện quốc tế của cuộc chiến tranh và góp phần bồi đắp lực lượng kháng chiến. Nhận xét về cuộc phá vây quốc tế hợp thời này, Người nói: “Chắc rằng cuộc thắng lợi chính trị ấy sẽ là cái đà cho những thắng lợi quân sự sau này” ¹⁵ .

 

(4) Trong quá trình vạch đường lối và chỉ đạo cách mạng nước ta cũng như định hướng hoạt động thực tiễn trên mặt trận đối ngoại, Chủ tịch Hồ Chí Minh và Đảng ta luôn luôn chú ý chống lại những khuynh hướng sai lầm trong nhận thức và lựa chọn thời cơ và coi việc nắm bắt thời cơ là một nghệ thuật cách mạng. Vì vậy:

 

 - Cần chống tư tưởng chủ quan duy ý chí, chỉ thấy một phía của diễn biến khách quan hợp với mong muốn chủ quan của mình. 

 

 - Nóng vội hành động khi thời cơ chưa chín muồi.

 

 - Ngược lại, tự ti dân tộc nên thời cơ đến mà không dám hành động chớp thời cơ, kịp biến thời cơ thành sức mạnh hữu ích.

 

 - Ỷ lại ngoại viện và chờ thời, không tích cực chuẩn bị lực lượng để thúc đẩy và chớp thời cơ hành động.

 

Chỉ thị của Việt Minh tháng 5 năm 1944 đã chỉ rõ: “chọn giờ phát động khởi nghĩa là một cái thuật. Có võ khí và tinh thần hy sinh mà không biết lựa chọn thời cơ hành động thì rất có thể bị quân thù đánh tan” ¹⁶ .  Trái lại “nếu ta nhằm đúng thời cơ, phát động khởi nghĩa thì nhất định cuộc cách mạng giải phóng của chúng ta phải thắng”. ¹⁷

 

Vào giữa năm 1941, lúc chiến tranh Thái Bình Dương chưa bùng nổ, Chủ tịch Hồ Chí Minh trong lời “Kính cáo đồng bào” cũng cho rằng: “Việc lớn chưa thành không phải vì đế quốc mạnh, nhưng một là vì cơ hội chưa chín, hai là vì dân ta chưa hiệp lực đồng tâm”. ¹⁸ Đúng như Người dự đoán, năm 1945, thời cơ nghìn năm có một đến với cách mạng nước ta chỉ trong vòng hai tuần lễ, lúc mà phát xít Nhật vừa đầu hàng, quyền lực ở Đông Dương đang trống rỗng, lực lượng Đồng minh cũng chưa kịp trở tay để can thiệp vào diễn biến ở Đông Dương, nhân dân ta nhất tề hành động. Nhân tố bên trong và bên ngoài trở nên thuận lợi cho cuộc cách mạng thành công trong một nháy mắt của lịch sử.

 

Tóm lại, vấn đề nhận thức và xác định thời cơ trong tư duy Hồ Chí Minh là một bộ phận trọng yếu của trí tuệ dự đoán khoa học về các khả năng và triển vọng của các quá trình phát triển chính trị - xã hội, các mốc lớn trong tương lai của quan hệ giữa các quốc gia, các xã hội khác nhau, sự nảy sinh, phát triển và tương tác của những vấn đề lớn trong quan hệ quốc tế.

 

Trong quá trình nhận thức, dự báo thời cơ, Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn tuân thủ những phương pháp mà các nhà nghiên cứu dự báo thời cuộc (kể cả khoa học tự nhiên và khoa học xã hội) áp dụng: mô tả, lý giải đến khái quát và kết luận khoa học.

 

Ngày nay khi chúng ta bước vào thế kỷ mới, thế kỷ của “Thái Bình Dương”, thế kỷ của trí tuệ và đứng trước khả năng toàn cầu hoá và hội nhập quốc tế sâu rộng, vấn đề nhận thức và vận dụng trí tuệ Hồ Chí Minh về dự báo thời cơ cách mạng chuyển mình, về các khả năng và vận hội trong việc dùng chính sách đối ngoại uyển chuyển để tạo đòn bẩy thúc đẩy quan hệ với các nước lớn, tăng cường hợp tác khu vực và toàn cầu nhằm tìm ra giải pháp đúng, hợp thời cho những vấn đề lớn đặt ra để giữ vững an ninh quốc phòng, phát triển kinh tế - xã hội đang trở nên cấp thiết. Đó là vấn đề có tầm quan trọng chiến lược hàng đầu, có quan hệ hữu cơ đến sự thành bại của sự nghiệp đổi mới, hội nhập quốc tế, đặc biệt khi Đảng ta đã quyết định “Đảng lấy chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh làm nền tảng tư tưởng và kim chỉ nam cho hành động”.

 

Hơn 60 năm trước đây, khi còn trong ngục tù, Hồ Chí Minh đã khái quát bài học về thời cơ có giá trị như lời nhắn nhủ với chúng ta hôm nay, những người đang sống trong không gian của thế kỷ XXI:

 

“Phải nhìn cho rộng, suy cho kỹ,

Kiên quyết, không ngừng thế tấn công;

Lạc nước, hai xe đành bỏ phí,

Gặp thời, một tốt cũng thành công” ¹⁹ . 

 

 

 

TS. NGUYỄN NGỌC TRƯỜNG 

Nguyên Đại sứ Việt Nam tại Mêhicô, Thụy Điển, 

nguyên Trưởng Ban Nghiên cứu lịch sử ngoại giao, 

Bộ Ngoại giao

 

Tâm công là một phương pháp của ngoại giao mọi thời đại. Tranh thủ người, thuyết phục người, chinh phục người, đó là một trong các mục tiêu của ngoại giao. Việt Nam có truyền thống ngoại giao lâu đời, từng trải qua đấu tranh giữ nước và dựng nước. Chống giặc mạnh, giao thiệp với nước lớn cần thực hiện ngoại giao tâm công.

 

Trong lịch sử đối ngoại nước ta, ngoại giao tâm công được sử dụng xuất sắc trong cuộc kháng chiến chống quân Minh, lần đầu tiên được khái quát trong “Bình Ngô đại cáo”. Đến thời đại Hồ Chí Minh, ngoại giao tâm công phát triển lên tầm cao mới qua các cuộc kháng chiến cứu nước, bảo vệ độc lập dân tộc, thống nhất đất nước và xây dựng chủ nghĩa xã hội trong điều kiện đất nước có chiến tranh và chia cắt. Ngày nay, tâm công không còn được chú trọng trong hoạt động ngoại giao như trước. Việc vận dụng ngoại giao tâm công như thế nào trong thực tiễn là vấn đề cần nghiên cứu.

 

 

Trong 20 năm dưới ách đô hộ của quân Minh, nước Đại Việt gặp phải một kẻ cường địch vô cùng tàn bạo. Quân Minh chiếm đóng, thực hiện chủ trương đô hộ, đồng hóa, hòng biến Đại Việt thành quận huyện của Minh triều, hủy diệt văn hóa nước Việt. Phàm sử sách, đồ thư từ các đời Trần trở về trước chúng đều tịch thu mang về Kim Lăng; phàm cái gì có chữ không mang về được thì đốt phá; dùng Tứ thư, Ngũ kinh để giáo hóa người Việt; đàn ông, đàn bà nhất nhất phải theo phong tục Tàu; thuế khóa nặng nề; phụ nữ và thầy thợ bị bắt về Trung Quốc; dùng cực hình chặt tay, chặt chân, mổ bụng, moi gan, xả thịt lấy mỡ rán, thực hiện chính sách khủng bố nhằm khuất phục người nước Nam. Thảm cảnh này được khái quát trong “Bình Ngô đại cáo”: 

 

“Nướng dân đen trên ngọn lửa hung tàn,

Vùi con đỏ xuống dưới hầm tai vạ.

Dối trời, lừa dân, đủ muôn nghìn kế,

Gây binh, kết oán trải hai mươi năm, 

Bại nhân nghĩa nát cả đất trời

Nặng thuế khóa sạch không đầm núi…

Độc ác thay, trúc Nam Sơn không ghi hết tội, 

Dơ bẩn thay, nước Đông Hải không rửa hết mùi”.

 

Nguyễn Trãi tiếp thu tinh hoa Đại Việt thời Lý - Trần. Gặp cảnh nước mất, nhà tan, 10 năm ông ẩn cư ở Đông Quan suy xét sâu xa thế giặc và vận nước. Khi gặp được thủ lĩnh nghĩa quân Lam Sơn, theo lời của Lê Thánh Tông, ông “bên trong thì giúp việc trù hoạch mưu lược ở nơi màn trướng, bên ngoài thì thảo văn từ chiêu dụ các thành”. Từ cái thế lấy yếu chống mạnh, lấy ít địch nhiều, từ tư tưởng “lấy đại nghĩa thắng hung tàn, lấy chí nhân thay cường bạo”, Nguyễn Trãi đã sáng tạo phương pháp ngoại giao tâm công và phát huy nó để chống giặc ngoại xâm. 

 

Theo Nguyễn Năng Tĩnh, tại bài tựa “Ức Trai thi tập”, trong phác thảo chiến lược đánh quân Minh - “Bình Ngô sách”, Nguyễn Trãi đã đề xuất sách lược ngoại giao “thu lòng dân”. Về mặt đối nội, tâm công chủ trương dựa vào dân, đoàn kết dân tộc, động viên ba quân. Về đối ngoại, dùng lý lẽ phải trái tác động vào tinh thần tướng lĩnh và binh sĩ địch, làm cho chúng phản chiến, quy hàng, thắng địch mà không phải công thành.

 

Ngoại giao tâm công Nguyễn Trãi thể hiện một cách đậm nét và hệ thống trong “Quân trung từ mệnh tập”. Tác phẩm này bao gồm 42 lá thư địch vận mà Nguyễn Trãi nhân danh Lê Lợi viết cho các tướng lĩnh quân Minh trong giai đoạn cuối của cuộc kháng chiến. Nội dung các bức thư này luôn theo sát mặt trận quân sự và diễn biến cuộc chiến đấu chống quân Minh của nghĩa quân Lam Sơn. Các bức thư thể hiện nghệ thuật tâm công, thực hiện cuộc đấu tranh chính trị, tư tưởng, ngoại giao nhằm phân hóa hàng ngũ kẻ địch, làm cho chúng dao động, nhụt ý chí xâm lược, chấp nhận hòa bình, rút quân về nước. Đồng thời, trong chiến tranh đã tính đến hòa bình, thực hiện hòa hoãn với nước lớn, nhằm: “Nối tình hòa hiếu hai nước. Để lâu dài yên được chiến tranh. Lấy toàn quốc tiên hết. Để mưu đồ an ninh”. ²⁰

 

“Quân trung từ mệnh tập” là một tài liệu lịch sử vô giá, thể hiện khá rõ nét triết lý, tư tưởng chính trị, quân sự ngoại giao của Lê Lợi - Nguyễn Trãi. Để hiểu rõ ngoại giao tâm công Nguyễn Trãi, chúng ta cần đi sâu nghiên cứu các bức thư này. Ở đây tôi sơ bộ nêu lên mấy nhận xét về nội dung của tâm công:

 

Thứ nhất , đề cao nhân nghĩa; khẳng định chính nghĩa nhất định thắng phi nghĩa; phê phán chiến tranh xâm lược cùng các luận điệu giả nhân giả nghĩa của địch. “Thư gửi Phương Chính” , viết sau năm 1425, nêu rõ: “Mưu tính việc lớn phải lấy nhân nghĩa làm gốc, hoàn thành công to phải lấy nhân nghĩa làm đầu. Nhân nghĩa gồm đủ cho nên việc và công ắt xong. Nước mày trước đây nhân họ Hồ lỗi đạo mượn danh nghĩa điếu dân phạt tội để thực hành việc bạo tàn, lẫn cướp đất nước ta, bóc lột nhân dân ta, thuế nặng hình ác, vơ vét của quý, người dân hèn mọn nơi xóm làng chẳng được sống yên. Lòng nhân nghĩa mà lại như thế ư? Nay dân oán thần giận, kế tiếp bị đại tang, thế mà chẳng biết xét mình sửa lỗi, lại còn dùng vũ lực đánh nhau không thôi, cam tâm xâm lược phương xa, khiến cho sĩ tốt phơi thây, nhân dân chết thảm”.

 

Thứ hai, khẳng định Đại Việt là một nước độc lập, chủ quyền, có quan hệ lâu đời với Trung Quốc, một quan hệ nước lớn và nước nhỏ. Trong “Thư số 9” , gửi Tổng binh Vương Thông, khẳng định: “Ngay từ thời thượng cổ, nước Giao Chỉ vốn không phải là đất đai của Trung Quốc”. Trong “Biểu cầu phong” xin nhà Minh phong vương cho Trần Cảo, viết năm 1426, nêu rõ: “Thần Lê Lợi trộm nghĩ: Thánh nhân trị nước, chẳng qua chín châu; vương giả ra ơn, thật cùng một thể. Nay nước Giao Chỉ cách biệt hoa phong, Hán, Đường đặt ra ky mi, Tống, Nguyên nhân đấy mà phong tước. Đến triều ta, vua Thái Tổ vừa mới dựng nghiệp, thì họ Trần đã vào chầu trước các nước, hàng năm đều cống ở triều đình nhà vua, nối đời tập phong vương tước”.

 

Thứ ba, thấu hiểu cục diện hai nước, nội tình của đối phương, tương quan lực lượng trên chiến trường. Nguyễn Trãi thường phân tích rõ thời và thế, “người dùng binh giỏi là ở chỗ hiểu biết thời thế mà thôi”, khẳng định thế tất thắng của nghĩa quân nước Nam khi “vận trời thay đổi, đi rồi lại lại”, nhằm thuyết phục các tướng địch bãi binh, rút quân về nước. “Thư dụ Vương Thông” , viết khoảng tháng 2 năm 1427, tính hộ đối phương “sáu điều phải thua”, như: “Nước lũ mùa hạ chảy tràn, cầu sàn, rào lũy sụp lở, củi cỏ thiếu thốn, ngựa chết quân ốm”; “Quân mạnh ngựa khỏe nay đều đóng cả ở biên giới phía bắc để phòng bị quân Nguyên, không rỗi nhìn đến miền Nam”; “Gian thần chuyên chính, bạo chúa giữ ngôi, người cốt nhục hại nhau, chốn cung đình sinh biến. Nay tôi dấy nghĩa binh, trên dưới cùng lòng, anh hùng hết sức, quân sĩ càng luyện, khí giới càng tinh, vừa cày ruộng lại vừa đánh giặc. Còn quân sĩ trong thành thì đều mệt mỏi, tự chuốc bại vong”. “Người xưa có câu: Nước xa không thể cứu lửa gần. Giá viện binh có đến, cũng chẳng ích gì cho sự bại vong”. “Thư dụ thành Xương Giang”, viết trước năm 1427, nêu rõ: “Núi Thái Sơn đè quả trứng, sức kia phỏng chịu được bao lâu; lò lửa rực đốt lông gà, thế nọ khó đương trong chốc lát”.

 

Thứ tư , mở lối thoát cho địch, khẳng định hòa hiếu và giữ quan hệ truyền thống với Trung Quốc. “Thư dụ Vương Thông” năm 1427 nêu rõ: “Nếu các ông biết xét kỹ sự thể, nhận rõ thời cơ, chém lấy đầu Phương Chính, Mã Kỳ đem nộp trước cửa quân, thì sẽ tránh cho người trong thành khỏi bị giết, hàn gắn vết thương trong nước, hòa hảo lại thông, can qua dứt hẳn. Như muốn kéo quân về nước, thì cầu đường sửa sang, thuyền ghe sắm đủ, thủy bộ hai đường, tùy theo ý muốn, đưa quân ra cõi yên ổn muôn phần. Tôi sẽ giữ phận bề tôi, không thiếu chức cống”.

 

Khái quát về ngoại giao tâm công trong “Bình Ngô đại cáo”, “Chẳng đánh mà người chịu khuất, ta đây mưu phạt tâm công”, chưa hề có trước Nguyễn Trãi. 

 

Tác phẩm này viết bằng Hán văn cổ. Ông Phan Hữu Nghệ đã có đoạn khảo sát và bình chú đáng tham khảo về cụm từ “mưu phạt tâm công” . Theo ông Nghệ, kết cấu “mưu phạt” dịch là “đánh bằng mưu”, thì “tâm công” cũng phải hiểu là “đánh bằng tấm lòng” (nhân nghĩa). Nếu dịch “đánh vào lòng người” là vừa nhầm về kết cấu, còn về nghĩa lại thu hẹp ý. “Đánh vào lòng người” là nói đến chiến thuật chiến tranh tâm lý. Còn “đánh bằng tấm lòng” là thể hiện tư tưởng chỉ đạo chiến lược.

 

Ngoại giao tâm công Lê Lợi - Nguyễn Trãi mang tính chiến đấu cao. Đó là phương sách, là sách lược, là vũ khí sắc bén của cuộc đấu tranh ngoại giao phối hợp với mặt trận quân sự của nghĩa quân Lam Sơn, góp phần làm nên thắng lợi của cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc đầu thế kỷ XV. 

 

Nguyễn Trãi lấy bút thay kiếm, dùng lý lẽ phải trái để thuyết phục giặc chấp nhận giảng hòa. Nhờ vậy nghĩa quân thu được nhiều thành trì ít tốn xương máu. Phan Huy Chú đánh giá: “Quân trung từ mệnh tập” có sức mạnh của mười vạn quân.

 

 

Hồ Chí Minh là lãnh tụ của cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc Việt Nam thời kỳ hiện đại, là một nhà hoạt động quốc tế lỗi lạc, là nhà tư tưởng và nhà văn hóa lớn. Ngoại giao Hồ Chí Minh là ngoại giao nguyên thủ. Kết hợp truyền thống và hiện đại, cùng với hiểu biết sâu rộng về văn hóa, ngôn ngữ, phong tục tập quán của nhiều dân tộc trên thế giới, Hồ Chí Minh xử thế hợp lòng người, hợp hoàn cảnh.

 

Qua khảo cứu của chúng tôi, Hồ Chí Minh chưa từng dùng cụm từ “ngoại giao tâm công”, nhưng tư tưởng và hoạt động thực tiễn của Người lại thể hiện đậm nét “tâm công”. 

 

Trong một nghiên cứu đáng chú ý về tư tưởng ngoại giao Hồ Chí Minh của ông Nguyễn Dy Niên, ngoại giao tâm công được xác định như một phương pháp ngoại giao. Tâm công là đánh vào lòng người, chinh phục trái tim, khối óc, mối thiện cảm của người, bằng chính nghĩa, lẽ phải, đạo lý, hoặc bằng những cách thức, cách biểu đạt có hướng đích. Cũng là “đánh bằng tấm lòng” như diễn giải nêu trên của ông Phan Hữu Nghệ.

 

Cơ sở của tâm công, đó là “dân nào cũng ưa sự lành và ghét sự dữ”, là sự tương đồng về tình cảm yêu hòa bình, hữu nghị, tôn trọng lẽ phải và đạo lý của nhân dân tiến bộ trên thế giới.

 

Ngoại giao Hồ Chí Minh gắn liền với cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc, thống nhất đất nước và xây dựng xã hội xã hội chủ nghĩa ở nước ta. Đồng thời, cuộc đấu tranh đó gắn kết khăng khít với cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc và cách mạng xã hội chủ nghĩa trên phạm vi thế giới, với trào lưu thời đại hòa bình, dân chủ và tiến bộ xã hội. Sức mạnh dân tộc Việt Nam kết hợp với sức mạnh thời đại. Mặt khác, trong hai cuộc kháng chiến cứu nước mà Chủ tịch Hồ Chí Minh là tư lệnh tối cao, nhân dân Việt Nam thường phải lấy ít địch nhiều, lấy yếu chống mạnh. Trong hoàn cảnh đó, ngoại giao tâm công đã được thể hiện ở tầm cao mới, dưới nhiều hình thức và nội dung phong phú, đa dạng. Đó là ngoại giao hướng đích, phục vụ cho những nhiệm vụ chiến lược của cách mạng Việt Nam.

 

Ngoại giao tâm công Hồ Chí Minh thể hiện một số đặc điểm: 

 

Thứ nhất , với bạn bè quốc tế, láng giềng, Hồ Chí Minh thể hiện tình cảm chân thành “vừa là đồng chí, vừa là anh em” trên tinh thần trong sáng, thủy chung, phát huy đoàn kết, hữu nghị, hợp tác. 

 

Trong một hội nghị ngoại giao những năm 1960, Người căn dặn các cán bộ hoạt động đối ngoại phải “tăng cường đoàn kết hữu nghị với các dân tộc bị áp bức, với nhân dân thế giới, vì lợi ích hòa bình, độc lập dân tộc và tiến bộ xã hội”. Với các dân tộc láng giềng của Việt Nam, Người luôn đề cao những điểm tương đồng, nương tựa vào nhau, đoàn kết giúp đỡ lẫn nhau như anh em một nhà. Với nước Lào, Người khẳng định “Tình nghĩa láng giềng anh em Việt - Lào thật là thắm thiết không bao giờ phai nhạt được”. ²¹ Người từng nhấn mạnh: “giúp nhân dân nước bạn tức là mình tự giúp mình” ²² “hai dân tộc anh em Miên, Lào được giải phóng, thì nước ta mới được giải phóng thật sự và hoàn toàn”. ²³

 

Phát biểu trong buổi lễ tiễn vua Lào, tháng 3 năm 1963, Hồ Chí Minh nói bằng những tình cảm chân thành:

 

 

Quan hệ với Trung Quốc chiếm vị trí đặc biệt quan trọng trong ngoại giao Hồ Chí Minh. Chính sách, hoạt động thực tiễn cũng như ứng xử của Hồ Chí Minh trong quan hệ với Trung Quốc và các nhà lãnh đạo Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa là cả một pho lịch sử, tư liệu quý giá. Người xử lý quan hệ một cách cẩn trọng, khôn khéo với các tướng lĩnh quân đội Tưởng Giới Thạch có mặt ở Việt Nam để giải giáp quân đội Nhật, năm 1945-1946 và một số tướng lĩnh của Tưởng Giới Thạch đóng ở miền Nam Trung Quốc trước khi cách mạng Trung Quốc thành công. Với các nhà lãnh đạo Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa, Hồ Chí Minh kết mối thân tình, tôn trọng lẫn nhau, tạo nên những quan hệ cá nhân hiếm có trong lịch sử bang giao hai nước. Người khéo léo xử lý các quan hệ phức tạp nảy sinh phù hợp với truyền thống, văn hóa Trung Hoa và mối quan hệ quốc tế mới, có nguyên tắc, có lý, có tình.

 

Am hiểu sâu sắc văn hóa Trung Hoa, ứng xử ngoại giao Hồ Chí Minh phù hợp với quan hệ truyền thống và hiện đại. Đặc biệt, Người chú trọng đề cao:

 

 

Thứ hai , với đối phương, Hồ Chí Minh đấu tranh lý lẽ, đề cao chính nghĩa, lẽ phải, thức tỉnh lương tâm, đồng thời tỏ rõ lòng mong muốn hòa bình, hợp tác cùng có lợi, quan tâm đến lợi ích chính đáng của nước đối phương về kinh tế, văn hóa.

 

Hồ Chí Minh phân biệt bạn với thù, phân biệt nhân dân với bọn hiếu chiến trong giới cầm quyền đối phương. Trong cuộc đàm phán Việt - Pháp tại Pari năm 1946, như nhận xét của luật sư Phan Anh, một thành viên của Đoàn đàm phán Việt Nam, “Ta đã đàm phán với toàn dân của nước đối phương”. Trong kháng chiến chống đế quốc Mỹ xâm lược, Hồ Chí Minh nhấn mạnh việc hình thành và phối hợp với phong trào phản chiến ở Mỹ: “Mặt trận số 1 chống đế quốc Mỹ là Việt Nam. 

 

Mặt trận số 2 ở ngay tại nước Mỹ” ²⁶ hay “về tinh thần, Mặt trận thống nhất phản đế đã hình thành giữa nhân dân Việt Nam và nhân dân Mỹ”. ²⁷

 

Ngoại trưởng Mỹ Henry Kissinger từng nhận xét, Mỹ đã thua trong cuộc chiến tranh ở Việt Nam ngay tại nước Mỹ. Ông viết: Bắt đầu với chính phủ của Giônxơn (Johnson), họ phải đối diện với một phong trào phản đối, hợp nhất bởi niềm tin, chiến tranh Việt Nam thể hiện một sự phi luân lý không kiềm chế của Mỹ, mà phải được gột rửa sạch. Sự đối đầu giữa chính phủ và phong trào phản đối đã làm cho những nỗ lực của Mỹ ở Việt Nam phải thất bại. ²⁸

 

Hồ Chí Minh cũng xem trọng địch vận. Người nhấn mạnh trong buổi Nói chuyện tại Hội nghị quân sự lần thứ năm , tháng 8 năm 1948: “Địch vận là tìm cách làm sao phá được địch mà không phải đánh. Cái đó là việc chính trị”. ²⁹

 

Bên cạnh đó, Hồ Chí Minh mạnh mẽ lên án cuộc chiến tranh xâm lược, cùng những hành động tàn bạo do quân đội xâm lược gây ra. Bằng lời lẽ đanh thép, Chủ tịch Hồ Chí Minh chất vấn Tổng thống Mỹ Giônxơn: “Nước Việt Nam cách xa nước Mỹ hàng vạn dặm. Nhân dân Việt Nam không hề động chạm đến nước Mỹ... Chính phủ Mỹ đã không ngừng can thiệp vào Việt Nam, gây ra và mở rộng chiến tranh xâm lược miền Nam Việt Nam... còn dùng không quân và hải quân đánh phá nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, một nước độc lập, có chủ quyền.

 

Chính phủ Mỹ đã phạm tội ác chiến tranh, phá hoại hòa bình và chống lại loài người”. ³⁰

 

Thứ ba , Hồ Chí Minh chú trọng tranh thủ các cá nhân bạn bè quốc tế bằng những cử chỉ tượng trưng hoặc xử thế tinh tế, mang tính biểu tượng cao. 

 

Theo Hiệp định Giơnevơ về Đông Dương năm 1954, Ấn Độ thực hiện vai trò Chủ tịch Ủy ban quốc tế kiểm soát và giám sát thi hành Hiệp định Giơnevơ. Thăm Ấn Độ tháng 2 năm 1958, Hồ Chí Minh ca ngợi truyền thống lịch sử, văn hóa và vai trò nước lớn của Ấn Độ “giữ vai trò quan trọng trên thế giới”. Hồ Chí Minh đem từ Hà Nội sang một vòng hoa và một cây đại để trồng tại nơi kỷ niệm Thánh Găngđi; đưa vòng hoa và một cây đào để kỷ niệm ông cụ thân sinh ra đương kim Thủ tướng Ấn Độ Nêru.

Vào thời kỳ cách mạng văn hóa Trung Quốc giữa những năm 1960, quan hệ Trung - Việt có những biểu hiện căng thẳng do Việt Nam kiên trì lập trường đây là vấn đề thuộc nội bộ Trung Quốc. Để giải tỏa căng thẳng giữa lúc ngọn lửa chiến tranh do Mỹ gây ra bắt đầu lan ra miền Bắc Việt Nam, vào ngày sinh lần thứ 74 của Chủ tịch Mao Trạch Đông, ngày 26 tháng 10 năm 1967, trên trang nhất Nhân dân Nhật báo đăng bút tích của Chủ tịch Hồ Chí Minh viết bằng chữ Hán “Kính chúc Mao Chủ tịch vạn thọ vô cương” . “Vạn thọ vô cương” là khẩu hiệu chung của nhân dân Trung Quốc chúc tụng và bày tỏ tôn kính với lãnh tụ của mình.

 

Ngoài ra, có vô vàn những giai thoại về sự quan tâm chu đáo, chân thành của Hồ Chí Minh gây xúc động cho khách nước ngoài, như đưa mũ lông của mình đang đội cho Phó Chủ tịch Tống Khánh Linh giữa trời tuyết rơi mùa Đông; cởi khăn của mình quàng vào cổ một bạn Đức thăm Việt Nam, bị ho; tặng hoa hồng cho vị khách nữ; cởi áo khoác cho một tù binh Pháp đang lạnh run giữa thời tiết mùa Đông Việt Nam… 

 

Ngoại giao tâm công Hồ Chí Minh đã làm tăng sức mạnh tiến công của ngoại giao Việt Nam.

 

 

Ngoại giao vốn dĩ phải tâm công. Nó thuộc về sức mạnh mềm của một quốc gia. Nó là một phần không thể thiếu của ngoại giao nguyên thủ. Nhưng mọi người hoạt động trên mọi môi trường đối ngoại đều có thể và cần phải vận dụng.

 

Phải chăng ngoại giao tâm công, vốn được chú trọng trong thời kỳ đấu tranh gian khổ, hy sinh nhằm giải phóng dân tộc và thống nhất đất nước, đã ít được chú trọng trong ngoại giao thời bình? Phải chăng với tầm và tâm của chúng ta ngày nay, việc vận dụng ngoại giao tâm công hạn chế hơn trước, không được như trước? 

 

Trong khi cần nghiên cứu và tìm lời giải đáp cho những câu hỏi như vậy, chúng tôi mạn phép nêu một số câu chuyện về “tâm công” hoặc thiếu “tâm công”, để quý vị cùng tham khảo.

 

* Tổng thống Mỹ “tâm công” Việt Nam: Bill Clinton là Tổng thống Mỹ đầu tiên thăm Việt Nam, tháng 11 năm 2000. Trong phần lớn thời gian của một trong bốn cuộc tiếp xúc chính ở Hà Nội, ông ta đã nhẫn nại ngồi nghe một nhà lãnh đạo nước chủ nhà phê phán gay gắt chủ nghĩa tư bản thế giới và lên án cuộc chiến tranh xâm lược mà Mỹ tiến hành ở Việt Nam. Tối hôm đó, ông ta không trở lại quá khứ mà hướng tới tương lai. Và để “tâm công” người Việt Nam, trong bài đáp từ tại cuộc chiêu đãi chính thức của Chủ tịch nước Việt Nam, tối 17 tháng 11 năm 2000, ông Clinton đã lẩy Kiều của Nguyễn Du, một tác phẩm tiêu biểu cho hồn dân tộc Việt. Tổng thống Mỹ nói:

 

“Chỉ sau một ngày ở thăm đất nước của các bạn, tôi tin tưởng chắc chắn rằng sẽ không có gì có thể ngăn cản người dân Việt Nam giành lấy cơ hội nhận biết tiềm năng tràn đầy của mình. Nhân dân Hoa Kỳ vui mừng vì đã đến lúc chúng ta có thể trở thành đối tác. 

 

Như Truyện Kiều đã nói: “Sen tàn cúc lại nở hoa; Sầu dài ngày ngắn đông đà sang xuân”. Nay những ký ức băng giá về quá khứ đã bắt đầu tan. Những phác thảo của một tương lai ấm áp chung đã bắt đầu hình thành. Cùng nhau, chúng ta hãy tận hưởng mùa xuân mới này”. 

 

* Tổng thống Hàn Quốc “tâm công” Trung Quốc: Ngày 30 tháng 5 năm 2008, Tổng thống Hàn Quốc Li Miêng Pắc đã kết thúc chuyến thăm chính thức Trung Quốc bốn ngày. Trước khi về nước, ông Li Miêng Pắc đã đi xe buýt đến Đô Giang Yến, thành phố ở tỉnh Tứ Xuyên bị thiệt hại nặng nề trong trận động đất ngày 12 tháng 5 năm 2008. Đây là nguyên thủ nước ngoài đầu tiên tới thăm khu vực hứng chịu trận động đất thảm khốc. Tổng thống Hàn Quốc đã tới thăm những nạn nhân sống sót của trận động đất đang ở trong một điểm lánh nạn và thăm các học sinh một trường tiểu học mới được mở tạm.

 

Thăm nhân dân Tứ Xuyên đang chịu thảm cảnh thiên tai là một cử chỉ “ngoại giao tâm công”, một hành động “đắc nhân tâm”. Giữa những nước láng giềng, vào lúc nhân dân nước bạn gặp hoạn nạn, nguyên thủ quốc gia tới tận nơi thăm hỏi, thật quý hơn ngàn vạn lời nói và tiền bạc cứu trợ.

 

 

Báo L’Echo của Pháp có bài về việc ngày 13 tháng 6 năm 2008, Ngoại trưởng Bỉ Karel De Gucht trong chuyến bay từ Hà Nội vào Thành phố Hồ Chí Minh của Vietnam Airlines bị hạ cấp từ ghế hạng thương gia xuống phổ thông vì vào giờ đó có một nhà lãnh đạo cấp cao Việt Nam (đã về hưu) từ Hà Nội vào Nam dự tang lễ cố Thủ tướng Võ Văn Kiệt. Bài báo đã thu hút rất nhiều phản ứng của độc giả do cách giải quyết của hãng Hàng không quốc gia Việt Nam. 

 

Khi bị đẩy xuống hạng ghế phổ thông, Ngoại trưởng Bỉ không phản ứng gì nhưng Đại sứ Cooreman thì phản đối và “lấy lại” được chỗ cho mình và một quan chức cao cấp khác của Bộ Ngoại giao Bỉ trên ghế hạng thương gia. 

 

Cho đến ngày 20 tháng 6, phần phản ứng của độc giả bài báo vẫn tiếp tục ghi nhận các ý kiến khác nhau về vụ ông Karel De Gucht bị đối xử vụng về ở Việt Nam. Một ý kiến viết rằng đây là chuyện chỉ có thể xảy ra trong đời sống dân sự chưa hoàn chỉnh. Một người Bỉ đã sống tại Việt Nam năm năm ca ngợi ông Karel De Gucht đã có nhiều đóng góp thúc đẩy đầu tư thương mại của Bỉ ở Việt Nam, và nói đây là “một sai lầm ngớ ngẩn của phía Việt Nam”. 

 

Hàng không Việt Nam, theo Luật Hàng không dân dụng Việt Nam, hoàn toàn có thể trưng dụng khoang hạng C (thương gia) phục vụ sự vụ khẩn cấp nội địa. Nhưng dường như lại chưa chú ý đến một loại luật lệ quốc tế bất thành văn: Ông Ngoại trưởng Bỉ đang thăm chính thức Việt Nam, là khách quý của Chính phủ Việt Nam. Ông Đại sứ đặc mệnh toàn quyền Vương quốc Bỉ là đại diện quốc gia - quốc gia. Ở bất cứ nước nào và hoàn cảnh nào, hai vị đó đều cần được quan tâm chu đáo và trọng thị. 

 

Trong trường hợp kể trên, Hàng không Việt Nam đã đề nghị các vị khách Bỉ lùi chuyến bay vào 11 giờ 30 trưa hôm đó để ngồi đúng hạng thương gia. Nhưng chương trình thăm chính thức của một ngoại trưởng không thể hủy một cách tùy tiện, nên ông Ngoại trưởng chấp nhận ngồi ở hạng dưới để kịp làm việc ở Thành phố Hồ Chí Minh, hình như cũng vào 11 giờ 30 hôm đó. Ông Đại sứ nghĩ mình là đại diện quốc gia, yêu cầu xếp ngồi đúng hạng và yêu cầu này được đáp ứng. Ông Ngoại trưởng hẳn là một nhà chính trị, quan tâm chính đến cái sự được việc. 

 

Dù Hàng không Việt Nam thanh minh là chức vụ ngoại trưởng không hiển thị trên máy tính khi Bộ Ngoại giao Bỉ đặt vé từ Brúcxen, nhưng khi Lễ tân Bộ Ngoại giao Việt Nam đã thông báo thành phần khách, thì họ phải thu xếp nội bộ để vừa giữ được sự tôn trọng khách quan trọng của Việt Nam, mà vẫn vừa lòng quý khách nước bạn. Trong sự việc này, người có trách nhiệm giải quyết là cán bộ Hàng không Việt Nam trực hôm đó và cán bộ Bộ Ngoại giao nước ta tháp tùng đoàn, đã không phối hợp hết mình để thu xếp ba chỗ ngồi trên khoang C cho Đoàn Ngoại trưởng Bỉ.

 

Ngoại giao mang nội hàm chính trị và văn hóa. Để tâm công, phải dụng công. 

 

Vận dụng tốt ngoại giao tâm công Hồ Chí Minh sẽ góp phần phát huy hiệu quả hoạt động đối ngoại của nước ta trong giai đoạn mới.

 

 

PGS. TS. LÊ VĂN TÍCH

Viện Hồ Chí Minh và các lãnh tụ của Đảng,

Học viện Chính trị - 

Hành chính quốc gia Hồ Chí Minh 

 

1. Trong lịch sử đấu tranh giành độc lập dân tộc và chấn hưng đất nước từ đầu thế kỷ XX, Hồ Chí Minh không chỉ được ghi danh là Anh hùng giải phóng dân tộc Việt Nam, nhà văn hoá lớn mà Người đồng thời còn là một nhà ngoại giao kiệt xuất. Những hoạt động cách mạng vô cùng phong phú của Hồ Chí Minh trên lĩnh vực lý luận cũng như thực tiễn là bộ phận không thể tách rời lịch sử đấu tranh và trưởng thành của Đảng và dân tộc ta. Trên thực tế, tư tưởng và kinh nghiệm đấu tranh của Hồ Chí Minh đã trở thành một nhân tố cấu thành tư tưởng, đường lối chiến lược của Đảng trong suốt tiến trình cách mạng Việt Nam. Vì vậy đã có rất nhiều công trình nghiên cứu về vị trí quan trọng của tư tưởng và hoạt động thực tiễn của Hồ Chí Minh đối với cách mạng Việt Nam. Riêng trên lĩnh vực ngoại giao cũng đã có hàng chục công trình nghiên cứu của những nhà ngoại giao chuyên nghiệp, giới nghiên cứu trong và ngoài ngành đã xuất bản thành sách, chuyên đề. Trong đó có những công trình, bài viết mang tính khái quát, tổng kết hay, những tập hồi ký kể về các hoạt động, kỷ niệm sâu sắc về Bác Hồ với ngoại giao. Gần đây nhất là cuốn “Tư tưởng ngoại giao Hồ Chí Minh” của Nguyễn Dy Niên (tái bản, có sửa chữa và bổ sung), bài viết của Võ Văn Sung với chủ đề: “Trường phái ngoại giao Hồ Chí Minh”. .. Thành quả nghiên cứu của các công trình trên đây đã gợi ý cho chúng ta tiếp tục nghiên cứu nhiều vấn đề về ngoại giao Việt Nam cũng như ngoại giao Hồ Chí Minh trong suốt tiến trình lịch sử cách mạng Việt Nam trước đây cũng như trong thời kỳ đổi mới, hội nhập quốc tế ngày nay.

 

2. Ngoại giao là một nghệ thuật của những khả năng, mang tính tổng hợp; đó là những hoạt động chính thức của các cơ quan làm công tác đối ngoại, và đại diện có thẩm quyền thực hiện các nhiệm vụ, chính sách đối ngoại của nhà nước nhằm bảo vệ các quyền lợi của quốc gia, của các cơ quan, tổ chức và công dân nước mình, góp phần giải quyết các vấn đề bằng đàm phán hoà bình. Tuy nhiên xuất phát từ mục tiêu, chiến lược mà phạm vi, mức độ, nội dung, hình thức cụ thể của ngoại giao trong mỗi thời kỳ đòi hỏi có những đổi mới cho phù hợp. Đây là chuỗi công việc của cả bộ máy, hệ thống; nhưng ở một thời điểm cụ thể lại có thể là công việc do một nhóm người, thậm chí một người giữ vai trò chỉ đạo, quyết định. Trong trường hợp ấy, dấu ấn cá nhân - yếu nhân thể hiện khá rõ trong quá trình thực thi chính sách ngoại giao của quốc gia.

 

3. Trong hàng loạt vấn đề về ngoại giao, bài viết “Dấu ấn ngoại giao Hồ Chí Minh” xin chỉ bước đầu khái quát mấy nét đặc sắc nhất - những dấu ấn mà Hồ Chí Minh khắc họa, ghi điểm cho ngoại giao Việt Nam ở một vài thời điểm ngặt nghèo của lịch sử Việt Nam, đặc biệt là những tháng ngày ngay sau Cách mạng tháng Tám 1945 và những năm tháng quyết liệt nhất của cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước của dân tộc.

 

Trên thực tế, những dấu ấn ấy được thể hiện ở sự hình thành tư tưởng cùng với những hoạt động thực tiễn (như cách ứng xử, đối sách, sự chỉ đạo ngoại giao của Hồ Chí Minh) và tác động của nó đối với những bước tiến của cách mạng Việt Nam.

 

Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng biểu hiện khởi thuỷ của quá trình hình thành tư tưởng ngoại giao Hồ Chí Minh được bắt đầu năm 1919 với “Yêu sách của nhân dân An Nam”, trong sự kiện Người dẫn Trung uý Sao - phi công Mỹ được Việt Minh cứu thoát trong một tai nạn máy bay từ Việt Nam sang Trung Quốc để bắt liên lạc với phái bộ Đồng minh, chủ động giao thiệp với Sênôn - Tư lệnh phi đoàn 14 không quân Mỹ chống Nhật đang có “đại bản doanh” tại Côn Minh, Trung Quốc, hay trong những lần liên lạc với Trung uý Sáclơ Phen, Ph. Tam,... để có vũ khí, điện đài chuẩn bị cho cuộc tổng khởi nghĩa tháng 8 năm 1945. Điều đó rõ ràng đã góp phần tạo nên dấu ấn ngoại giao Hồ Chí Minh thời kỳ tiền khởi nghĩa.

 

Tuy nhiên, dấu ấn ngoại giao Hồ Chí Minh được khắc họa rõ nét đầu tiên phải kể đến tư tưởng và những hoạt động ngoại giao của Người trong quá trình viết bản “Tuyên ngôn độc lập” cũng như nội dung của nó được công bố trước thế giới ngày 2 tháng 9 năm 1945. Mặc dù trong những ngày cuối tháng 8 năm 1945, Hồ Chí Minh ốm mệt, song Người sớm ý thức rằng: Phải quyết tâm giành độc lập, dù phải đốt cháy cả dãy Trường Sơn; vì chỉ có đánh đổ ách áp bức Nhật - Pháp và tay sai, lập chính quyền cách mạng trước khi quân Đồng minh vào Việt Nam thì chính quyền cách mạng mới đủ tư cách người chủ đón tiếp - ngoại giao với quân Đồng minh; nền độc lập vừa giành được mới có sự bảo đảm được giữ gìn. Chỉ có Hồ Chí Minh - nhà cách mạng đầy trải nghiệm, người am tường công pháp và luật pháp ngoại giao quốc tế mới nhìn rõ lúc này, thời gian cũng là lực lượng. Nếu do dự, chần chừ trong việc hình thành một chính phủ lâm thời, chậm trễ tuyên ngôn độc lập trước thế giới thì nền độc lập dân tộc đặt trước nguy cơ khôn lường. Vì vậy, ngày 25 tháng 8 năm 1945 Hồ Chí Minh từ Tân Trào về Hà Nội, thì chỉ sau đó ba ngày: ngày 28 tháng 8 năm 1945, Người đã có quyết định mang tính chính trị nhạy cảm và khôn khéo là cải tổ Uỷ ban dân tộc giải phóng thành Chính phủ lâm thời gồm 13 bộ do Người làm Chủ tịch kiêm ngoại giao ³¹ . 

 

Với bản “Tuyên ngôn độc lập” , dấu ấn ngoại giao Hồ Chí Minh không chỉ là Tuyên bố về sự khai sinh ra nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà - Nhà nước dân chủ nhân dân đầu tiên ở Đông Nam Á, mà còn ở nội dung pháp lý, nguyên tắc ngoại giao và tính nhân văn sâu sắc. Vì rằng, “Tuyên ngôn độc lập” của Việt Nam đã kế thừa tư tưởng tiến bộ nhất về quyền tự do - bình đẳng thiêng liêng bất khả xâm phạm của mỗi dân tộc, mỗi con người được ghi trang trọng trong “Tuyên ngôn Độc lập” của nước Mỹ (1776) và “Tuyên ngôn Nhân quyền và Dân quyền” của cách mạng Pháp (1791). Hơn thế, “Tuyên ngôn độc lập” “tuyên bố thoát ly hẳn quan hệ thực dân với Pháp, xoá bỏ hết những hiệp ước mà Pháp đã ký về nước Việt Nam, xoá bỏ tất cả mọi đặc quyền của Pháp trên đất nước Việt Nam” ³² ... và “tin rằng các nước Đồng minh đã công nhận những nguyên tắc dân tộc bình đẳng ở các Hội nghị Têhêrăng (thủ đô Iran cuối năm 1943 - TG.) và Cựu Kim Sơn (Xanphranxicô - Mỹ, tháng 6 năm 1945 thông qua Hiến chương Liên hợp quốc và thành lập tổ chức Liên hợp quốc - TG.), quyết không thể không công nhận quyền độc lập của dân Việt Nam”. ³³ Cuối cùng, “Tuyên ngôn độc lập” khẳng định: “Nước Việt Nam có quyền hưởng tự do và độc lập, và sự thật đã thành một nước tự do độc lập. Toàn thể dân tộc Việt Nam quyết đem tất cả tinh thần và lực lượng, tính mạng và của cải để giữ vững quyền tự do, độc lập ấy”. ³⁴

 

Tuy tinh thần tiến bộ trong tuyên ngôn của Mỹ và Pháp không được thực thi trong thực tế, nhưng tư tưởng ấy được Hồ Chí Minh đưa vào “Tuyên ngôn độc lập” của nước Việt Nam (1945), cùng với những hoạt động thực tiễn ngoại giao của Người là cơ sở lý luận và thực tiễn để Việt Nam bảo vệ thành công quyền độc lập trong bối cảnh “ngàn cân treo sợi tóc” và tạo cho Việt Nam quyền ngoại giao hợp pháp và được quốc tế công nhận trong thời gian sớm nhất.

 

Dấu ấn ngoại giao Hồ Chí Minh còn được thể hiện khá rõ trên lĩnh vực tư tưởng và hoạt động thực tiễn sôi nổi cuối năm 1945 và 1946. Trong bối cảnh đói kém và cùng một lúc phải đối mặt với nhiều kẻ thù, Hồ Chí Minh đã bình tĩnh chèo lái con thuyền cách mạng vượt qua bao thác ghềnh, bảo vệ được nền độc lập dân tộc. Thấm nhuần quan điểm ngoại giao tâm công, hoà hiếu của ông cha, trên cương vị Chủ tịch kiêm ngoại giao, Hồ Chí Minh đã đánh giá chính xác từng loại kẻ thù, từ đó nêu ra những đối sách thích hợp cho từng đối tượng trong từng thời kỳ cụ thể; đồng thời vạch ra những phương châm, nguyên tắc như: “Thêm bạn, bớt thù”, “Dĩ bất biến, ứng vạn biến”... và vận dụng linh hoạt nhằm bảo vệ nền độc lập dân tộc mới giành được. Đây là cơ sở để Hồ Chí Minh đập tan âm mưu “Hoa quân nhập Việt” với mục tiêu “Diệt cộng cầm Hồ” của Trùng Khánh, hay “Triệt Hồ Chí Minh, phá Đảng Cộng sản Đông Dương”... do Tiêu Văn, Lư Hán và những “đại biểu” khác của quân Tưởng đưa vào Việt Nam. Hơn thế, Hồ Chí Minh đã tiến hành nhiều cuộc tiếp xúc riêng rẽ với những tướng lĩnh của Tưởng, nhượng bộ họ một số quyền lợi kinh tế, cốt tránh xung đột bằng mọi giá (mặc dù bọn chúng liên tục gây áp lực, sách nhiễu, thường xuyên gây rối), kiên trì xây dựng quan hệ “Hoa - Việt thân thiện” để chờ dịp “rút lui có trật tự” của 20 vạn quân Tưởng ra khỏi nước ta.

 

Về phía địch, mặc dù Pháp - Tưởng có mâu thuẫn về quyền lợi ở Việt Nam, nhưng chúng đã nhanh chóng thoả hiệp với nhau bằng Hiệp ước Pháp - Hoa ký bí mật tại Trùng Khánh (Trung Quốc) ngày 28 tháng 2 năm 1946. Theo đó, Pháp nhượng lại một số quyền lợi về kinh tế cho Tưởng trên đất Trung Quốc, miễn thuế quá cảnh ở Hải Phòng... đổi lại, quân Tưởng đồng ý để quân Pháp vào thay thế để giải giáp quân phát xít Nhật từ bắc vĩ tuyến 16 trở lên. Như vậy sự thoả hiệp này đã đẩy Việt Nam vào một tình thế phức tạp mới cả về chính trị và quân sự. Với hiệp ước này, cách mạng Việt Nam phải đối mặt với quân viễn chinh Pháp cùng tàn quân Tưởng ở miền Bắc và quân Anh ở miền Nam. Để tránh phải đánh nhau với nhiều kẻ thù cùng một lúc, ngày 6 tháng 3 năm 1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã tiến hành ký với J. Xanhtơni - đại diện Chính phủ Cộng hoà Pháp tại Hà Nội Hiệp định Sơ bộ Việt - Pháp với nội dung: Pháp công nhận Việt Nam Dân chủ Cộng hoà là một nước tự do có chính phủ, nghị viện, quân đội, tài chính ở trong Liên bang Đông Dương và Khối Liên hiệp Pháp... Việt Nam thoả thuận cho 15 nghìn quân Pháp vào Bắc Việt Nam làm nhiệm vụ thay thế quân Tưởng và quân Pháp sẽ rút hết sau năm năm; hai bên ngừng xung đột và hai chính phủ mở ngay những cuộc đàm phán ở Hà Nội, Sài Gòn hoặc Pari về quan hệ ngoại giao của Việt Nam, về các quyền lợi kinh tế của Pháp tại Việt Nam... Hiệp định thể hiện sự nhân nhượng có nguyên tắc của Chính phủ Hồ Chí Minh để tránh phải đối mặt với nhiều kẻ thù cùng một lúc, đẩy nhanh quân Tưởng về nước, dành thêm thời gian hoà hoãn để chuẩn bị lực lượng kháng chiến lâu dài. Hiệp định Sơ bộ Việt - Pháp (tháng 3 năm 1946) là hiệp định ngoại giao đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà, thể hiện tầm hiểu biết sâu sắc, tầm nhìn chiến lược về tương quan lực lượng và chứng tỏ tài năng, bản lĩnh ngoại giao của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Có lẽ ở thời điểm ấy, trong bối cảnh ấy chỉ có ít người đánh giá được sự đúng đắn của hiệp định này. Người khẳng định: “Đó là một thắng lợi lớn về chính trị” ³⁵ .  Trước một quyết đoán có phần bất ngờ này, nhiều người chưa hiểu tình hình đã hoài nghi ý nghĩa của hiệp định. Để đồng bào cả nước hiểu rõ bối cảnh của tình hình, trong cuộc mít tinh tại Nhà hát thành phố Hà Nội chiều 7 tháng 3 năm 1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã giải thích: “Nước ta đã độc lập thực sự từ tháng 8 năm 1945. Nhưng tới nay, chưa một cường quốc nào công nhận nền độc lập của ta. Cuộc điều đình với nước Pháp sẽ mở ra con đường làm cho quốc tế thừa nhận ta. Nó sẽ dẫn ta đến một vị trí ngày càng chắc chắn trên trường quốc tế. Đó là một thắng lợi về mặt chính trị... Đồng bào hãy nên bình tĩnh, đoàn kết, trọng kỷ luật...” ³⁶ .  Cuối cùng, Người im lặng giây lát rồi khẳng định: “Tôi, Chủ tịch Hồ Chí Minh, suốt cuộc đời đã cùng đồng bào chiến đấu cho độc lập của Tổ quốc. Tôi thà chết chứ không bao giờ bán nước”. ³⁷

 

Hiệp định Sơ bộ Việt - Pháp (tháng 3 năm 1946) chưa mang lại độc lập hoàn toàn cho Việt Nam, nhưng nó mở đường cho phái đoàn Chính phủ Việt Nam sang Pháp bàn bạc tiếp. Đây thực sự là mặt trận ngoại giao mang tầm quốc tế. Tuy nhiên do nhiều lý do, hai bên đã không ký kết được một thoả thuận nào. Nhân dịp này, với tư cách là thượng khách của nước Pháp, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã có hàng loạt cuộc tiếp xúc để bày tỏ thiện chí hoà bình của Việt Nam, làm hậu thuẫn cho Phái đoàn đàm phán Việt Nam. Và trước khi về nước, Hồ Chí Minh đã chủ động ký với Bộ trưởng Pháp M. Mutê một bản Tạm ước (ngày 14 tháng 9 năm 1946), trong đó Chính phủ Pháp bảo đảm quyền tự do và ngừng bắn ở Nam bộ, ta nhân nhượng thêm một số quyền lợi cho Pháp ở Việt Nam. Đây là sách lược ngoại giao tài tình tranh thủ thời cơ hoà hoãn với Pháp nhằm chuẩn bị cho kháng chiến lâu dài. Đây là thắng lợi sau thất bại của Hội nghị Phôngtennơblô. Để nói lên thắng lợi ngoại giao, củng cố niềm tin của nhân dân trong nước, sau bốn tháng xa cách, Hồ Chí Minh đã có lúc nói với người đàm thoại trước nguy cơ không có một thoả thuận Việt - Pháp nào rằng: “Tôi không thể trở về nước tay không!”. Một lần nữa, dấu ấn ngoại giao Hồ Chí Minh lại được khắc ghi.

 

Dấu ấn ngoại giao Hồ Chí Minh còn được thể hiện rõ trong việc Người chỉ đạo bầu cử Quốc hội, chủ trì soạn thảo Hiến pháp và hơn ba lần cải tổ Chính phủ, trong đó bốn lần Người làm Chủ tịch kiêm Bộ trưởng Ngoại giao. Đó là:

 

 - Chính phủ lâm thời (ngày 28 tháng 8 năm 1945): Hồ Chí Minh làm Chủ tịch kiêm ngoại giao.

 

 - Chính phủ liên hiệp lâm thời (ngày 1 tháng 1 năm 1946): Hồ Chí Minh làm Chủ tịch kiêm ngoại giao.

 

 - Chính phủ liên hiệp kháng chiến (ngày 2 tháng 3 năm 1946): Hồ Chí Minh làm Chủ tịch còn ông Nguyễn Tường Tam làm Bộ trưởng Ngoại giao (nhưng trên thực tế ông ta hầu như không hoạt động, sau bỏ nhiệm vụ).

 

 - Chính phủ toàn dân đoàn kết (sau khi Hồ Chí Minh đi Pháp về, lập ngày 3 tháng 11 năm 1946): Hồ Chí Minh làm Chủ tịch kiêm Bộ trưởng Ngoại giao.

 

Đây là chính phủ đầu tiên của Việt Nam hoạt động theo các điều khoản của Hiến pháp Việt Nam (1946). Nó tạo cơ sở pháp lý để Việt Nam sớm được các quốc gia trên thế giới công nhận, đặt quan hệ ngoại giao.

 

Dấu ấn ngoại giao Hồ Chí Minh cũng được thể hiện trong quan điểm: Kiên quyết chiến đấu chống kẻ thù xâm lược, chống phát xít, thực dân Pháp, đế quốc Mỹ nhưng luôn luôn coi nhân dân các nước ấy là bạn, vận động họ ủng hộ nhân dân ta, ủng hộ chính nghĩa. Trong suốt tiến trình hai cuộc kháng chiến, Hồ Chí Minh động viên nhân dân chống lại sự xâm lược của bọn đế quốc, nhưng luôn sẵn sàng để ngỏ con đường đàm phán hoà bình, tuyên bố sẵn sàng trải thảm cho Mỹ rút quân khỏi cuộc chiến ở Việt Nam trong danh dự. Trước khi đi xa, cuộc chống Mỹ, cứu nước còn phải trải qua nhiều thử thách, nhưng Hồ Chí Minh vẫn tin vào chiến thắng của chính nghĩa với giải pháp hoà bình “Đánh cho Mỹ cút, đánh cho nguỵ nhào” chứ không say máu trả thù như có kẻ xuyên tạc.

 

Một dấu ấn nữa của ngoại giao Hồ Chí Minh là tư tưởng nhân văn hoà bình. Không mấy khó khăn khi tìm những câu trích dẫn trong các tuyên bố, trả lời phỏng vấn, hay trong các bài viết, bài nói của Hồ Chí Minh về tình yêu hoà bình, hữu nghị giữa các dân tộc, tư tưởng hoà bình trong đường lối chính trị, các giải pháp xây dựng đất nước, các đối sách với kẻ thù. Vì vậy, Hồ Chí Minh là một chính khách hiếm có trong lịch sử nhân loại không có kẻ thù riêng, không là đối tượng của những cuộc ám sát, thanh trừng. Hơn thế, ngay cả những người của đối phương được giao nhiệm vụ đàm phán để thuyết phục có khi lại trở thành người bị thuyết phục, và không ít người trong số họ trở thành bạn của Hồ Chí Minh. Xin nêu ra đây trường hợp ông J. Xanhtơni. Trong cuốn hồi ký “Câu chuyện về một nền hoà bình bị bỏ lỡ”, J. Xanhtơni với cương vị người đối thoại với Hồ Chí Minh của nước Cộng hoà Pháp trong suốt thời gian dài, đã bày tỏ cảm tình sâu sắc với Hồ Chí Minh, viết nhiều trang sách ca ngợi tài đức Hồ Chí Minh và tỏ ra hối tiếc, có lỗi trong việc bỏ lỡ một cơ hội hoà bình trong quan hệ Pháp - Việt.

 

Về phần mình, trong bức thư gửi ông J. Xanhtơni tháng 2 năm 1947, Hồ Chí Minh viết:

 

 “Bạn thân mến,

 

... Tôi tin chắc rằng, cũng như tôi, ông rất tiếc công việc chung vì hoà bình của chúng ta đã bị phá huỷ bởi cuộc chiến tranh anh em này... Vì vậy, tôi muốn nhắc lại với ông, mặc dù mọi việc đã xảy ra, giữa ông và tôi, chúng ta vẫn còn là bạn... 

 

Về phần tôi, tôi sẵn sàng cộng tác vì hoà bình, một nền hoà bình chính đáng và danh dự cho hai nước chúng ta...” ³⁸ . 

 

Còn J. Xanhtơni khi đại diện cho nước Pháp đến viếng Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Hà Nội ngày 9 tháng 9 năm 1969, đã bộc lộ: “Chúng tôi xếp hàng đi qua linh cữu bằng thuỷ tinh trong đó có đặt thi hài nhà cách mạng lão thành, chúng tôi đã gửi thêm một vòng hoa rất lớn, trong biển hoa xếp kín Hội trường Ba Đình, để bày tỏ lòng kính trọng của nước Pháp đối với đối thủ ngày xưa của mình, đồng thời cũng để thể hiện quyết tâm lãng quên quá khứ, hướng tới tương lai” ³⁹ .  

 

Đường lối chính trị và ngoại giao hoà bình của Hồ Chí Minh đã góp phần mang lại nền độc lập, hoà bình cho Việt Nam hiện nay và đã được nhiều chính khách thế giới ngợi ca. Năm 1980, tại Hội nghị quốc tế “Việt Nam và quốc tế” họp tại Hà Nội kỷ niệm 90 năm Ngày sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh, Chủ tịch Hội đồng hoà bình thế giới Rômét Chanđra đã chỉ rõ:

 

“Bất cứ nơi nào chiến đấu cho độc lập tự do,

Ở đó có Hồ Chí Minh và ngọn cờ Hồ Chí Minh bay cao.

Bất cứ nơi nào chiến đấu cho hoà bình và công lý,

Ở đó có Hồ Chí Minh và ngọn cờ Hồ Chí Minh bay cao.

Ở bất cứ đâu, nhân dân chiến đấu cho một thế giới mới, chống đói nghèo, 

Ở đó có Hồ Chí Minh và ngọn cờ Hồ Chí Minh bay cao...”.

 

4. Tư tưởng ngoại giao Hồ Chí Minh là bộ phận cấu thành tư tưởng Hồ Chí Minh. Dấu ấn ngoại giao Hồ Chí Minh được khắc họa trong tiến trình lịch sử cách mạng Việt Nam, đã góp phần tạo nên những bước phát triển của cách mạng Việt Nam.

 

Ngày nay tình hình đã có nhiều thay đổi, song những tư tưởng và bài học của Hồ Chí Minh nói chung và về ngoại giao nói riêng vẫn luôn toả sáng và dẫn đường cho chúng ta trong thời kỳ toàn cầu hoá và hội nhập quốc tế.

 

1. Theo cụ Phan, đường lối cách mạng của Hồ Chí Minh đi theo quy trình đặc biệt: “ngoạ ngoại, chiêu hiền, đãi thời, đột nội”.

 

2. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.9, tr.355.

 

3. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.1, tr.28.

 

4, 5. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.3, tr.197, 505-506.

 

6, 7. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.5, tr.19; t.12, tr.498-499.

 

8. Văn kiện Đảng về kháng chiến chống Pháp, Nxb. Sự thật, Hà Nội, 1986, t.1, tr.32.

 

9. Trung tâm Khoa học xã hội và nhân văn quốc gia - Ủy ban quốc gia UNESCO của Việt Nam: Hội thảo quốc tế Chủ tịch Hồ Chí Minh - Anh hùng giải phóng dân tộc, nhà văn hóa lớn, Sđd, tr.29.

 

10. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.6, tr.170.

 

11, 12. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.7, tr.318; t.3, tr.546.

 

13. Ban Nghiên cứu lịch sử Đảng Trung ương: Văn kiện Đảng 1930-1945, Hà Nội, 1977, t.2, tr.370.

 

14. Trung tâm Khoa học xã hội và nhân văn quốc gia - Ủy ban quốc gia UNESCO của Việt Nam: Hội thảo quốc tế Chủ tịch 

Hồ Chí Minh - Anh hùng giải phóng dân tộc, nhà văn hóa lớn, Sđd, tr.75.

 

15. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.6, tr.82.

 

16, 17. Ban Nghiên cứu lịch sử Đảng Trung ương: Văn kiện Đảng 1930-1945, Hà Nội, 1977, t.3, tr.495-496.

 

18. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.3, tr.197.

 

20. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.3, tr.287.

 

21, 22, 23, 24. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.11, tr.37; t.7, tr.64, 18; t.11, tr.44.

 

25, 26, 27. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.11, tr.64; t.12, tr.123; t.11, tr.522.

 

28. Báo Thế giới (Đức), ngày 3 tháng 6 năm 2007.

 

29, 30. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.5, tr.480; t.12, tr.230.

 

31. Trên thực tế, Chính phủ gồm 15 thành viên, trong đó có Cù Huy Cận và Nguyễn Văn Xuân là có hàm “Bộ trưởng không giữ bộ nào”. Xem: Lịch sử Chính phủ Việt Nam, 1945-1955, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2006, t.I, tr.39-40.

 

32, 33, 34. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.4, tr.3, 4.

 

35. Võ Nguyên Giáp, Những chặng đường lịch sử, Nxb. Văn học, Hà Nội, 1977, tr.388.

 

36, 37. Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, Viện Hồ Chí Minh: Hồ Chí Minh Biên niên tiểu sử, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2006, t.3, tr.173.

 

38. J. Xanhtơni: Câu chuyện về một nền hoà bình bị bỏ lỡ, Nxb. Công an nhân dân, Hà Nội, 2004, tr.395-396.

 

39. J. Xanhtơni: Câu chuyện về một nền hoà bình bị bỏ lỡ, Sđd, tr.314-315.